Khi con chưa thành niên có tài sản riêng, cha mẹ thường là người đại diện và người quản lý tài sản đó; nguyên tắc xuyên suốt là mọi quyết định phải vì lợi ích của con, có cân nhắc ý kiến của con, và những việc lớn như bán, tặng cho, thế chấp tài sản của con cần đặc biệt thận trọng.
Bài trước của danh mục nói về chuyện tài sản nào là của con. Bài này đi tiếp sang phía người lớn: khi đã cầm giữ tài sản của con, cha mẹ được làm những gì, những việc nào dễ vượt ranh giới, và lúc nào nên dừng lại để hỏi người có chuyên môn. Mọi nội dung là nguyên tắc chung theo Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Hôn nhân và gia đình 2014, không thay cho tư vấn một vụ việc cụ thể.
Người đại diện và người quản lý: hiểu đúng hai vai
Người chưa thành niên có thể là chủ tài sản nhưng chưa thể tự làm mọi việc với tài sản đó. Pháp luật vì vậy đặt ra người đại diện theo pháp luật. Với phần lớn trẻ em, người đại diện là cha mẹ. Khi trẻ không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không thể đảm nhận, có thể có người giám hộ như ông bà, anh chị ruột hay người khác theo thủ tục luật định.
Vai người đại diện có nghĩa là cha mẹ thay con ký, thay con nhận, thay con làm thủ tục. Vai người quản lý có nghĩa là cha mẹ cất giữ, bảo quản, có khi sinh lời cho tài sản của con. Hai vai này đi kèm một nghĩa vụ chung rất rõ: hành động vì lợi ích của con, không vì lợi ích riêng của người đại diện. Đây là chỗ khác biệt giữa "tiền của nhà" và "tiền của con mà nhà đang giữ".
Cũng cần nhớ rằng nghĩa vụ nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con là của cha mẹ, không phụ thuộc vào việc con có tài sản riêng hay không. Một đứa trẻ được thừa kế tài sản lớn không vì thế mà phải tự trả tiền ăn học cho mình. Tài sản riêng của con là thứ thêm vào, không thay cho trách nhiệm của người lớn.
Việc nào thường ổn, việc nào cần thận trọng
Bảng sau sắp các việc cha mẹ hay làm với tài sản của con theo mức độ cần cẩn trọng. Đây là định hướng theo nguyên tắc chung, không phải danh mục pháp lý; việc cụ thể vẫn cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Mức | Ví dụ việc làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Thường ổn | Cất giữ, gửi tiết kiệm đứng tên con, mua bảo hiểm, đóng học phí cho con từ tiền của con khi nhà khó khăn | Bảo toàn tài sản hoặc dùng trực tiếp cho con |
| Cần nói rõ và ghi lại | Tạm mượn tiền của con cho việc nhà, dùng tiền của con mua đồ dùng chung | Dễ thành nợ không ai nhớ, con dễ thấy bị lấy mất |
| Cần đặc biệt thận trọng | Bán, tặng cho, cho thuê dài hạn tài sản lớn của con | Có thể làm con mất tài sản; thường có điều kiện theo luật |
| Nên hỏi luật sư trước | Thế chấp nhà đất đứng tên con để vay cho việc làm ăn của người lớn, dùng tài sản của con bảo lãnh cho người khác | Rủi ro rơi hẳn vào con; dễ trái nguyên tắc vì lợi ích của con |
| Không nên làm | Dùng tài sản của con để trả các khoản nợ riêng không liên quan đến con, tiêu xài cá nhân, giấu con mãi mãi | Đi ngược nghĩa vụ của người đại diện |
Bảng không liệt kê hết mọi tình huống. Nhưng câu hỏi để tự kiểm luôn giống nhau: nếu con đã trưởng thành và nhìn lại quyết định này, con có thấy cha mẹ đã giữ tài sản cho con một cách tử tế không.
Nghe ý kiến của con: không phải hình thức
Luật Trẻ em 2016 coi quyền được bày tỏ ý kiến là một trong những quyền cốt lõi của trẻ. Với tài sản riêng, pháp luật về hôn nhân và gia đình cũng yêu cầu cha mẹ xem xét nguyện vọng của con khi con ở độ tuổi đủ lớn trước khi định đoạt tài sản riêng của con. Mốc tuổi cụ thể nên tra văn bản hiện hành, vì chi tiết này quan trọng và dễ nhớ nhầm.
