Học sinh vừa có quyền vừa có nghĩa vụ ở trường, và hai thứ này không đối nghịch nhau: quyền cho biết nhà trường, thầy cô phải bảo đảm điều gì cho các em; nghĩa vụ cho biết các em góp phần gì để lớp học vận hành được. Khi cả ba phía — học sinh, cha mẹ, thầy cô — hiểu giống nhau về hai danh sách này, phần lớn va chạm ở trường được gỡ ngay từ lúc còn nhỏ.
Bài này đi qua những quyền cơ bản của người học theo Luật Giáo dục 2019 và Luật Trẻ em 2016, các nghĩa vụ thường gặp, cách đọc một bản nội quy, và các bước trao đổi khi thấy có điều chưa ổn. Bài viết theo nguyên tắc chung; từng việc cụ thể như hình thức khen thưởng, kỷ luật, khoản thu thì bạn nên đọc thêm văn bản hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo và nội quy của chính trường con đang học.
Học sinh là người học: vừa được hưởng, vừa phải góp phần
Trong luật, học sinh được gọi chung là người học. Luật Giáo dục 2019 dành riêng một phần nói về nhiệm vụ và quyền của người học, tức là nhà làm luật coi học sinh là một bên có tư cách trong nhà trường, không chỉ là người ngồi nghe. Phần lớn học sinh phổ thông còn là trẻ em — người dưới 16 tuổi theo Luật Trẻ em 2016 — nên các em đồng thời được hưởng toàn bộ quyền của trẻ em: được bảo vệ, được tôn trọng, được bày tỏ ý kiến. Học sinh từ 16 tuổi trở lên ở cấp ba không còn là trẻ em theo luật này nhưng vẫn là người học, vẫn được nhà trường giáo dục và bảo vệ.
Cách hiểu dễ nhất là coi trường học như một ngôi nhà chung có nhiều người cùng ở. Mỗi người được đối xử tử tế, được an toàn, được dạy dỗ — đó là quyền. Mỗi người cũng phải giữ giờ giấc, tôn trọng người khác, làm phần việc của mình — đó là nghĩa vụ. Không ai được dùng quyền của mình để lấn quyền của người khác, và cũng không ai bị tước quyền chỉ vì chưa làm tròn nghĩa vụ.
Điểm sau cùng này hay bị hiểu sai. Một học sinh chưa thuộc bài vẫn có quyền được đối xử tôn trọng; một học sinh vi phạm nội quy vẫn có quyền được nghe giải thích và được trình bày. Nghĩa vụ chưa tròn thì được nhắc nhở, giúp đỡ, có khi bị kỷ luật theo hướng giáo dục — nhưng không vì thế mà mất những quyền gắn với con người các em.
Những quyền chính của học sinh ở trường
Bảng dưới gom các quyền thường được nhắc tới của người học, kèm cách hiểu trong đời sống ở lớp. Đây là cách diễn đạt phổ thông, không phải trích nguyên văn điều luật; câu chữ chính xác bạn tra trong Luật Giáo dục 2019 và văn bản hướng dẫn hiện hành.
