Theo Bộ luật Lao động 2019, người dưới 18 tuổi là người lao động chưa thành niên; từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được làm việc nhưng không được làm những công việc, ở những nơi thuộc danh mục cấm; từ đủ 13 đến dưới 15 tuổi chỉ được làm công việc nhẹ theo danh mục Nhà nước ban hành; dưới 13 tuổi chỉ được làm một số việc nghệ thuật, thể thao với điều kiện rất chặt. Ở mọi mốc, việc làm không được cản trở việc học và sự phát triển của trẻ.
Mùa hè đến, nhiều bạn học sinh muốn đi phụ quán, bán hàng, trông lớp năng khiếu để có tiền riêng. Nhiều phụ huynh thì băn khoăn cho con đi có đúng luật không, việc nào được, việc nào không. Bài này trình bày khung chung của pháp luật, những chỗ cần tra văn bản hiện hành, và cách cha mẹ cùng con cân nhắc trước khi nhận việc.
Hai khái niệm cần phân biệt: trẻ em và người chưa thành niên
Luật Trẻ em 2016 xác định trẻ em là người dưới 16 tuổi. Bộ luật Lao động 2019 lại dùng khái niệm người lao động chưa thành niên, tức người dưới 18 tuổi. Một bạn mười lăm tuổi đi làm thêm vì vậy vừa là trẻ em theo Luật Trẻ em, vừa là người lao động chưa thành niên theo luật lao động, và được cả hai luật bảo vệ.
Sự chồng lấn này không gây mâu thuẫn mà tạo thành hai lớp lưới. Luật Trẻ em nói về quyền được học tập, vui chơi, được bảo vệ khỏi bóc lột sức lao động. Luật lao động đi vào chi tiết: tuổi tối thiểu, loại việc, giờ làm, điều kiện để được sử dụng người lao động chưa thành niên. Khi hai bên cùng áp dụng, phụ huynh và người sử dụng lao động nên theo mức bảo vệ cao hơn.
Cũng cần tách bạch chuyện đi làm thuê cho người khác với chuyện phụ giúp việc nhà, việc buôn bán của chính gia đình. Hai chuyện này có tinh thần chung là không làm hại trẻ, nhưng cách nhìn khác nhau. Danh mục này có bài riêng về việc con phụ giúp quán xá, sạp chợ, ruộng vườn của nhà; bài này tập trung vào việc con đi làm cho một người, một cơ sở bên ngoài.
Các mốc tuổi và việc được làm
Bảng dưới diễn đạt lại khung của Bộ luật Lao động 2019 bằng lời đời thường. Danh mục công việc nhẹ, danh mục công việc và nơi làm việc bị cấm do văn bản hướng dẫn quy định chi tiết và có thể được cập nhật, nên trước khi nhận việc cụ thể, bạn cần đối chiếu bản hiện hành.
| Độ tuổi | Được làm | Điều kiện nổi bật |
|---|---|---|
| Dưới 13 tuổi | Chỉ một số công việc nghệ thuật, thể dục thể thao | Không làm tổn hại thể lực, trí lực, nhân cách; điều kiện chặt hơn mọi nhóm khác |
| Từ đủ 13 đến dưới 15 tuổi | Công việc nhẹ nằm trong danh mục Nhà nước ban hành | Cần hợp đồng bằng văn bản có người đại diện; không ảnh hưởng giờ học |
| Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi | Phần lớn công việc phù hợp sức khoẻ | Không làm việc, không làm ở nơi thuộc danh mục cấm; giờ làm có giới hạn |
| Từ đủ 18 tuổi | Người lao động thành niên | Áp dụng quy định chung |
Bảng không nêu số giờ làm tối đa mỗi ngày, mỗi tuần cho từng nhóm tuổi. Luật có giới hạn những con số này thấp hơn người lớn, và hạn chế làm thêm giờ, làm ban đêm với người chưa thành niên. Vì đây là chi tiết dễ thay đổi khi văn bản hướng dẫn được sửa, bạn nên tra trực tiếp bản hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn.
Từ đủ 15 tuổi: được làm nhiều việc hơn nhưng vẫn có vùng cấm
Phần lớn các bạn học sinh đi làm thêm ở lứa tuổi trung học phổ thông thuộc nhóm từ đủ 15 đến dưới 18. Những việc thường gặp như phụ bán ở cửa hàng tiện lợi, phụ quán cà phê ban ngày, gói hàng, phát tờ rơi, trông trẻ trong lớp năng khiếu, phụ việc văn phòng đơn giản thường nằm trong phạm vi được làm, với điều kiện giờ giấc hợp lý và môi trường an toàn.
