Dạy trẻ ứng xử văn minh trên mạng hiệu quả nhất khi bắt đầu từ một ý đơn giản: quyền mà con muốn được tôn trọng, bạn bè con cũng có. Con không muốn ảnh mình bị đăng khi chưa hỏi, thì con hỏi bạn trước khi đăng ảnh bạn. Con không muốn tin nhắn riêng bị chuyền đi, thì con không chụp lại tin nhắn của bạn gửi cho người khác. Quyền đi cùng bổn phận, trên mạng cũng như ngoài đời.
Luật Trẻ em 2016 vừa ghi nhận quyền của trẻ vừa nêu bổn phận của trẻ, trong đó có bổn phận tôn trọng người khác. Bài này không bàn chuyện bắt nạt trên mạng như một vấn đề cần can thiệp, mà tập trung vào phần phòng từ gốc: những thói quen hằng ngày giúp con trở thành người dùng mạng biết tôn trọng người khác, với các tình huống cụ thể và câu nói mẫu cho cha mẹ, thầy cô.
Vì sao trẻ ngoan ngoài đời vẫn có thể vô tâm trên mạng
Nhiều cha mẹ ngạc nhiên khi biết đứa con lễ phép ở nhà lại để lại những bình luận khó nghe, hay góp phần chuyền đi một bức ảnh chế của bạn cùng lớp. Đây không hẳn là vì con xấu đi, mà vì môi trường mạng làm mờ những tín hiệu giúp người ta tự điều chỉnh.
Ngoài đời, khi nói một câu làm bạn buồn, con thấy ngay nét mặt bạn thay đổi và tự dừng lại. Trên mạng, con không thấy mặt bạn; con chỉ thấy lượt thích, lượt cười của những người khác, và những tín hiệu đó lại khuyến khích con nói tiếp. Thêm nữa, khi cả nhóm cùng làm, mỗi đứa trẻ thấy trách nhiệm của mình nhỏ đi: "Mình chỉ thả một cái biểu tượng cười thôi mà."
Trẻ cũng chưa hình dung được rằng một tấm ảnh hay một tin nhắn có thể tồn tại lâu và đi xa đến đâu. Với con, đó là trò đùa trong nhóm năm người. Với bạn bị đem ra đùa, đó có thể là nỗi xấu hổ kéo dài nhiều năm.
Hiểu như vậy giúp cha mẹ dạy con theo hướng xây kỹ năng chứ không chỉ răn đe: dạy con tự hình dung nét mặt người bên kia màn hình, dạy con nhận ra lúc nhóm đang a dua, và dạy con cách dừng lại mà không mất bạn.
Năm tình huống hằng ngày và cách ứng xử
Những tình huống dưới đây xảy ra mỗi ngày trong nhóm nhắn tin của học sinh. Mỗi tình huống đều gắn với một quyền của người khác mà con cần tôn trọng.
| Tình huống | Quyền của bạn liên quan | Cách ứng xử nên dạy |
|---|---|---|
| Muốn đăng ảnh chụp chung cả nhóm | Quyền đối với hình ảnh của mình | Hỏi từng bạn có trong ảnh trước; ai không đồng ý thì không đăng hoặc chọn tấm khác |
| Bạn gửi tin nhắn tâm sự riêng | Quyền được giữ bí mật đời tư | Không chụp màn hình gửi người khác, không kể lại khi bạn chưa cho phép |
| Nhóm đang chế ảnh một bạn | Quyền được tôn trọng danh dự | Không thả biểu tượng cười, không chia sẻ tiếp; nhắn riêng hỏi thăm bạn bị chế |
| Không đồng ý với ý kiến của bạn | Quyền bày tỏ ý kiến | Phản biện ý kiến, không công kích con người; nói riêng nếu chuyện nhạy cảm |
| Thấy tin đồn về một bạn | Quyền được bảo vệ danh dự | Không chuyển tiếp tin chưa rõ, hỏi người lớn nếu tin có thể làm hại bạn |
Có thể biến bảng này thành trò chơi đóng vai trong giờ sinh hoạt lớp hay bữa tối gia đình: một người đọc tình huống, cả nhà cùng nghĩ cách xử lý. Không có điểm, không có người thắng, chỉ có thảo luận vì sao chọn cách đó.
Điều cần nhấn mạnh với con là cả năm tình huống đều xoay quanh cùng một câu hỏi: thứ mình sắp làm có đụng tới hình ảnh, lời nói, bí mật hay danh dự của một người khác không. Nếu có, người đó cần được hỏi hoặc được nghĩ tới trước. Con nắm được câu hỏi gốc này thì tự xử lý được cả những tình huống chưa từng có trong bảng.
