Con phụ giúp việc buôn bán, làm ăn của gia đình là bổn phận đáng quý khi việc đó vừa sức, an toàn, không lấn vào giờ học, giờ ngủ và thời gian vui chơi của con; khi con phải làm quá sức, làm việc nguy hiểm, hay phải nghỉ học để đứng quán thì ranh giới đã bị vượt qua, kể cả khi đó là việc của chính gia đình mình.
Ở Việt Nam, rất nhiều đứa trẻ lớn lên bên quầy tạp hoá, sạp vải, quán phở, ruộng lúa, ao cá của cha mẹ. Con phụ một tay là chuyện tự nhiên, nhiều khi còn là kỷ niệm đẹp nhất của tuổi thơ. Bài này không bàn chuyện có nên cho con phụ hay không, mà bàn cách giữ cho việc phụ giúp đúng là phụ giúp, theo tinh thần Luật Trẻ em 2016 về quyền và bổn phận của trẻ với gia đình.
Bổn phận với gia đình và quyền được làm trẻ con
Luật Trẻ em 2016 nói rõ trẻ có bổn phận với gia đình: kính trọng, lễ phép với ông bà, cha mẹ, và tham gia công việc gia đình phù hợp với độ tuổi, sự phát triển của mình. Chữ "phù hợp" là chìa khoá. Cùng luật đó cũng ghi nhận quyền được học tập, quyền được vui chơi, giải trí, quyền được chăm sóc sức khoẻ của trẻ. Bổn phận và quyền không loại trừ nhau, chúng phải cùng có mặt.
Một đứa trẻ mười tuổi trông quầy tạp hoá cho mẹ trong lúc mẹ nấu cơm, khoảng nửa tiếng, là đang làm bổn phận. Cũng đứa trẻ đó ngày nào tan học cũng phải trông quầy đến tối, không có thời gian làm bài, không được ra ngõ chơi với bạn, thì quyền của em đang bị lấn mất, dù không ai có ý xấu.
Khác với việc đi làm thuê, việc trong nhà không có ai đứng ngoài kiểm tra giờ giấc. Người duy nhất có thể giữ ranh giới là cha mẹ. Vì vậy câu hỏi nên tự đặt định kỳ là: con có đang đủ giờ học, đủ giờ ngủ, đủ giờ chơi không? Nếu một trong ba thứ đang thiếu đi vì việc nhà mình, đó là lúc cần điều chỉnh.
Việc vừa sức và việc nên tránh theo lứa tuổi
Bảng dưới là gợi ý theo kinh nghiệm chung về an toàn và sự phát triển của trẻ, không phải danh mục pháp lý. Mỗi đứa trẻ có sức khoẻ, sự khéo léo khác nhau; cha mẹ điều chỉnh theo con mình.
| Lứa tuổi | Thường vừa sức | Nên tránh |
|---|---|---|
| Mầm non | Xếp đồ nhẹ lên kệ thấp, đưa túi cho khách cùng mẹ, tưới cây bằng bình nhỏ | Ở gần bếp lửa, dao, nước sôi; ở một mình ngoài sạp |
| Tiểu học | Đếm hàng đơn giản, lau bàn, trông quầy ngắn khi có người lớn gần đó | Dùng dao lớn, đứng bếp chiên rán, trông quầy một mình buổi tối |
| Trung học cơ sở | Bán hàng phụ, ghi sổ, dọn dẹp, phụ việc vườn nhẹ | Phun thuốc bảo vệ thực vật, vận hành máy móc, mang vác nặng, giao hàng bằng xe máy |
| Trung học phổ thông | Thu ngân, nhập hàng nhẹ, quản lý sổ sách, hỗ trợ bán hàng trên mạng | Làm đêm kéo dài, tiếp xúc hoá chất không bảo hộ, việc ảnh hưởng ôn thi |
Có những việc dù ở nhà cũng không nên giao cho trẻ ở bất kỳ tuổi nào dưới 18: pha trộn hoá chất nông nghiệp, sửa điện, leo cao không có bảo hộ, điều khiển phương tiện khi chưa đủ tuổi theo luật giao thông. Đây là chuyện an toàn trước khi là chuyện luật.
Những tình huống hay gặp ở quán xá, sạp chợ
Bán rượu bia, thuốc lá cho khách. Nhiều quán tạp hoá bán cả những mặt hàng này. Để con nhỏ đứng bán, nhất là cho khách đã say, dễ đặt con vào những cuộc va chạm không đáng có. Với các mặt hàng có quy định riêng về độ tuổi người bán, người mua, cha mẹ nên tìm hiểu và tự đứng bán.
