Được khen thưởng là một quyền của học sinh, và khen thưởng tốt là khen để ghi nhận cố gắng, tiến bộ và việc tốt của từng em — không phải để so sánh em này với em kia hay tạo thêm áp lực thành tích. Khen đúng cách giúp trẻ biết điều gì mình đã làm tốt để làm tiếp; khen sai cách có thể khiến trẻ chỉ còn học để được khen.
Bài này giải thích quyền được khen thưởng, xu hướng thay đổi của khen thưởng ở trường, cách khen cụ thể cho cha mẹ và thầy cô, chuyện con không có giấy khen, và những dấu hiệu khen thưởng đang trở thành áp lực. Các hình thức khen thưởng cụ thể theo từng cấp học do văn bản của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định và có thể thay đổi, nên bạn đối chiếu văn bản hiện hành và nội quy trường.
Được khen thưởng là quyền của học sinh
Luật Giáo dục 2019 ghi nhận người học được khen thưởng khi có thành tích trong học tập, rèn luyện. Đặt khen thưởng vào danh sách quyền có ý nghĩa quan trọng: nó nói rằng sự cố gắng của học sinh phải được nhìn thấy, không phải tuỳ vào việc người lớn có nhớ hay không. Một học sinh đã làm điều tốt mà không ai ghi nhận là một học sinh bị thiệt.
Nhưng "thành tích" không chỉ là điểm cao. Một em từ chỗ ngại phát biểu đến chỗ dám đứng lên trình bày trước lớp là có thành tích. Một em giúp bạn mới chuyển trường làm quen cả tháng là có thành tích. Một em nhặt được đồ và trả lại là có thành tích. Khen thưởng đúng nghĩa là để mắt tới tất cả những điều đó.
Khen thưởng cũng phải công bằng. Học sinh nào có cố gắng, có việc tốt thì đều có cơ hội được ghi nhận, không phân biệt hoàn cảnh gia đình, không phụ thuộc vào việc em có học thêm với ai hay bố mẹ có quen ai. Đây là chỗ quyền được khen thưởng gặp quyền được đối xử công bằng.
Khen thưởng ở trường đang đổi theo hướng nào
Các quy định về khen thưởng học sinh được điều chỉnh qua nhiều thời kỳ. Xu hướng chung của các lần điều chỉnh gần đây là mở rộng điều được khen, khen kịp thời hơn và giảm sự so sánh. Thay vì chỉ có giấy khen cuối năm dựa trên kết quả học tập, nhiều trường khen ngay khi học sinh có việc tốt, khen tiến bộ, khen theo từng mặt như học tập, rèn luyện, văn nghệ, thể thao, hoạt động tập thể.
Ở cấp tiểu học, cách đánh giá học sinh đã chuyển sang nhận xét từ nhiều năm, với tinh thần ghi nhận sự tiến bộ của từng em so với chính em, không so với bạn. Khen thưởng ở tiểu học cũng đi theo hướng đó: khen cụ thể việc em đã làm, khen tập thể, khen nhiều em ở nhiều mặt khác nhau.
Vì quy định có thể thay đổi, cha mẹ muốn biết trường con đang khen thưởng theo những hình thức nào thì hỏi giáo viên chủ nhiệm. Câu hỏi hữu ích hơn cả là: ngoài kết quả học tập, trường còn ghi nhận học sinh ở những mặt nào? Câu trả lời cho thấy trường đang nhìn học sinh rộng hay hẹp.
Dù quy định đổi thế nào, cốt lõi vẫn vậy: khen để khuyến khích, không phải để phân hạng trẻ. Một hệ thống khen thưởng khiến số đông học sinh cảm thấy mình không bao giờ với tới được là hệ thống cần xem lại.
Khen thế nào cho đúng
Khen cụ thể. "Con giỏi quá" ít tác dụng hơn "Con đã tự sửa lại bài văn hai lần cho câu chữ rõ hơn, mẹ thấy đoạn cuối hay lắm". Lời khen cụ thể cho trẻ biết chính xác điều gì nên làm tiếp.
Khen sự cố gắng và cách làm, không chỉ kết quả. Khen "con chịu khó ôn mỗi tối" giúp trẻ tin rằng cố gắng có ý nghĩa. Chỉ khen "con thông minh" có thể khiến trẻ ngại thử việc khó vì sợ mất danh hiệu thông minh.