| Quyền | Hiểu trong đời sống ở lớp | Một ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Được học tập | Được đến trường, được dạy đủ chương trình, không bị đuổi khỏi lớp như một cách phạt | Em quên vở vẫn được ngồi học, cô nhắc mang vở hôm sau |
| Được đối xử công bằng | Không bị phân biệt vì hoàn cảnh gia đình, giới tính, dân tộc, khuyết tật, kết quả học tập | Bạn học chậm vẫn được gọi phát biểu như các bạn khác |
| Được tôn trọng danh dự, thân thể | Không bị đánh, không bị lăng mạ, không bị bêu riếu trước lớp | Cô góp ý riêng thay vì chê bai trước cả lớp |
| Được an toàn | Trường có trách nhiệm giữ an toàn trong giờ học, giờ chơi, hoạt động ngoài trời | Sân trường có chỗ trơn được rào lại, có người trông giờ ra chơi |
| Được bày tỏ ý kiến | Được góp ý về việc học, việc lớp; ý kiến được lắng nghe và cân nhắc | Lớp góp ý về cách chia nhóm, cô điều chỉnh lại |
| Được tham gia hoạt động | Được vào đội nhóm, câu lạc bộ, hoạt động văn nghệ, thể thao phù hợp | Em đăng ký câu lạc bộ đọc sách theo sở thích |
| Được khen thưởng, ghi nhận | Cố gắng và việc tốt được nhìn thấy, không chỉ thành tích thi cử | Lớp được cô khen vì giữ vệ sinh tốt cả tháng |
Ngoài các quyền trên, học sinh có hoàn cảnh khó khăn, học sinh khuyết tật, học sinh dân tộc thiểu số thường được hưởng thêm chính sách hỗ trợ theo quy định của Nhà nước. Danh mục và mức hỗ trợ thay đổi theo thời kỳ, nên khi cần, cha mẹ hỏi trực tiếp nhà trường hoặc UBND xã, phường nơi cư trú.
Nghĩa vụ của học sinh: không chỉ là học bài
Học tập, rèn luyện theo chương trình. Đây là nghĩa vụ đầu tiên và cũng là quyền đầu tiên. Đi học đều, làm bài được giao, hỏi lại khi chưa hiểu. Nghĩa vụ học tập không có nghĩa là phải đạt một con số nhất định; nó nghĩa là cố gắng thật theo sức của mình.
Tôn trọng thầy cô, nhân viên nhà trường. Chào hỏi, lắng nghe, nói năng lễ phép. Tôn trọng không có nghĩa là im lặng khi thấy điều chưa đúng; các em vẫn được hỏi lại, góp ý, nhưng bằng lời lẽ đúng mực và vào lúc phù hợp.
Đoàn kết, giúp đỡ bạn bè. Không trêu chọc, cô lập, bắt nạt bạn; giúp bạn khi bạn gặp khó. Quyền được an toàn của bạn này chính là nghĩa vụ không làm hại của bạn kia.
Thực hiện nội quy nhà trường. Giờ giấc, trang phục, giữ gìn tài sản chung, giữ vệ sinh. Nội quy là thoả thuận chung để cả trường vận hành, không phải danh sách để bắt lỗi.
Giữ gìn tài sản của trường và của bạn. Bàn ghế, sách thư viện, thiết bị thí nghiệm đều là của chung. Làm hỏng thì nói thật để nhà trường xử lý, không giấu.
Tham gia hoạt động chung theo sức. Lao động vệ sinh lớp, hoạt động tập thể, các buổi sinh hoạt — tham gia vừa sức, phù hợp lứa tuổi. Việc nặng nhọc, nguy hiểm thì không thuộc nghĩa vụ của học sinh.
Nội quy trường: ai đặt ra, đọc thế nào cho đúng
Mỗi trường có một bản nội quy riêng, thường được dán ở bảng tin, phát đầu năm hoặc gửi qua nhóm liên lạc phụ huynh. Nội quy do nhà trường xây dựng dựa trên các quy định chung của ngành, có tham khảo ý kiến giáo viên, cha mẹ học sinh và — ở nhiều nơi — cả đại diện học sinh. Vì vậy hai trường cạnh nhau có thể khác nhau về chuyện trang phục ngày thường, giờ vào lớp hay chỗ để xe, và điều đó là bình thường.
Khi đọc nội quy, cha mẹ nên để ý ba chỗ. Thứ nhất là phần việc học sinh phải làm: giờ giấc, trang phục, đồ dùng. Thứ hai là phần cách nhà trường xử lý khi học sinh vi phạm: ai nhắc nhở, khi nào báo gia đình, các hình thức kỷ luật. Thứ ba là phần nhà trường cam kết: giữ an toàn, liên lạc với gia đình, tiếp nhận ý kiến. Nhiều bản nội quy chỉ viết kỹ phần đầu, rất sơ sài phần sau; nếu thấy thiếu, cha mẹ có quyền hỏi lại trong buổi họp đầu năm.