Bốn câu hỏi trước khi bấm gửi
Nếu người được nhắc tới đọc được, họ có thấy ổn không? Câu hỏi này giúp con hình dung nét mặt người bên kia, thứ mà màn hình đã che mất. Nếu câu trả lời là không, đừng gửi.
Mình có quyền chia sẻ thứ này không? Ảnh của bạn, tin nhắn của bạn, chuyện của bạn thuộc về bạn. Muốn chia sẻ thì cần bạn đồng ý, giống như con muốn người khác hỏi con trước.
Mình có đang làm theo nhóm không? Khi cả nhóm cùng cười một người, con thử tự hỏi nếu chỉ có một mình, con có nói câu đó không. Nếu không, đó là dấu hiệu con đang bị cuốn theo.
Một năm nữa mình có muốn thấy lại tin này không? Tin nhắn và bình luận có thể bị lưu lại rất lâu. Thứ con viết khi giận có thể khiến chính con ngượng sau này.
Mình đã chắc chuyện này là thật chưa? Trước khi chia sẻ một tin về người khác, nhất là tin xấu, con tự hỏi mình biết từ đâu, có ai kiểm chứng chưa. Chuyển tiếp một tin đồn sai cũng là góp phần làm hại người bị đồn, dù con không phải người bịa ra nó.
Khi con là người đứng ngoài chứng kiến
Phần lớn trẻ không phải người khởi xướng chuyện xấu trên mạng mà là người đứng xem. Người chứng kiến có sức mạnh lớn hơn trẻ nghĩ, và có những cách hành động an toàn cho chính con. Dạy con lần lượt:
- Không góp thêm: không thả biểu tượng cười, không bình luận theo, không chuyển tiếp.
- Nhắn riêng cho bạn bị nhắm tới, một câu đơn giản như "mình thấy rồi, cậu ổn không". Một lời hỏi thăm có thể làm bạn đó bớt thấy cô đơn.
- Nếu thấy an toàn, nói một câu ngắn trong nhóm để chuyển hướng: "Thôi, chuyển chủ đề đi" hoặc "Đăng ảnh bạn mà bạn chưa đồng ý là không ổn". Không cần tranh cãi dài.
- Rời khỏi nhóm nếu cuộc trò chuyện tiếp tục đi xa.
- Kể với người lớn con tin: bố mẹ, thầy cô chủ nhiệm. Kể để bảo vệ bạn không phải là mách lẻo.
Khi chuyện đã thành bắt nạt kéo dài, có đe doạ hay phát tán ảnh riêng tư, đó là lúc người lớn và nhà trường phải vào cuộc theo quy trình riêng, và có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí) để được hướng dẫn. Các bài trong mục bắt nạt và bạo lực học đường của trang đi sâu vào phần đó.
Khi con lỡ đăng, lỡ nói điều làm bạn buồn
Gỡ xuống càng sớm càng tốt. Một tấm ảnh hay một bình luận tồn tại càng lâu thì càng nhiều người thấy và lưu lại. Gỡ ngay không xoá được hết, nhưng ngăn nó lan thêm. Nếu đã gửi vào nhóm, nhờ các bạn trong nhóm cùng xoá.
Xin lỗi trực tiếp, không vòng vo. Dạy con nói một câu xin lỗi rõ ràng, không kèm chữ "nhưng": "Mình xin lỗi vì đã đăng ảnh cậu mà không hỏi, mình gỡ rồi." Xin lỗi kèm biện minh thường làm bạn buồn thêm.
Nghe bạn nói cảm giác của bạn. Con có thể nghĩ chuyện nhỏ, nhưng người bị tổn thương mới biết nó lớn đến đâu. Để bạn nói, không cãi lại.
Cha mẹ giúp con sửa, không bêu con. Khi biết con lỡ làm bạn buồn trên mạng, cha mẹ ngồi với con tìm cách sửa, không mắng con trước mặt anh chị em hay kể với phụ huynh khác. Mục tiêu là con học được cách nhận trách nhiệm, đúng tinh thần bổn phận tôn trọng người khác, chứ không phải xấu hổ đến mức lần sau giấu đi.
Khi chuyện đã lớn, mời người lớn vào cuộc. Nếu nội dung đã lan rộng hoặc gây tổn thương nặng, cha mẹ nên chủ động liên hệ gia đình bạn kia và giáo viên chủ nhiệm để cùng giải quyết.
