BonPhan.comBổn Phận
Quyền và nghĩa vụ của học sinh

Học sinh góp ý với thầy cô, nhà trường: quyền bày tỏ ý kiến và cách nói để được nghe

Học sinh được góp ý về việc học, nội quy, hoạt động của trường: những việc được góp ý, câu mẫu lễ phép mà rõ ràng, các kênh góp ý và cách người lớn lắng nghe.

Student council meeting in a secondary school library in Quang Ngai, five teenagers around a table with notebooks, a teacher listening at the end, all seen from behind

Học sinh có quyền bày tỏ ý kiến về những việc liên quan tới mình ở trường — cách dạy, lượng bài tập, nội quy, hoạt động, sự an toàn — và người lớn có trách nhiệm lắng nghe, cân nhắc ý kiến đó theo độ tuổi và mức độ trưởng thành của các em. Quyền này được ghi nhận trong Luật Trẻ em 2016 và Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em.

Được lắng nghe không có nghĩa là mọi đề nghị đều được làm theo. Nhưng một lời góp ý đúng mực luôn đáng được nghe trọn và được trả lời. Bài này dành cho học sinh muốn nói mà chưa biết nói thế nào, cho thầy cô muốn lớp mình cởi mở hơn, và cho cha mẹ muốn giúp con tập lên tiếng. Bài có nhiều câu mẫu xưng "em" để các bạn dùng ngay.

Quyền được bày tỏ ý kiến ở trường

Trong các nhóm quyền của trẻ em, quyền được tham gia — gồm quyền được bày tỏ ý kiến, được lắng nghe — là nhóm hay bị người lớn quên nhất. Lý do dễ hiểu: người lớn quen nghĩ rằng trẻ chưa đủ hiểu biết để góp ý. Nhưng Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em, mà Việt Nam phê chuẩn năm 1990, nói rõ trẻ có quyền bày tỏ quan điểm về mọi vấn đề ảnh hưởng tới mình, và quan điểm đó được coi trọng phù hợp với tuổi và độ chín chắn của trẻ. Luật Trẻ em 2016 cũng ghi nhận quyền được bày tỏ ý kiến và được tham gia.

Ở trường, có rất nhiều việc ảnh hưởng trực tiếp tới học sinh: ngồi ở đâu, học bao nhiêu bài tập, sân chơi có an toàn không, nhà vệ sinh có sạch không, hoạt động ngoại khoá có phù hợp không. Học sinh là người trải nghiệm những điều đó mỗi ngày, nên ý kiến của các em là thông tin có giá trị cho nhà trường.

Quyền bày tỏ ý kiến đi kèm một trách nhiệm nhỏ: nói đúng mực, đúng sự thật, tôn trọng người nghe. Góp ý không phải cãi lại, cũng không phải nói xấu sau lưng. Khi học sinh biết cách góp ý, thầy cô dễ nghe hơn, và các em học được một kỹ năng sẽ dùng cả đời.

Những việc học sinh được góp ý

Không có danh sách giới hạn, nhưng dưới đây là những việc học sinh thường có ý kiến và hoàn toàn có thể góp ý một cách đúng mực:

  • Cách giảng bài: cô nói nhanh quá, chữ trên bảng nhỏ quá, em cần thêm ví dụ.
  • Lượng bài tập: bài tập nhiều môn dồn vào cùng một ngày, em không kịp làm.
  • Lịch kiểm tra: nhiều bài kiểm tra trong cùng một tuần.
  • Nội quy lớp, nội quy trường: điều nào em thấy chưa hợp lý hoặc chưa rõ.
  • Hoạt động tập thể: thời gian, hình thức, nội dung các buổi sinh hoạt, ngoại khoá.
  • Cơ sở vật chất: bàn ghế hỏng, quạt không chạy, nhà vệ sinh thiếu nước, chỗ để xe chật.
  • An toàn: chỗ trơn trượt, cửa sổ hỏng, góc sân thiếu người trông, có người lạ vào trường.
  • Quan hệ trong lớp: có bạn bị trêu chọc, bị cô lập mà thầy cô chưa biết.
  • Đồ ăn bán trú, nước uống, giờ nghỉ trưa.

Với những chuyện liên quan tới an toàn hay một bạn đang bị bắt nạt, đây không chỉ là góp ý mà là việc nên báo ngay cho thầy cô. Học sinh báo chuyện đó không phải là "mách lẻo"; đó là giúp bạn và giúp trường an toàn hơn.