Khen tiến bộ so với chính mình. "Tháng trước con còn đọc ngắc ngứ, giờ con đọc trôi rồi" là lời khen không cần so với ai. Mọi đứa trẻ đều nhận được kiểu khen này.
Không so sánh với bạn, với anh chị. "Giỏi hơn bạn A", "được như chị con" biến lời khen thành cuộc đua. Đứa trẻ được khen sẽ lo giữ vị trí, đứa trẻ bị đem ra so sẽ tổn thương.
Khen kịp thời. Khen ngay khi việc tốt xảy ra có tác dụng hơn nhiều so với đợi tới cuối kỳ. Với trẻ nhỏ, một câu khen ngay trong ngày quý hơn một tờ giấy khen sau ba tháng.
Khen chân thành, vừa phải. Khen quá đà, khen mọi thứ khiến lời khen mất giá. Trẻ nhận ra khi người lớn khen cho có.
Khi con không có giấy khen
Cuối năm học, nhiều gia đình bước vào mùa giấy khen với tâm trạng nặng nề. Con nhà bên cạnh có giấy khen, con mình không có. Ảnh con các đồng nghiệp tràn trên mạng xã hội. Đứa trẻ không có giấy khen nhìn thấy hết, và nhìn thấy cả nét mặt của bố mẹ.
Điều đầu tiên cha mẹ có thể làm là nhìn lại cả năm học của con, không chỉ tờ giấy cuối năm. Con đã cố gắng ở đâu? Con đã tiến bộ ở môn nào, kỹ năng nào? Con có việc tốt nào với bạn bè, gia đình? Nói những điều đó với con, cụ thể như khi khen ở phần trên.
Điều thứ hai là không so sánh. Câu "sao con không được như bạn" không làm con cố gắng hơn; nó chỉ làm con thấy mình kém. Nếu con buồn vì không có giấy khen, công nhận cảm xúc đó — "con buồn cũng phải, con đã cố mà" — và cùng con nghĩ năm tới con muốn thử sức ở đâu.
Điều thứ ba là giữ giấy khen ở đúng vị trí của nó. Đó là một hình thức ghi nhận của nhà trường, có giá trị, nhưng không đo được hết con người một đứa trẻ. Nhiều phẩm chất quan trọng nhất — tử tế, trung thực, kiên nhẫn — không có giấy khen nào ghi lại. Cha mẹ là người ghi nhận những phẩm chất đó.
Khi khen thưởng trở thành áp lực
Khen thưởng vốn để khuyến khích, nhưng có lúc nó biến thành gánh nặng. Một vài dấu hiệu cha mẹ nên để ý:
- Con lo lắng, mất ngủ trước mỗi bài kiểm tra vì sợ không được khen, sợ bố mẹ buồn.
- Con chỉ chịu làm những việc chắc chắn được khen, né việc khó.
- Con nói dối về kết quả, giấu bài kiểm tra điểm thấp.
- Gia đình hứa thưởng tiền, quà lớn theo từng mức điểm, khiến việc học thành giao dịch.
- Ảnh giấy khen, điểm số của con được đăng lên mạng thường xuyên mà con không được hỏi ý kiến.
- Con so bì liên tục với bạn, buồn khi bạn được khen.
- Lời khen trong nhà chỉ xuất hiện khi con có thành tích, còn những ngày bình thường thì không.
Nếu thấy một vài dấu hiệu trên, cha mẹ có thể giảm nhấn mạnh vào kết quả, tăng lời ghi nhận những việc bình thường con làm mỗi ngày, và hỏi con trước khi đăng bất cứ điều gì về con lên mạng — kể cả điều tốt. Trẻ có quyền với hình ảnh và thông tin của mình.
Gợi ý ghi nhận ở lớp và ở nhà
Bảng dưới gợi ý một vài cách ghi nhận không tốn kém, không so sánh, mà trẻ thấy rõ sự cố gắng của mình được nhìn thấy. Thầy cô và cha mẹ chọn cách hợp với lứa tuổi của trẻ.
