BonPhan.comBổn Phận
Trẻ em, tiền bạc và lao động

Lao động trẻ em bị cấm: nhận ra việc quá sức, nơi trẻ không được làm và báo ai

Thế nào là lao động trẻ em bị cấm, khác gì với việc trẻ giúp gia đình, dấu hiệu một đứa trẻ đang bị bóc lột sức lao động và việc người lớn nên làm.

Quiet village road in Dong Thap at dawn, a woman teacher walking beside a young boy carrying a school backpack toward a schoolyard, both seen from behind, soft mist

Lao động trẻ em bị cấm là khi trẻ phải làm những việc trái với quy định về tuổi, loại việc, nơi làm việc, thời gian làm việc, hoặc làm việc ảnh hưởng đến sức khoẻ, việc học và sự phát triển của trẻ; Luật Trẻ em 2016 nghiêm cấm bóc lột trẻ em, và Bộ luật Lao động 2019 quy định chi tiết những việc, những nơi không được sử dụng người chưa thành niên.

Không phải đứa trẻ nào làm việc cũng là lao động trẻ em bị cấm. Một em phụ mẹ nhặt rau sau giờ học khác hẳn một em nghỉ học để làm ở xưởng từ sáng đến tối. Bài này giúp người lớn nhận ra ranh giới đó, nhận ra dấu hiệu một đứa trẻ đang bị lợi dụng sức lao động, và biết cách báo tin đúng nơi mà vẫn giữ an toàn cho trẻ.

Ranh giới giữa giúp đỡ, làm thêm và lao động bị cấm

Pháp luật Việt Nam không cấm trẻ em làm việc nói chung. Trẻ có bổn phận giúp đỡ gia đình vừa sức, và người chưa thành niên được làm một số loại việc theo điều kiện của Bộ luật Lao động 2019. Thứ bị cấm là việc lợi dụng sức lao động của trẻ, bắt trẻ làm việc vượt quá khả năng, ở nơi nguy hiểm, trong thời gian dài, hay làm trẻ mất quyền được học, được nghỉ ngơi, vui chơi.

Có thể hình dung bằng ba vòng tròn. Vòng trong cùng là việc giúp đỡ gia đình phù hợp lứa tuổi: dọn dẹp, trông em một lúc, phụ dọn hàng. Vòng giữa là việc làm thêm hợp pháp của người chưa thành niên, có điều kiện về tuổi, giờ giấc, loại việc. Vòng ngoài cùng, vượt ra khỏi hai vòng kia, là vùng bị cấm: dù người sử dụng là ai, dù trẻ có đồng ý hay không, dù có trả tiền hay không.

Điều đáng chú ý là sự đồng ý của trẻ hay của gia đình không làm cho một việc bị cấm trở nên hợp pháp. Một gia đình khó khăn đồng ý cho con mười hai tuổi lên thành phố làm ở một cơ sở sản xuất cả ngày không làm cho việc đó thành đúng luật. Luật bảo vệ trẻ chính vì trẻ và gia đình đôi khi không ở vị thế để tự bảo vệ.

Những dạng thường gặp của lao động trẻ em bị cấm

Bảng dưới gom các dạng hay gặp theo cách diễn đạt đời thường. Danh mục chính thức về công việc và nơi làm việc bị cấm với người chưa thành niên do văn bản hướng dẫn Bộ luật Lao động 2019 quy định, cần tra bản hiện hành.

DạngVí dụ khái quátVì sao bị cấm
Sai tuổiTrẻ quá nhỏ làm việc ngoài phạm vi luật cho phép với lứa tuổi đóCơ thể, tâm lý chưa đủ sức; mất thời gian học
Việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểmMang vác nặng, tiếp xúc hoá chất, làm trên cao, dưới nước, vận hành máy nguy hiểmRủi ro tai nạn, bệnh nghề nghiệp lâu dài
Nơi làm việc không phù hợpQuán bar, vũ trường, phòng hát karaoke, sòng bạc, công trườngMôi trường có hại cho sự phát triển của trẻ
Thời gian quá dàiLàm suốt ngày, làm đêm, không có ngày nghỉẢnh hưởng sức khoẻ, việc học, giấc ngủ
Ép buộc, không được vềBị giữ giấy tờ, không được liên lạc gia đình, làm để trả nợCó dấu hiệu bóc lột nghiêm trọng, cần báo ngay
Làm thay việc họcNghỉ học hẳn để đi làm khi còn trong độ tuổi đi họcXâm phạm quyền được học tập của trẻ

Một trường hợp có thể rơi vào nhiều dạng cùng lúc. Càng nhiều dấu hiệu chồng lên nhau, càng cần người lớn hành động sớm.