Góp ý lễ phép mà vẫn rõ ràng

Nhiều học sinh có ý kiến hay nhưng nói ra lại thành cãi, hoặc vì sợ nên không nói. Năm bước dưới đây giúp các bạn nói được điều mình muốn mà thầy cô dễ đón nhận:

  1. Chọn lúc phù hợp. Không cắt ngang giờ giảng; xin gặp riêng cuối giờ, giờ ra chơi hoặc nêu trong giờ sinh hoạt lớp.
  2. Nói điều mình thấy, không phán xét người khác. "Em thấy bài tập tuần này nhiều quá" thay vì "Cô giao bài vô lý".
  3. Nói vì sao điều đó ảnh hưởng tới mình. "Tối thứ Ba em có ba môn phải nộp, em làm tới khuya vẫn chưa xong."
  4. Đề xuất một cách, nếu có. "Cô có thể cho lớp nộp bài môn này vào thứ Năm được không ạ?"
  5. Cảm ơn và chấp nhận câu trả lời. Thầy cô có thể đồng ý, có thể giải thích vì sao chưa đổi được. Cả hai đều là được lắng nghe.

Nếu điều muốn góp ý là chuyện chung của cả lớp, các bạn có thể bàn với nhau trước rồi nhờ lớp trưởng thay mặt nói. Một ý kiến chung thường có sức nặng hơn và đỡ cho từng bạn phải đứng ra một mình.

Câu mẫu cho vài tình huống hay gặp

Các câu dưới đây là ví dụ giả định, xưng "em" với thầy cô. Các bạn đổi lời cho hợp với cách nói của mình và của lớp mình.

Tình huốngCâu mẫu
Chưa hiểu bài nhưng ngại hỏi trước lớp"Thưa cô, phần bài hôm nay em chưa hiểu chỗ này, cô giảng lại cho em được không ạ?"
Thấy bị chấm bài chưa đúng"Thưa thầy, em xem lại bài thấy câu ba em làm thế này, thầy xem giúp em có đúng không ạ?"
Muốn đổi chỗ vì không nhìn rõ bảng"Thưa cô, em ngồi đây không nhìn rõ bảng, cô cho em lên bàn trên được không ạ?"
Lớp muốn góp ý về lịch kiểm tra"Thưa cô, tuần sau lớp em có bốn bài kiểm tra, lớp muốn xin cô cân nhắc dời một bài ạ."
Nhà vệ sinh hỏng lâu ngày"Thưa cô, nhà vệ sinh tầng hai hỏng vòi nước cả tuần rồi, cô báo giúp lớp em được không ạ?"
Thấy bạn bị trêu chọc"Thưa cô, em muốn nói riêng với cô chuyện một bạn trong lớp đang bị trêu, em lo cho bạn ấy."

Điểm chung của các câu mẫu: mở đầu lễ phép, nói đúng việc, có đề nghị cụ thể. Không có câu nào trách móc. Nhưng cũng không câu nào im lặng chịu đựng.

Các kênh góp ý ở trường

Nói trực tiếp với giáo viên bộ môn. Dành cho góp ý về bài học, bài tập, cách chấm bài của môn đó. Thường nhanh và hiệu quả nhất.

Giáo viên chủ nhiệm. Người gần học sinh nhất trong trường, nhận góp ý về chuyện lớp, chuyện bạn bè, và có thể chuyển ý kiến lên ban giám hiệu.

Giờ sinh hoạt lớp. Nơi để cả lớp bàn chuyện chung, có lớp trưởng điều khiển và giáo viên chủ nhiệm lắng nghe. Một giờ sinh hoạt tốt là giờ học sinh được nói nhiều hơn thầy cô.

Đội Thiếu niên, Đoàn Thanh niên trong trường. Ở nhiều trường, đây là kênh để học sinh đề xuất hoạt động, tham gia góp ý về phong trào, sự kiện của trường.

Hộp thư góp ý hoặc phiếu khảo sát. Phù hợp với học sinh ngại nói trực tiếp. Một số trường có hộp thư không cần ghi tên.

Thông qua cha mẹ. Khi chuyện khó nói hoặc học sinh còn nhỏ, cha mẹ có thể thay con trao đổi với nhà trường.

Khi chuyện liên quan tới an toàn của chính mình. Nếu học sinh bị đe doạ, bị làm hại mà chưa dám nói với ai ở trường, em hoặc người lớn có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, gọi miễn phí. Đây không phải kênh góp ý thông thường, mà là chỗ để được giúp khi cần.

Người lớn lắng nghe thế nào cho học sinh dám nói

Học sinh có dám góp ý hay không phụ thuộc rất nhiều vào phản ứng của người lớn ở lần đầu. Một lần bị gạt đi bằng câu "trẻ con biết gì" là đủ để em im lặng cả năm. Ngược lại, một lần được nghe trọn, được cảm ơn, được giải thích rõ là đủ để em tin rằng lên tiếng là có ích.