Thu tiền và chịu trách nhiệm thiếu hụt. Giao con giữ tiền là cách dạy trách nhiệm, nhưng bắt con đền khi thiếu tiền vì nhầm lẫn là quá sức với trẻ nhỏ. Hãy coi đó là dịp hướng dẫn con cách đếm, cách kiểm lại.
Đứng quán đến khuya. Quán ăn đêm, quầy tạp hoá mở muộn là nơi trẻ dễ bị mất ngủ và gặp khách say, người lạ. Nên có giờ giới nghiêm cho con, dù hàng đang đông.
Bán hàng trên mạng. Trẻ lớn hay giúp cha mẹ chụp ảnh, trả lời tin nhắn khách. Đây là kỹ năng tốt, nhưng cha mẹ nên cẩn thận với việc để con đứng làm mặt hàng trong video, lộ thông tin trường lớp, nhà ở của con. Bài về trẻ làm nội dung trên mạng của danh mục có bàn sâu hơn.
Để con nghỉ học vào mùa vụ. Mùa gặt, mùa thu hoạch trái cây, dịp Tết đông khách, nhiều nhà cho con nghỉ học phụ. Một hai buổi có thể hiểu được; kéo dài thì con mất bài, mất nhịp học. Quyền được học tập là quyền cơ bản của trẻ.
Cách giao việc để con thấy được tin tưởng chứ không bị ép
Cùng một việc, cách giao khác nhau cho kết quả rất khác nhau. "Ra trông quầy đi, đứng đó mà học" là mệnh lệnh. "Mẹ cần con giúp trông quầy từ năm đến năm rưỡi để mẹ nấu cơm, xong con vào học bài nhé" là một lời nhờ có giới hạn rõ ràng. Đứa trẻ nhận lời nhờ thứ hai thường làm việc vui vẻ hơn và có trách nhiệm hơn.
Có thể cho con chọn trong vài việc: hôm nay con muốn xếp hàng hay ghi sổ? Cũng nên nói rõ việc con làm giúp được gì cho cả nhà, để con thấy công sức của mình có ý nghĩa: nhờ con trông quầy mà mẹ kịp nấu cơm, bố kịp đi lấy hàng. Trẻ cảm thấy mình có ích là động lực lớn hơn mọi lời khen.
Về chuyện tiền, có gia đình trả con chút tiền khi con phụ bán dịp cao điểm, có gia đình không. Cả hai đều được. Điều quan trọng là không biến việc phụ giúp hằng ngày thành giao dịch mua bán, và nếu đã hứa trả thì giữ lời. Lời hứa với con cũng cần được giữ như lời hứa với khách hàng.
Dấu hiệu cho thấy việc phụ giúp đang thành quá sức
Ranh giới giữa phụ giúp và quá sức không đến trong một ngày, mà trượt dần theo mùa bán, theo lúc nhà thiếu người. Cha mẹ có thể tự kiểm bằng những dấu hiệu sau, không cần ai nhắc:
- Con thường xuyên làm bài tập muộn, ngủ gật trên lớp, hoặc giáo viên báo con hay quên bài.
- Con không còn thời gian chơi với bạn, từ chối các hoạt động ở trường vì phải về trông quán.
- Con hay than mỏi lưng, đau tay, hoặc có những vết bỏng, vết đứt nhỏ lặp lại.
- Con cáu gắt, lầm lì, hay nói "con không muốn ra quán nữa" mà không giải thích được.
- Việc giao cho con đã tăng dần từ nửa giờ lên vài giờ mỗi ngày mà không ai để ý.
- Con bắt đầu nghỉ học vào những ngày quán đông, chợ phiên, mùa thu hoạch.
Thấy hai, ba dấu hiệu cùng lúc là lúc nên ngồi lại với con, hỏi con cảm thấy thế nào và cùng sắp xếp lại. Nhà thiếu người thì có thể thuê thêm người phụ theo mùa, đổi giờ mở quán, hoặc nhờ họ hàng. Giữ sức khoẻ và việc học của con là khoản đầu tư lâu dài nhất của gia đình.
Khi con làm cho cửa hàng của họ hàng, người quen
Một vùng xám hay gặp là con được gửi sang phụ quán của cô, của chú, của người quen trong xóm, được cho ít tiền hoặc chỉ được bao cơm. Về tình cảm, đây vẫn là chỗ thân quen. Về bản chất, con đang làm việc cho một người không phải cha mẹ mình, nên những nguyên tắc của bài về tuổi đi làm thêm và lao động trẻ em bị cấm trong danh mục này cũng cần được nghĩ tới.