Nội quy không được trái luật. Một điều khoản kiểu phạt tiền học sinh, bắt đứng ngoài nắng, đuổi ra khỏi lớp cả buổi, hay công khai bêu tên trước toàn trường đều đáng đặt câu hỏi, dù đã được in ra và ký tên. Ở chiều ngược lại, nội quy hợp lý thì cả cha mẹ cũng nên ủng hộ, không bênh con khi con sai chỉ vì thấy quy định phiền.
Đọc nội quy cùng con vào tuần đầu năm học là việc nhỏ mà hiệu quả. Cha mẹ đọc từng mục, hỏi con hiểu mục đó thế nào, vì sao trường đặt ra. Con hiểu lý do thì tự giác hơn nhiều so với chỉ nghe "trường quy định thế".
Quyền và nghĩa vụ đi cùng nhau: mấy tình huống hay gặp
Tình huống thứ nhất, ví dụ giả định: một học sinh lớp 7 nhiều lần không làm bài tập về nhà. Nghĩa vụ học tập chưa làm tròn, nên giáo viên nhắc nhở, báo gia đình là đúng. Nhưng em vẫn có quyền được hỏi vì sao chưa làm — có thể em không hiểu bài, có thể ở nhà em phải trông em nhỏ, có thể em đang có chuyện buồn. Lời nhắc nhở đi kèm câu hỏi thăm thường giải quyết được gốc rễ, còn lời phạt thuần tuý thì không.
Tình huống thứ hai: lớp muốn đổi lịch trực nhật vì trùng giờ học thêm của nhiều bạn. Đây là lúc quyền bày tỏ ý kiến phát huy. Lớp trưởng gom ý, trình bày với giáo viên chủ nhiệm, cô cân nhắc rồi quyết định. Có thể cô đồng ý, có thể cô giải thích vì sao chưa đổi được; cả hai kết quả đều là quyền được lắng nghe đã được tôn trọng.
Tình huống thứ ba: hai bạn cãi nhau và một bạn dùng lời lẽ xúc phạm. Bạn bị xúc phạm có quyền được bảo vệ danh dự, nên thầy cô can thiệp. Bạn dùng lời lẽ xúc phạm có nghĩa vụ xin lỗi và sửa, nhưng cũng có quyền được nghe phần mình kể, không bị gán nhãn hư hỏng trước lớp.
Ba tình huống cho thấy một quy luật chung: khi một bên chưa làm tròn nghĩa vụ, cách xử lý đúng là giúp bên đó làm tròn, chứ không phải tước quyền của họ. Người lớn giữ được nguyên tắc này thì trẻ cũng học được cách đối xử như vậy với bạn bè.
Phần viết cho các bạn học sinh
Đoạn này viết cho chính các bạn. Câu ngắn, đọc một lần là nhớ. Các bạn có thể đọc cùng bố mẹ hoặc cùng cả lớp trong giờ sinh hoạt.
- Mình được đi học, được hiểu bài. Chưa hiểu thì giơ tay hỏi, đó là quyền của mình, không có gì phải ngại.
- Mình được đối xử tử tế. Không ai được đánh mình, chửi mình hay làm mình xấu hổ trước lớp.
- Mình được nói ý kiến. Nói lễ phép, nói đúng lúc, và nghe lại ý kiến của người khác.
- Mình có việc phải làm: đi học đúng giờ, làm bài, giữ đồ của trường, không bắt nạt bạn.
- Khi mình mắc lỗi, mình nhận lỗi và sửa. Mắc lỗi không làm mình thành người xấu.
- Khi thấy điều gì làm mình sợ hoặc buồn ở trường, mình kể với bố mẹ, với cô chủ nhiệm hoặc một người lớn mình tin.
- Nếu cần gấp mà không biết nói với ai, mình hoặc người lớn có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, gọi không mất tiền.
Quyền của mình và quyền của bạn giống nhau. Mình muốn được tôn trọng thế nào thì mình tôn trọng bạn như thế.
