Tiền tiêu vặt không phải nghĩa vụ pháp lý cha mẹ bắt buộc phải cho, cũng không phải "lương" trả cho việc nhà; cách làm lành mạnh nhất là coi đó là một thoả thuận trong gia đình, nơi con được nói ý kiến, được tự quyết một phần, và hiểu bổn phận đi kèm.
Pháp luật không quy định tiền tiêu vặt. Nhưng cách gia đình xử lý chuyện này phản chiếu rất rõ những nguyên tắc mà Luật Trẻ em 2016 nhấn mạnh: tôn trọng ý kiến của trẻ, không dùng hình phạt làm tổn thương, giáo dục bằng sự đồng hành. Bài này không bàn cho bao nhiêu tiền là hợp lý, vì mỗi nhà một hoàn cảnh, mà bàn cách thoả thuận để tiền tiêu vặt trở thành bài học về quyền và bổn phận.
Vì sao nên nhìn tiền tiêu vặt bằng con mắt quyền và bổn phận
Nhiều gia đình cho tiền tiêu vặt theo hứng: hôm vui cho nhiều, hôm bận quên cho, hôm con ngoan thưởng thêm, hôm con hỗn cắt luôn. Cách làm này khiến đồng tiền trở thành công cụ thể hiện quyền lực của người lớn. Đứa trẻ học được rằng tiền phụ thuộc vào tâm trạng người khác, không phụ thuộc vào kế hoạch của mình.
Nhìn bằng con mắt quyền và bổn phận thì khác. Con có quyền được bày tỏ ý kiến về những việc liên quan đến mình, và tiền tiêu vặt chính là một việc như thế. Con cũng có bổn phận với bản thân và gia đình: chi tiêu hợp lý, không tiêu vào thứ có hại, giữ lời đã hứa. Khi hai vế này được nói ra thành lời, tiền tiêu vặt trở thành một bản thoả thuận nhỏ mà cả hai bên cùng giữ.
Lợi ích lớn nhất không nằm ở số tiền. Nó nằm ở việc con được tập thương lượng, tập chịu hậu quả của lựa chọn của mình trong một môi trường an toàn. Con tiêu hết tiền tuần trong hai ngày đầu thì năm ngày sau phải nhịn quà vặt; bài học đó con nhớ lâu hơn mọi lời giảng.
Cũng nên nói rõ một điều: con không nhận tiền tiêu vặt thì vẫn là con được yêu thương như mọi đứa trẻ khác. Có những gia đình chưa đủ điều kiện cho tiền đều đặn, và điều đó không làm cha mẹ kém đi. Cái cốt lõi là trẻ được tham gia vào những quyết định liên quan đến mình theo cách hợp với hoàn cảnh nhà mình, dù khoản tiền chỉ đủ mua một gói bánh mỗi tuần.
Thoả thuận với con trong một buổi họp gia đình
Một buổi ngồi lại khoảng nửa giờ là đủ để đặt khung cho cả năm học. Trình tự gợi ý:
- Cha mẹ nói trước mục đích: tiền tiêu vặt để con tập tự quản lý, không phải phần thưởng hay hình phạt.
- Cùng con liệt kê những khoản con hay cần trong tuần: ăn sáng, đồ dùng nhỏ, quà sinh nhật bạn, giữ xe. Khoản nào cha mẹ lo riêng, khoản nào nằm trong tiền tiêu vặt.
- Thống nhất số tiền, chu kỳ cho (tuần hay tháng tuỳ tuổi), ngày cho. Con nhỏ nên cho theo tuần, con lớn có thể theo tháng.
- Thống nhất phần con được tự quyết hoàn toàn và phần nên để dành. Phần tự quyết là của con, cha mẹ không chê bai lựa chọn.
- Thống nhất vài điều không được dùng tiền vào, giải thích lý do cho từng điều, ví dụ các thứ có hại cho sức khoẻ hay các trò may rủi ăn tiền.