Dấu hiệu một đứa trẻ có thể đang bị bóc lột sức lao động

Người phát hiện thường là thầy cô, hàng xóm, người bán hàng gần nơi trẻ làm việc. Không có dấu hiệu nào là bằng chứng chắc chắn, nhưng khi thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc, bạn nên để ý hơn:

  • Trẻ trong độ tuổi đi học nhưng thường xuyên vắng mặt ở trường, hoặc nghỉ học hẳn mà gia đình không giải thích được.
  • Trẻ xuất hiện ở nơi làm việc từ sáng sớm đến tối muộn, cả ngày thường lẫn cuối tuần.
  • Trẻ mệt mỏi kéo dài, gầy sút, có vết thương ở tay chân không được chăm sóc.
  • Trẻ làm những việc rõ ràng quá sức: bê vác đồ nặng, đứng cạnh máy móc, tiếp xúc hoá chất mà không có đồ bảo hộ.
  • Trẻ sống ở nơi làm việc, xa gia đình, không được tự liên lạc với người thân, có người lớn luôn kè kè bên cạnh.
  • Trẻ sợ hãi, tránh trả lời khi được hỏi về nơi ở, về gia đình, hoặc trả lời như đã được dặn trước.
  • Trẻ nói đang phải làm để trả một khoản nợ của gia đình hay của chính mình.

Khi để ý thấy những điều này, đừng chất vấn trẻ trước mặt người đang quản lý trẻ. Điều đó có thể làm trẻ gặp nguy hơn. Hãy ghi nhớ những gì thấy được và báo đúng nơi.

Người lớn làm gì khi nghi ngờ

Bạn không cần chắc chắn mới báo tin. Việc xác minh là trách nhiệm của cơ quan chức năng. Một trình tự an toàn:

  1. Ghi lại những gì bạn trực tiếp thấy: thời gian, địa điểm, trẻ làm việc gì, trong bao lâu. Không chụp ảnh lộ mặt trẻ để đăng lên mạng.
  2. Gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, để trình bày và được hướng dẫn. Tổng đài tiếp nhận cả khi bạn chỉ có nghi ngờ.
  3. Báo UBND xã, phường hoặc công an xã, phường nơi trẻ đang làm việc. Ở nhiều nơi có người làm công tác bảo vệ trẻ em ở cơ sở.
  4. Nếu trẻ đang trong tình huống nguy hiểm tức thời, bị đánh, bị giam giữ, gọi 113. Nếu trẻ bị thương nặng, gọi 115.
  5. Nếu trẻ là học sinh của trường bạn, báo ban giám hiệu để nhà trường phối hợp liên hệ gia đình theo đúng quy trình.
  6. Giữ kín danh tính của trẻ khi kể lại với người khác. Bí mật đời tư của trẻ cần được tôn trọng cả trong lúc giúp đỡ.

Sau khi báo, bạn có thể hỏi lại cơ quan đã tiếp nhận để biết tình hình xử lý trong phạm vi được phép. Không nên tự mình đến đối chất với người sử dụng trẻ.

Khi chính gia đình cho con đi làm vì quá khó khăn

Có những trường hợp lao động trẻ em không xuất phát từ ai đó xấu xa, mà từ cái nghèo. Gia đình nợ nần, cha mẹ ốm đau, con lớn bỏ học đi làm để nuôi em. Nhìn từ bên ngoài, dễ phán xét cha mẹ; nhìn từ bên trong, đó thường là lựa chọn trong tuyệt vọng. Cách hỗ trợ đúng là giúp gia đình tìm lối ra, không phải chỉ trích.

Trẻ có hoàn cảnh đặc biệt và hộ gia đình khó khăn có thể được hưởng các chính sách hỗ trợ của Nhà nước và địa phương: hỗ trợ học phí, học bổng, trợ cấp, hỗ trợ học nghề phù hợp lứa tuổi. Chính sách cụ thể thay đổi theo thời gian và địa phương. Người làm công tác bảo vệ trẻ em ở UBND xã, phường là đầu mối để hỏi. Thầy cô chủ nhiệm cũng thường biết những nguồn hỗ trợ mà gia đình không biết.

Với người lớn trong cộng đồng, giúp một đứa trẻ quay lại trường đôi khi chỉ cần một cuộc trò chuyện với gia đình, một suất học bổng nhỏ từ hội khuyến học, hay một công việc phù hợp hơn cho cha mẹ. Đó cũng là bổn phận của cộng đồng với trẻ em mà Luật Trẻ em 2016 nhắc tới.

Trẻ bị đưa đi làm xa nhà: những lời hứa cần cảnh giác

Một dạng đáng lo là trẻ được người quen, người môi giới đến tận nhà đặt vấn đề đưa lên thành phố hoặc sang tỉnh khác làm việc, kèm lời hứa bao ăn ở, lương cao, gửi tiền về đều đặn, có khi ứng trước cho gia đình một khoản. Với một gia đình đang khó khăn, lời mời như vậy rất khó từ chối. Nhưng đây cũng là con đường dẫn nhiều đứa trẻ vào cảnh làm việc quá sức, không được đi học, không được về nhà.