Khi thấy quyền của học sinh chưa được tôn trọng
Đa số chuyện ở trường giải quyết được bằng trao đổi trực tiếp, bình tĩnh và đúng thứ tự. Các bước dưới đây áp dụng cho chuyện thường gặp như bị đối xử chưa công bằng, bị phạt chưa thoả đáng, bị trêu chọc kéo dài.
- Nghe con kể hết, không ngắt lời, không vội kết luận ai đúng ai sai. Hỏi thêm: chuyện xảy ra khi nào, có ai chứng kiến, con cảm thấy thế nào.
- Ghi lại ngắn gọn những gì con kể, kèm ngày giờ. Ghi chép này giúp cha mẹ trình bày rõ ràng, không phải để làm bằng chứng kiện tụng.
- Liên hệ giáo viên chủ nhiệm trước, xin một buổi gặp hoặc gọi điện. Mở lời bằng mong muốn hiểu rõ sự việc, không mở lời bằng lời buộc tội.
- Nếu chưa ổn, đề nghị gặp ban giám hiệu, nói rõ đã trao đổi với giáo viên chủ nhiệm khi nào và kết quả ra sao.
- Nếu vẫn chưa được giải quyết, gửi ý kiến bằng văn bản tới nhà trường và cơ quan quản lý trực tiếp của trường (tuỳ cấp học là UBND xã, phường hoặc Sở Giáo dục và Đào tạo — hỏi nhà trường để biết chính xác).
- Chuyện có dấu hiệu bạo lực, xâm hại hoặc nguy hiểm cho trẻ thì không chờ theo thứ tự: báo ngay Tổng đài 111 hoặc công an xã, phường; khẩn cấp thì gọi 113, cần cấp cứu thì gọi 115.
Khi sự việc đã thành tranh chấp pháp lý, cần biết cụ thể quyền của con và gia đình trong vụ việc của mình, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm tới trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước — trẻ em là một trong những đối tượng được trợ giúp pháp lý miễn phí theo quy định.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh có quyền từ chối làm việc mà thầy cô giao không?
Với việc học tập và hoạt động bình thường của lớp, học sinh có nghĩa vụ thực hiện. Với việc nặng nhọc, nguy hiểm, không phù hợp lứa tuổi hoặc xúc phạm danh dự, học sinh được quyền nói rõ mình không làm được và báo cha mẹ; cha mẹ trao đổi lại với nhà trường.
Nội quy trường có được đặt ra những điều mà luật không nói tới không?
Có. Nội quy cụ thể hoá cho từng trường, ví dụ giờ vào lớp, chỗ để xe, trang phục ngày thường. Điều quan trọng là nội quy không được trái luật và không được xâm phạm danh dự, thân thể hay quyền học tập của học sinh.
Học sinh 16, 17 tuổi có còn được bảo vệ như trẻ em không?
Theo Luật Trẻ em 2016, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Học sinh từ 16 tuổi trở lên không còn thuộc phạm vi luật này nhưng vẫn là người học, vẫn được nhà trường giáo dục, bảo vệ và vẫn có các quyền của người học theo Luật Giáo dục 2019.
Cha mẹ có được xem nội quy trường trước khi cho con nhập học không?
Nên hỏi. Phần lớn trường sẵn sàng cung cấp nội quy cho cha mẹ, nhất là trong buổi họp đầu năm. Đọc trước giúp gia đình chuẩn bị cho con và đặt câu hỏi ngay từ đầu về những điều chưa rõ.
Học sinh chưa làm tròn nghĩa vụ thì có bị mất quyền nào không?
Không mất các quyền gắn với con người như được tôn trọng, được an toàn, được học. Học sinh có thể bị nhắc nhở hoặc kỷ luật theo hướng giáo dục, nhưng hình thức đó phải đúng quy định hiện hành và không được xúc phạm hay gây tổn thương cho em.
Muốn tìm hiểu kỹ quyền của học sinh thì nên đọc văn bản nào?
Bạn có thể bắt đầu từ Luật Giáo dục 2019 phần nói về người học, Luật Trẻ em 2016 và Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em. Sau đó đọc các văn bản hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo và nội quy của trường con đang học.