Xem xét nguyện vọng không có nghĩa là trẻ quyết định thay người lớn. Một em mười tuổi muốn giữ nguyên tiền thừa kế để mua xe đạp điện thì cha mẹ vẫn có thể giải thích vì sao khoản này nên dành cho việc học. Nhưng cách làm đúng là kể cho con nghe, hỏi con nghĩ gì, ghi lại ý con, rồi mới quyết. Một đứa trẻ được hỏi ý kiến thường chấp nhận kết quả dễ hơn, kể cả khi kết quả không như mình muốn.
Có một câu mẫu cha mẹ có thể dùng: "Đây là tiền của con, bố mẹ đang giữ giúp. Bố mẹ định gửi tiết kiệm thêm hai năm nữa, đến lúc con vào cấp ba thì dùng đóng học. Con thấy thế nào, con có muốn giữ lại một phần không?" Câu này ngắn, nhưng nó cho con biết ba điều: tiền là của con, bố mẹ có kế hoạch, và ý con được tính đến.
Một quy trình gọn khi con có khoản tài sản lớn
Khoản tài sản lớn có thể đến từ thừa kế, bồi thường, quà tặng của người thân ở xa hay phần được chia khi cha mẹ ly hôn. Các bước dưới đây giúp gia đình không bị cuốn theo cảm xúc lúc đầu:
- Gom đủ giấy tờ chứng minh nguồn gốc: văn bản tặng cho, văn bản thừa kế, quyết định của cơ quan có thẩm quyền, sao kê chuyển tiền. Cất bản gốc riêng, chụp bản sao.
- Xác định ai là người đại diện, người giám hộ của con trong thời điểm này. Khi cha mẹ đã ly hôn, việc này có thể đã được ghi trong quyết định của toà.
- Đặt tài sản vào hình thức an toàn, dễ chứng minh là của con: sổ tiết kiệm đứng tên con, tài sản đăng ký đúng tên con. Tránh để lẫn vào tài khoản chung của người lớn.
- Viết một tờ ghi chép: tài sản gì, từ đâu, ngày nào, đang ở đâu, ai giữ. Hai bên cha mẹ, hoặc người giám hộ và một người thân đáng tin, cùng ký.
- Trò chuyện với con theo mức hiểu của con. Trẻ nhỏ chỉ cần biết ông bà để lại cho con một món và bố mẹ đang giữ giúp; trẻ lớn có thể được xem giấy tờ.
- Trước mọi quyết định bán, tặng cho, thế chấp hay dùng tài sản đó cho việc khác, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc trợ giúp pháp lý miễn phí cho trẻ em để biết thủ tục và điều kiện.
Quy trình này mất vài buổi tối, nhưng tránh được rất nhiều năm cãi vã sau này, nhất là khi gia đình có nhiều con hoặc có thay đổi lớn.
Những tình huống dễ vượt ranh giới
Tạm mượn rồi quên. Nhà cần tiền gấp, mẹ rút sổ tiết kiệm của con, định bao giờ có sẽ bù. Năm này qua năm khác, không ai nhắc nữa. Cách làm tử tế là ghi rõ khoản mượn, nói với con, và có kế hoạch trả lại dù chậm.
Dùng tài sản của con để làm ăn. Đem nhà đất đứng tên con đi thế chấp vay vốn kinh doanh là rủi ro dồn lên con. Nếu làm ăn thất bại, con có thể mất tài sản trước cả khi đủ tuổi hiểu chuyện gì đã xảy ra. Việc này thường có điều kiện chặt theo luật; đừng làm khi chưa hỏi người có chuyên môn.
Chia tài sản của con theo ý người lớn. Khi gia đình có tranh chấp, có người muốn "chia đều cho các cháu" phần tài sản vốn được tặng riêng cho một đứa. Ý định có thể tốt, nhưng tài sản của trẻ nào thì phải được tôn trọng là của trẻ đó.
Giấu con đến khi con trưởng thành. Có cha mẹ sợ con biết mình có tài sản sẽ ỷ lại. Nỗi lo đó có cơ sở, nhưng cách giải quyết là giáo dục, không phải giấu. Con biết mình có tài sản và hiểu vì sao nó được giữ cho tương lai sẽ học được cách trân trọng.