Cha mẹ, thầy cô làm gương thế nào
Trẻ học cách ứng xử trên mạng chủ yếu bằng cách nhìn người lớn. Nếu cha mẹ hay đăng ảnh con khi chưa hỏi, hay chụp tin nhắn nhóm phụ huynh để bình luận về người khác, hay để lại bình luận gay gắt dưới bài báo, con sẽ coi đó là cách bình thường để dùng mạng.
Một vài thói quen nhỏ có sức dạy lớn. Hỏi con trước khi đăng ảnh con. Khi đọc một tin giật gân, nói to suy nghĩ của mình: "Tin này chưa rõ nguồn, bố không chia sẻ." Khi thấy một cuộc tranh cãi trên mạng, cho con thấy cách mình chọn không tham gia. Khi lỡ viết điều chưa hay, xoá đi và nói với con mình đã sửa thế nào.
Với thầy cô, nhóm nhắn tin của lớp là một lớp học thu nhỏ. Đặt vài quy tắc rõ ràng từ đầu năm: không đăng ảnh bạn khi chưa hỏi, không dùng biệt danh chế giễu, không chuyển tiếp tin nhắn của nhóm ra ngoài. Khi có vi phạm, nhắc riêng em đó trước, không bêu tên trước lớp, đúng tinh thần kỷ luật theo hướng giáo dục.
Dành cho con đọc: bên kia màn hình là một người bạn
Khi nhắn tin hay bình luận, em không thấy mặt bạn. Nhưng bên kia màn hình vẫn là một người thật, biết vui, biết buồn, biết xấu hổ như em.
Em muốn được hỏi trước khi ảnh em bị đăng, thì em cũng hỏi bạn trước. Em muốn tin nhắn tâm sự của em được giữ kín, thì em cũng giữ kín tin nhắn của bạn. Em không muốn bị cả nhóm cười, thì em không cười theo khi nhóm trêu một bạn khác.
Nếu em lỡ viết điều làm bạn buồn, em xoá đi và nói xin lỗi. Ai cũng có lúc sai, biết sửa mới là điều quan trọng. Nếu em thấy bạn bị trêu trên mạng, em nhắn hỏi thăm bạn và kể với thầy cô hoặc bố mẹ.
Một mẹo nhỏ cho em: trước khi gửi, em đọc to câu mình định viết, như đang nói thẳng vào mặt bạn. Nếu em thấy ngại nói câu đó trước mặt bạn, đó là dấu hiệu em nên sửa lại hoặc đừng gửi.
Câu hỏi thường gặp
Ở tuổi nào nên bắt đầu dạy con về ứng xử trên mạng?
Ngay từ khi con bắt đầu gửi tin nhắn hay gọi video với người thân, thường từ mầm non hoặc đầu tiểu học. Khi đó chỉ cần những quy tắc rất đơn giản như hỏi trước khi gửi ảnh người khác. Các bài học sâu hơn đi cùng lúc con có tài khoản riêng.
Con bảo chỉ đùa trong nhóm bạn thân thì có sao đâu?
Trò đùa chỉ là đùa khi người bị đùa cũng thấy vui. Hỏi con: bạn đó có cười thật không, có tự đùa lại không, hay im lặng. Nhóm bạn thân cũng có thể làm nhau tổn thương, và tin nhắn trong nhóm vẫn có thể bị chụp lại chuyền ra ngoài.
Con bị bạn trách vì đã chụp màn hình tin nhắn của bạn, cha mẹ nên nói gì?
Giúp con hiểu cảm giác của bạn: tin nhắn riêng bị đưa cho người khác xem giống như nhật ký bị đọc trộm. Khuyến khích con xin lỗi bạn, xoá ảnh đã chụp và nhờ người đã nhận xoá theo. Đây là bài học tốt nếu xử lý nhẹ nhàng.
Dạy con ứng xử văn minh có làm con bị bạn bè coi là "nhạt" không?
Con không cần giảng đạo lý cho bạn. Chỉ cần không góp thêm vào chuyện xấu và chọn cách chuyển hướng nhẹ nhàng. Nhiều trẻ khác trong nhóm cũng không thích trò chế giễu nhưng chưa dám nói, nên một bạn lên tiếng thường được ủng hộ hơn con nghĩ.
Nhà trường có nên đưa ứng xử trên mạng vào giờ học không?
Nhiều trường đã lồng nội dung này vào giờ sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm hay giáo dục công dân. Hoạt động hiệu quả là thảo luận tình huống và đóng vai, không chấm điểm, không thi đua xếp hạng lớp này với lớp khác.