Vùng cấm gồm hai lớp: công việc bị cấm và nơi làm việc bị cấm. Công việc bị cấm thường là việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm, mang vác quá sức, tiếp xúc hoá chất, làm việc trên cao, dưới nước. Nơi làm việc bị cấm thường là những nơi có môi trường không phù hợp với người chưa thành niên, như quán bar, vũ trường, phòng hát karaoke, sòng bạc, công trường xây dựng. Danh mục đầy đủ do văn bản hướng dẫn quy định, cần tra trước khi nhận việc.
Một chỗ dễ nhầm: cùng một công việc nghe có vẻ nhẹ, như rửa ly, nhưng đặt ở một quán bar mở tới khuya thì lại rơi vào nơi làm việc bị cấm. Ngược lại, một công việc phục vụ bàn ở quán ăn gia đình, làm ca sáng, có người lớn giám sát thì phù hợp hơn nhiều. Khi xét, phải nhìn cả việc gì, ở đâu, giờ nào, với ai.
Từ 13 đến dưới 15 tuổi: chỉ việc nhẹ, phải có cha mẹ cùng ký
Với nhóm tuổi trung học cơ sở, luật chỉ cho phép làm công việc nhẹ nằm trong danh mục do Nhà nước ban hành. Đây không phải mọi việc người lớn cho là nhẹ, mà là danh sách cụ thể. Những việc như tham gia biểu diễn, hỗ trợ đơn giản trong các hoạt động văn hoá, một số việc thủ công nhẹ thường được nhắc tới, nhưng cần đối chiếu đúng danh mục hiện hành.
Khi sử dụng người từ 13 đến dưới 15 tuổi, người sử dụng lao động phải giao kết hợp đồng bằng văn bản với cả người lao động và người đại diện theo pháp luật, thường là cha mẹ. Giờ làm phải được bố trí không ảnh hưởng đến thời gian học ở trường. Ngoài ra còn các yêu cầu về sức khoẻ, điều kiện làm việc, và sự giám sát thường xuyên.
Trong đời sống, phần lớn các bạn mười ba, mười bốn tuổi không đi làm thuê theo nghĩa có hợp đồng. Các em thường phụ giúp người quen, người trong xóm, nhận vài đồng sau một buổi. Những việc nhỏ như vậy không xấu, nhưng cha mẹ cần biết con làm gì, ở đâu, với ai, và mạnh dạn từ chối nếu thấy công việc quá sức hoặc kéo dài vào giờ học, giờ ngủ của con.
Cha mẹ nên hỏi gì trước khi đồng ý cho con đi làm
Công việc cụ thể là gì? Không chấp nhận mô tả chung chung kiểu "phụ quán". Phụ quán có thể là bưng bê, có thể là đứng bếp chiên rán, có thể là thu tiền ca đêm. Mỗi việc một mức rủi ro.
Làm ở đâu, giờ nào, có người lớn nào giám sát? Một nơi làm việc có chủ hoặc quản lý luôn có mặt, có camera ở quầy, đông người qua lại sẽ an toàn hơn nơi chỉ có con và một người lạ.
Có ảnh hưởng đến giờ học, giờ ngủ không? Quyền được học tập là quyền của trẻ, cũng là bổn phận của trẻ. Công việc chiếm hết buổi tối trong năm học thì cái giá phải trả lớn hơn khoản tiền nhận được.
Có ai yêu cầu đặt cọc, nộp phí hay giữ giấy tờ của con không? Đây là dấu hiệu đáng ngờ. Luật lao động cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân hay buộc người lao động đặt cọc tiền. Gặp yêu cầu như vậy, hãy dừng lại.
Tiền công trả thế nào, trả cho ai? Thu nhập do con làm ra là của con. Thoả thuận rõ mức, cách trả, ngày trả từ đầu giúp tránh tranh cãi. Bài kế tiếp của danh mục đi sâu chuyện này.
Đoạn dành cho các bạn tuổi teen
Muốn tự kiếm tiền là một mong muốn đáng quý. Đi làm thêm giúp bạn hiểu giá trị đồng tiền, học cách giao tiếp, giữ giờ giấc. Nhưng bạn có quyền được học và được nghỉ ngơi, và luật bảo vệ quyền đó kể cả khi chính bạn muốn làm thêm nhiều giờ hơn.