| Việc tốt của trẻ | Ghi nhận ở lớp | Ghi nhận ở nhà |
|---|---|---|
| Tiến bộ ở một môn | Nhận xét riêng vào vở, nói với em sau giờ | Nói cụ thể con tiến bộ ở đâu trong bữa cơm |
| Giúp đỡ bạn | Cảm ơn trước lớp nếu em đồng ý, hoặc cảm ơn riêng | Hỏi con kể lại, nói bố mẹ tự hào về con |
| Trung thực nhận lỗi | Ghi nhận sự dũng cảm khi nói thật | Không mắng thêm, cảm ơn con đã kể |
| Hoàn thành việc khó | Nhắc lại quá trình em đã cố gắng | Cho con chọn một hoạt động cả nhà cùng làm cuối tuần |
| Việc tốt cho tập thể | Khen cả nhóm, khen theo việc | Kể cho ông bà, người thân nghe, nếu con muốn |
Điểm chung là ghi nhận gắn với việc cụ thể và được trao theo cách trẻ thấy thoải mái. Có em thích được khen trước lớp, có em ngại. Hỏi trẻ thích được ghi nhận thế nào cũng là tôn trọng quyền được bày tỏ ý kiến của trẻ.
Phần viết cho học sinh
Đoạn này viết cho các bạn, nhất là những bạn đang buồn vì chưa được khen.
- Được khen là vui. Nhưng bạn đi học không phải chỉ để được khen. Bạn đi học để hiểu thêm, làm được thêm, và lớn lên.
- Nếu bạn đã cố gắng mà chưa có giấy khen, cố gắng đó vẫn có thật. Bạn có thể tự nhìn lại: mình đã làm được gì mà đầu năm chưa làm được?
- Đừng so mình với bạn. Mỗi người giỏi một kiểu, tiến bộ một nhịp. So với chính mình hôm qua là đủ.
- Khi bạn được khen, bạn vui và cảm ơn. Khi bạn của bạn được khen, bạn chúc mừng bạn ấy.
- Nếu bạn sợ bố mẹ buồn vì kết quả của mình, bạn nói với bố mẹ điều đó. Bố mẹ thương bạn vì bạn là con, không phải vì tờ giấy khen.
- Nếu bạn thấy áp lực quá, mất ngủ, không muốn đi học, bạn kể với một người lớn bạn tin. Được giúp là quyền của bạn.
- Bạn cũng có thể tự khen mình. Cuối mỗi tuần, bạn viết ra một việc mình đã làm tốt, dù nhỏ: dậy đúng giờ, làm xong bài khó, giúp mẹ nấu cơm. Đọc lại sau một học kỳ, bạn sẽ thấy mình đã đi được một quãng dài.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh không có giấy khen cuối năm có ảnh hưởng gì không?
Giấy khen là một hình thức ghi nhận của nhà trường, không quyết định việc lên lớp hay tương lai của con. Điều quan trọng hơn là con tiến bộ thế nào và cảm thấy ra sao. Cha mẹ nên ghi nhận cố gắng của con bằng lời cụ thể.
Có nên thưởng tiền cho con khi được điểm cao không?
Thưởng tiền theo điểm dễ biến việc học thành giao dịch và khiến con chỉ học vì phần thưởng. Thay vào đó, cha mẹ có thể ghi nhận bằng lời, bằng thời gian ở bên con, hoặc một hoạt động cả nhà cùng làm.
Có nên đăng ảnh giấy khen của con lên mạng xã hội không?
Nên hỏi con trước. Trẻ có quyền với hình ảnh và thông tin của mình. Nhiều trẻ không muốn bạn bè thấy, hoặc ngại vì bạn khác không có. Nếu đăng, tránh kèm thông tin trường lớp, tên đầy đủ hay so sánh với ai.
Khen con thường xuyên có làm con tự mãn không?
Khen cụ thể vào cố gắng và cách làm thì ít khi làm trẻ tự mãn. Điều dễ gây tự mãn là khen chung chung kiểu "con giỏi nhất" hay so con với người khác. Lời khen chân thành, vừa phải giúp con tự tin mà vẫn muốn cố gắng.
Giáo viên chỉ khen những bạn học giỏi thì gia đình có nên góp ý không?
Có thể góp ý nhẹ nhàng với giáo viên chủ nhiệm, đề nghị lớp ghi nhận học sinh ở nhiều mặt: tiến bộ, giúp bạn, hoạt động tập thể. Góp ý theo hướng đề xuất sẽ dễ được đón nhận hơn là phàn nàn.
Con buồn vì bạn thân được khen mà mình không được thì nói gì với con?
Công nhận cảm xúc của con trước, rồi giúp con nhìn vào những gì con đã làm tốt. Khuyến khích con chúc mừng bạn, vì niềm vui của bạn không làm giảm giá trị của con. Đây là dịp tốt để dạy con không so bì.