Với thầy cô, lắng nghe nghĩa là nghe hết trước khi trả lời, hỏi lại để hiểu đúng, và cho em biết điều gì sẽ xảy ra với ý kiến của em. Nếu không làm theo được, giải thích vì sao. Nếu cần thời gian, hẹn ngày trả lời. Quan trọng nhất là không để việc góp ý ảnh hưởng tới cách đối xử với em sau đó — học sinh góp ý không phải là học sinh "khó bảo".

Nhiều giáo viên thấy hiệu quả khi dành năm phút cuối giờ sinh hoạt hằng tuần để hỏi lớp: tuần này có gì các em thấy nên làm khác đi? Ban đầu lớp im lặng, nhưng sau vài tuần, khi thấy ý kiến được làm theo thật, học sinh bắt đầu nói. Lớp học như vậy thường ít va chạm hơn, vì vấn đề được nói ra khi còn nhỏ.

Ở cấp trường, ban giám hiệu có thể mời đại diện học sinh tham gia một số cuộc họp bàn về nội quy, hoạt động. Đây là cách cụ thể để quyền tham gia của trẻ không chỉ nằm trên giấy.

Cha mẹ giúp con tập lên tiếng

Kỹ năng góp ý được học từ nhà. Một đứa trẻ được hỏi ý kiến trong bữa cơm — cuối tuần đi đâu, phòng con sắp xếp thế nào — sẽ dễ nói ý kiến ở lớp hơn một đứa trẻ quen nghe "người lớn nói thì nghe". Cha mẹ không cần làm theo mọi ý của con, nhưng cần cho con thấy ý con được nghe.

Khi con về kể có điều gì ở trường chưa ổn, thay vì lập tức đứng ra giải quyết, cha mẹ có thể hỏi: con có muốn tự nói với cô không? Nếu con muốn, cùng con tập trước câu sẽ nói, đóng vai cô để con thử. Nếu con còn ngại, cha mẹ nói giúp, và lần sau lại hỏi con.

Cha mẹ cũng nên dạy con phân biệt góp ý với cãi lại. Góp ý là nói lễ phép, đúng lúc, có đề nghị. Cãi lại là nói to, ngắt lời, nhằm thắng. Con hiểu sự khác biệt này thì dùng được quyền của mình mà không gặp rắc rối.

Và khi con kể đã góp ý mà không được nghe, cha mẹ ghi nhận việc con đã dám nói. Kết quả có thể chưa như ý, nhưng việc con biết lên tiếng mới là điều đáng giữ.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh góp ý với giáo viên có bị coi là hỗn không?

Góp ý lễ phép, đúng lúc, đúng việc là quyền của học sinh, không phải hỗn. Điều làm lời nói thành hỗn là cách nói: ngắt lời, to tiếng, xúc phạm. Học sinh giữ được cách nói đúng mực thì cứ yên tâm góp ý.

Góp ý rồi mà thầy cô không thay đổi thì làm gì tiếp?

Trước hết hỏi lại để hiểu lý do. Có thể có điều học sinh chưa biết. Nếu vẫn thấy cần thay đổi, có thể nhờ lớp trưởng, giáo viên chủ nhiệm hoặc cha mẹ trao đổi tiếp, nhất là với chuyện ảnh hưởng tới cả lớp.

Học sinh tiểu học có góp ý được không?

Được, theo cách phù hợp lứa tuổi. Trẻ nhỏ nói được điều mình thích, không thích, điều làm mình sợ. Giáo viên tiểu học có thể hỏi các em bằng hình vẽ, mặt cười mặt buồn, hoặc trò chuyện theo nhóm nhỏ.

Có nên góp ý về thầy cô trên mạng xã hội không?

Không nên. Đăng lên mạng dễ làm chuyện nhỏ thành lớn, có thể xúc phạm người khác và làm bạn gặp rắc rối. Góp ý trực tiếp, qua lớp trưởng, giáo viên chủ nhiệm hay cha mẹ hiệu quả hơn và an toàn hơn.

Học sinh có được tham gia xây dựng nội quy lớp không?

Nhiều lớp và nhiều trường đã cho học sinh cùng xây dựng nội quy lớp đầu năm. Học sinh được tham gia thì hiểu lý do của từng điều và tự giác hơn. Nếu lớp chưa làm, học sinh có thể đề xuất trong giờ sinh hoạt.

Muốn góp ý mà sợ bị thầy cô ghét thì sao?

Nỗi sợ đó dễ hiểu. Có thể bắt đầu bằng góp ý nhỏ, nói riêng, hoặc nhờ cha mẹ, lớp trưởng nói giúp. Nếu sau khi góp ý mà bị đối xử khác đi, đó là điều không đúng, và bạn nên kể với bố mẹ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138