Trước khi nhận việc, bạn kể với bố mẹ hoặc người lớn mà bạn tin. Nếu có ai bảo bạn giấu gia đình, bảo bạn đặt cọc để giữ chỗ, giữ thẻ học sinh hay giấy tờ của bạn, hoặc rủ làm ở nơi ồn ào lúc khuya với lời hứa trả tiền cao, bạn từ chối và nói lại với người lớn. Việc tốt không cần phải giấu.
Khi đang làm mà thấy mệt quá sức, bị la mắng, bị đụng chạm khiến bạn khó chịu, bị giữ lại sau giờ mà không được trả tiền, bạn có quyền nghỉ và kể với người lớn. Bạn cũng có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, để được lắng nghe và hướng dẫn. Bạn không có lỗi khi người khác đối xử không đúng với mình.
Làm thêm và việc học: cân đo thế nào cho vừa
Luật đặt giới hạn tối thiểu; còn cân đo cho từng đứa trẻ là việc của gia đình. Một bạn học lớp mười một sắp vào giai đoạn ôn thi có thể làm hai buổi sáng thứ bảy, chủ nhật mà không ảnh hưởng gì. Cùng bạn đó nhận thêm ba ca tối trong tuần thì việc học, giấc ngủ và sức khoẻ sẽ bắt đầu trả giá, dù không có quy định nào bị vi phạm.
Một cách cân đo đơn giản là cùng con vẽ lịch tuần: giờ học ở trường, giờ học thêm nếu có, giờ tự học, giờ ngủ, giờ cho gia đình và bạn bè. Phần còn trống mới là phần có thể dành cho việc làm thêm. Nếu phần trống quá ít, câu trả lời đã rõ mà không cần cha mẹ phải cấm đoán. Con tự nhìn thấy, con sẽ dễ chấp nhận hơn.
Mùa hè là thời điểm hợp lý nhất cho việc làm thêm của học sinh. Trong năm học, nên ưu tiên những việc ngắn, linh hoạt, có thể nghỉ khi đến kỳ kiểm tra. Cũng nên hẹn trước với con một mốc xem lại: sau một tháng, cả nhà ngồi lại xem việc làm thêm đang mang lại gì và đang lấy đi gì. Không cần chấm điểm con, chỉ cần cùng nhìn vào thực tế để điều chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh 14 tuổi đi làm thêm có vi phạm pháp luật không?
Người từ đủ 13 đến dưới 15 tuổi chỉ được làm công việc nhẹ trong danh mục Nhà nước ban hành, có hợp đồng với cha mẹ cùng tham gia và không ảnh hưởng việc học. Nếu đúng các điều kiện đó thì không vi phạm. Danh mục cụ thể bạn cần tra văn bản hiện hành.
Học sinh 16 tuổi có được làm ở quán karaoke không?
Phòng hát karaoke thường nằm trong nhóm nơi làm việc không được sử dụng người chưa thành niên, dù công việc nghe có vẻ nhẹ. Bạn nên đối chiếu danh mục hiện hành, và về mặt an toàn thì cha mẹ nên khuyên con chọn nơi làm việc khác phù hợp hơn.
Đi làm thêm có cần cha mẹ đồng ý không?
Với người dưới 15 tuổi, hợp đồng phải có người đại diện cùng tham gia. Với người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, luật mở hơn, nhưng về mặt an toàn và sự đồng hành, con vẫn nên nói với cha mẹ. Cha mẹ có thể giúp con nhận ra những dấu hiệu đáng ngờ.
Người chưa thành niên có được làm ca đêm không?
Luật hạn chế việc sử dụng người chưa thành niên làm ban đêm và làm thêm giờ, chỉ cho phép ở một số trường hợp theo quy định. Chi tiết thay đổi theo văn bản hướng dẫn nên cần tra bản hiện hành. Về sức khoẻ và việc học, ca đêm không phù hợp với học sinh.
Nơi tuyển dụng đòi giữ căn cước của con thì có đúng không?
Không đúng. Bộ luật Lao động 2019 cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân và cấm yêu cầu đặt cọc tiền hay tài sản. Gặp yêu cầu này, gia đình nên từ chối, và nếu thấy dấu hiệu lừa đảo, báo công an xã, phường.
Con bị đối xử tệ ở chỗ làm thêm thì gia đình làm gì?
Cho con nghỉ ngay, lắng nghe con kể, giữ lại tin nhắn và giấy tờ. Với chuyện tiền công, có thể trao đổi và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn. Nếu có dấu hiệu bạo lực, xâm hại hay bóc lột, gọi Tổng đài 111 hoặc 113 khi khẩn cấp.