Có vài câu hỏi giúp gia đình tỉnh táo: nơi con đến làm là cơ sở nào, ở đâu, có địa chỉ rõ ràng không; con làm việc gì, mấy giờ một ngày; con có được giữ điện thoại, được gọi về nhà bất cứ lúc nào không; khoản ứng trước có phải trừ dần vào tiền công của con không. Nếu người môi giới né tránh, trả lời mập mờ, hoặc nói "cứ để cháu đi rồi biết", gia đình nên dừng lại.

Trẻ dưới 15 tuổi đi làm thuê theo cách này gần như chắc chắn nằm ngoài phạm vi luật cho phép. Ngay cả khi con đã đủ tuổi làm việc, khoản ứng trước buộc con phải làm để trả nợ là dấu hiệu đáng lo. Gia đình có thể hỏi người làm công tác bảo vệ trẻ em ở UBND xã, phường trước khi quyết định, hoặc gọi 111 để được tư vấn.

Đoạn dành cho các bạn nhỏ

Giúp bố mẹ việc nhà, phụ một tay ở quán của nhà là điều tốt. Nhưng con có quyền được đi học, được ngủ đủ, được chơi với bạn. Không ai được bắt con làm việc nặng, làm việc nguy hiểm, làm suốt ngày đêm hay bắt con nghỉ học để đi làm.

Nếu con đang phải làm việc ở một nơi con thấy sợ, bị đánh, bị mắng, không được về nhà, không được gọi cho bố mẹ, con hãy nói với một người lớn con tin: thầy cô, cô chú hàng xóm, người bán hàng gần đó. Con cũng có thể gọi số 111, không mất tiền. Người nghe máy sẽ lắng nghe con, không la mắng con.

Con không có lỗi gì cả, kể cả khi con đã đồng ý đi làm, kể cả khi người ta bảo con đang phải trả nợ. Bảo vệ con là việc của người lớn.

Nếu con biết một bạn khác đang phải làm việc như vậy, con kể với thầy cô hoặc bố mẹ. Con không cần tự đi hỏi bạn hay tự giải quyết. Người lớn sẽ tìm cách giúp bạn một cách an toàn.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ phụ giúp bố mẹ bán hàng có bị coi là lao động trẻ em bị cấm không?

Thường là không, nếu việc vừa sức, không nguy hiểm, không kéo dài và không ảnh hưởng đến việc học, nghỉ ngơi của trẻ. Ranh giới bị vượt qua khi trẻ phải làm quá sức, làm việc nguy hiểm hoặc phải bỏ học. Danh mục này có bài riêng về chuyện con phụ giúp việc buôn bán của nhà.

Gia đình đồng ý cho con đi làm thì có còn bị coi là vi phạm không?

Sự đồng ý của gia đình không làm cho một việc bị cấm trở thành hợp pháp. Nếu công việc, nơi làm việc hay độ tuổi nằm ngoài phạm vi luật cho phép thì vẫn là vi phạm. Luật đặt ra để bảo vệ trẻ, kể cả khi gia đình ở thế khó.

Báo Tổng đài 111 có bị lộ danh tính người báo không?

Nguyên tắc chung là thông tin người báo tin và thông tin của trẻ được giữ kín. Nếu bạn lo ngại, cứ nêu rõ điều đó khi gọi. Gọi 111 miễn phí, và bạn không cần chắc chắn trước khi báo; việc xác minh là trách nhiệm của cơ quan chức năng.

Thấy trẻ bán hàng rong đến khuya thì nên làm gì?

Bạn có thể mua giúp hoặc hỏi han nhẹ nhàng, nhưng đừng ép trẻ trả lời. Nếu thấy cùng một trẻ thường xuyên ra đường khuya, có dấu hiệu bị người lớn quản lý chặt hoặc bị ép, hãy gọi Tổng đài 111 để báo và được hướng dẫn.

Trẻ nghỉ học đi làm vì nhà nghèo thì có được hỗ trợ không?

Có nhiều chính sách hỗ trợ trẻ có hoàn cảnh khó khăn và hộ nghèo, như miễn giảm học phí, học bổng, trợ cấp. Chi tiết thay đổi theo thời gian và địa phương. Gia đình nên hỏi UBND xã, phường và nhà trường để biết những hỗ trợ đang áp dụng.

Người sử dụng lao động trẻ em trái phép sẽ bị xử lý thế nào?

Tuỳ mức độ, có thể bị xử phạt hành chính hoặc xử lý hình sự theo quy định. Mức xử lý cụ thể nằm trong các văn bản chuyên ngành và có thể thay đổi, nên cần tra văn bản hiện hành. Việc của người phát hiện là báo đúng nơi để cơ quan có thẩm quyền xử lý.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138