Người lớn khác tranh quyền giữ. Ông bà, cô chú có khi muốn giữ tài sản của cháu vì không tin cha hoặc mẹ. Khi đến mức này, nên tìm đến hoà giải ở cơ sở hoặc luật sư, đừng để đứa trẻ chứng kiến những cuộc tranh cãi về tiền của chính mình.
Khi cha mẹ không còn hoặc không thể quản lý
Có những hoàn cảnh không ai mong: cha mẹ mất, cha mẹ bị hạn chế quyền với con, hoặc cha mẹ đi làm xa dài ngày và để con ở với ông bà. Khi đó việc quản lý tài sản của trẻ có thể chuyển sang người giám hộ. Người giám hộ có nghĩa vụ quản lý tài sản của người được giám hộ như tài sản của chính mình và vì lợi ích của trẻ; một số việc định đoạt tài sản lớn thường cần thêm điều kiện hoặc sự giám sát theo luật.
Với trường hợp cha mẹ đi làm xa, nhiều gia đình chỉ dặn miệng ông bà giữ hộ sổ tiết kiệm của cháu. Nên viết lại thành một tờ giấy ngắn có chữ ký, ghi rõ tài sản gì, ai giữ, giữ đến khi nào, dùng vào việc gì thì được. Giấy này không thay cho thủ tục pháp lý, nhưng giúp mọi người cùng nhớ một phiên bản.
Trẻ có hoàn cảnh đặc biệt, như trẻ mồ côi hoặc trẻ không nơi nương tựa, còn được Nhà nước và chính quyền địa phương hỗ trợ theo chính sách. Gia đình có thể hỏi UBND xã, phường nơi trẻ sinh sống về các hỗ trợ đang áp dụng. Khi có dấu hiệu tài sản của trẻ bị người khác chiếm giữ, có thể nhờ trợ giúp pháp lý miễn phí dành cho trẻ em hoặc báo Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn nơi cần đến.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ có được bán đất đứng tên con chưa thành niên không?
Đây là việc định đoạt tài sản lớn của con, thường có điều kiện theo luật: phải vì lợi ích của con và có thể cần xem xét ý kiến của con khi con đủ lớn. Thủ tục cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành. Hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký bất cứ giấy tờ nào.
Bố mẹ ly hôn thì ai giữ tài sản riêng của con?
Thông thường người trực tiếp nuôi con sẽ quản lý tài sản riêng của con, nhưng mỗi vụ việc có thể khác, tuỳ thoả thuận và quyết định của toà. Tài sản vẫn là của con, không phải của người đang giữ. Gặp tranh chấp, nên hỏi luật sư hoặc trợ giúp pháp lý miễn phí cho trẻ em.
Cha mẹ mượn tiền của con có cần viết giấy không?
Pháp luật không bắt buộc cha mẹ và con viết giấy cho những khoản nhỏ trong nhà. Nhưng với khoản đáng kể, ghi lại ngày mượn, số tiền và dự định trả giúp cả nhà minh bạch, tránh hiểu lầm giữa anh chị em sau này, và cho con thấy tài sản của con được tôn trọng.
Ông bà giữ tài sản của cháu thay cha mẹ có được không?
Được, nếu cha mẹ đồng ý giao giữ hộ hoặc ông bà là người giám hộ theo luật. Ông bà cũng phải quản lý vì lợi ích của cháu. Nên viết lại một tờ ghi chép có chữ ký để mọi người cùng nắm, và hỏi luật sư khi định làm những việc lớn với tài sản đó.
Con không đồng ý với cách cha mẹ dùng tiền của con thì sao?
Hãy nghe con nói hết lý do, giải thích lại kế hoạch của mình bằng lời dễ hiểu và cân nhắc điều chỉnh nếu ý con hợp lý. Xem xét ý kiến của con là nguyên tắc pháp luật đề cao. Nếu bất đồng kéo dài, một người lớn trung lập trong họ hàng có thể giúp hai bên bình tĩnh lại.
Khi nào cần nhờ trợ giúp pháp lý cho trẻ em?
Khi tài sản của trẻ bị người khác chiếm giữ, khi có tranh chấp thừa kế liên quan đến trẻ, hoặc khi gia đình không đủ điều kiện thuê luật sư. Trợ giúp pháp lý miễn phí dành cho trẻ em có ở các địa phương; bạn hỏi UBND xã, phường để biết nơi tiếp nhận gần nhất.