Vài nguyên tắc đơn giản giúp giữ an toàn: cha mẹ biết rõ con làm việc gì, ở đâu, từ mấy giờ đến mấy giờ; con không ở lại qua đêm nếu không cần; có thoả thuận rõ về tiền công hoặc về việc không lấy tiền; và con được về nhà, được gọi cho cha mẹ bất cứ lúc nào. Người thân tốt sẽ không phật lòng khi cha mẹ hỏi những điều này.
Cha mẹ cũng nên dặn con rằng dù là người quen, con vẫn được quyền từ chối việc quá sức và được kể lại với cha mẹ bất cứ điều gì khiến con không thoải mái. Trẻ thường ngại kể khi người gây chuyện là người trong họ hàng. Một câu dặn trước của cha mẹ, "chuyện gì con cũng kể được cho bố mẹ, bố mẹ không trách con", giúp con mở lời dễ hơn rất nhiều.
Đoạn dành cho con đọc
Con phụ bố mẹ ở quán, ở sạp, ngoài ruộng là con đang làm bổn phận với gia đình. Bố mẹ rất cần con, và con nên tự hào về điều đó. Con làm cẩn thận, lễ phép với khách, giữ gìn hàng hoá của nhà.
Con cũng có quyền được học, được ngủ đủ, được chơi với bạn. Nếu việc phụ giúp làm con không kịp học bài, con mệt quá, hay con thấy sợ khi phải đứng quán một mình lúc tối, con nói với bố mẹ. Con thử nói thế này: "Mẹ ơi, tuần này con có bài kiểm tra, con xin trông quầy ít hơn mấy hôm được không ạ?" Nói như vậy là con biết sắp xếp, không phải lười.
Có những việc con không nên làm dù được nhờ: dùng dao lớn, đứng cạnh chảo dầu sôi, cầm bình phun thuốc sâu, chạy xe máy đi giao hàng khi chưa đủ tuổi. Con từ chối những việc đó và giải thích với người lớn rằng con sợ không an toàn. Giữ an toàn cho mình cũng là bổn phận của con.
Khi được bố mẹ khen vì đã giúp nhà, con cứ vui nhận. Khi chưa làm tốt, con hỏi lại cách làm cho đúng. Ai cũng phải tập mới quen, kể cả người lớn ngày xưa cũng từng làm đổ hàng, đếm nhầm tiền như con.
Câu hỏi thường gặp
Cho con phụ bán hàng có vi phạm pháp luật không?
Thường là không, nếu việc vừa sức, an toàn và không ảnh hưởng đến việc học, giấc ngủ, thời gian vui chơi của con. Luật Trẻ em 2016 còn coi tham gia công việc gia đình phù hợp lứa tuổi là bổn phận của trẻ. Ranh giới bị vượt khi con phải làm quá sức hoặc phải nghỉ học.
Có nên trả tiền cho con khi con phụ bán hàng không?
Tuỳ cách mỗi nhà. Việc phụ giúp hằng ngày là bổn phận, không nhất thiết phải trả tiền. Những dịp con làm nhiều hơn mức thường, như mùa Tết, có thể thưởng cho con. Nếu đã hứa trả thì nên giữ lời để con học được sự tôn trọng trong thoả thuận.
Con 12 tuổi trông quầy một mình buổi tối có ổn không?
Không nên, vì buổi tối dễ gặp khách say, người lạ, và trẻ chưa đủ kinh nghiệm xử lý tình huống. Nếu cần con trông quầy, nên để vào ban ngày, thời gian ngắn và luôn có người lớn ở gần để con gọi khi cần giúp.
Mùa gặt có nên cho con nghỉ học để phụ không?
Một hai buổi trong trường hợp thật cần có thể hiểu được, nhưng kéo dài thì con mất bài và nhịp học. Quyền được học tập là quyền cơ bản của trẻ. Nên ưu tiên sắp xếp cho con phụ vào cuối tuần hoặc sau giờ học, và báo với giáo viên chủ nhiệm khi buộc phải nghỉ.
Con không muốn phụ việc nhà thì cha mẹ nên làm gì?
Hãy hỏi lý do: con mệt, con có bài kiểm tra, hay con thấy việc đó không phù hợp với mình. Giải thích vì sao gia đình cần con, cho con chọn việc phù hợp hơn và giao việc có giới hạn thời gian rõ ràng. Không nên doạ, phạt hay so sánh con với anh chị em.
Việc nào không nên giao cho trẻ dù là việc của nhà mình?
Những việc nguy hiểm như dùng dao lớn, đứng cạnh bếp lửa hoặc dầu sôi, pha trộn hay phun hoá chất nông nghiệp, sửa điện, leo cao, điều khiển xe khi chưa đủ tuổi theo luật giao thông. Những việc này không phù hợp với trẻ ở mọi lứa tuổi dưới 18.