- Hẹn ngày xem lại thoả thuận, ví dụ đầu mỗi học kỳ. Con lớn lên, nhu cầu thay đổi, thoả thuận cũng phải thay đổi theo.
Có thể viết bản thoả thuận ra một tờ giấy, cả nhà cùng ký. Với trẻ nhỏ, con vẽ hình thay chữ ký cũng được. Cảm giác "mình đã cam kết" giúp trẻ giữ lời tốt hơn.
Ba điều không nên làm với tiền tiêu vặt
Không trừ tiền để phạt lỗi không liên quan đến tiền. Con nói hỗn hay điểm kiểm tra chưa như mong đợi mà bị cắt tiền tiêu vặt là gộp hai chuyện khác nhau. Con sẽ học được rằng tiền là công cụ để người lớn trừng phạt, và các lỗi kia vẫn không được sửa. Lỗi nào nên xử lý bằng cách trò chuyện về chính lỗi đó.
Không trả tiền cho việc nhà cơ bản. Dọn phòng mình, rửa bát sau bữa ăn, gấp quần áo là bổn phận của mỗi thành viên trong gia đình theo sức. Trả tiền cho những việc này dễ khiến con hỏi "làm thì được bao nhiêu" và từ chối khi không thiếu tiền. Nếu muốn con kiếm thêm, có thể thoả thuận những việc ngoài phần bổn phận, như giúp rửa xe hay sắp xếp kho.
Không so sánh giữa các con hay với con nhà khác. Mỗi đứa trẻ một tuổi, một nhu cầu, một tính cách. Câu "chị con hồi đó tiết kiệm giỏi hơn" không dạy được gì, chỉ làm con thấy bị đánh giá. Hãy nhận xét hành động cụ thể của chính con, ví dụ "tuần này con để dành được phần đã hẹn, mẹ thấy con giữ lời".
Gợi ý theo lứa tuổi, không theo số tiền
Bảng dưới không nêu con số, vì mức tiền phụ thuộc thu nhập gia đình, nơi sống và những khoản cha mẹ đã lo. Nó gợi ý điều con nên được tự quyết và bài học nên nhắm tới ở mỗi tuổi.
| Lứa tuổi | Con tự quyết | Bài học nhắm tới |
|---|---|---|
| Mầm non | Chọn một món quà nhỏ khi đi chợ cùng bố mẹ | Tiền đổi được đồ, và phải chọn vì không mua được mọi thứ |
| Tiểu học | Một khoản nhỏ theo tuần, chia hai hũ tiêu và để dành | Chờ đợi để mua món mình muốn |
| Trung học cơ sở | Tiền ăn sáng, đồ dùng nhỏ, quà sinh nhật bạn trong tháng | Lập kế hoạch, chịu hậu quả khi tiêu sớm |
| Trung học phổ thông | Phần lớn chi tiêu cá nhân trong tháng, kể cả quần áo | Ghi sổ, cân nhắc giữa muốn và cần, đọc hoá đơn |
Con có khó khăn riêng, như con khuyết tật hoặc con đang có chuyện ở trường, thì thoả thuận cần mềm hơn, có thêm sự đồng hành của người lớn. Nguyên tắc là phù hợp với khả năng của từng đứa trẻ, không theo một khuôn chung.
Khi con tiêu tiền theo cách cha mẹ không thích
Phần tiền con được tự quyết thì con có quyền tiêu theo ý mình, kể cả khi người lớn thấy lãng phí. Con mua một món đồ chơi chỉ chơi được ba ngày, đó là một bài học có giá rẻ. Cha mẹ có thể hỏi nhẹ: "Con thấy món này có đáng tiền không?" rồi để con tự trả lời. Đừng chê, đừng nói "đã bảo mà".
Ranh giới khác hẳn khi con dùng tiền vào thứ có hại hoặc nguy hiểm: thuốc lá điện tử, đồ uống có cồn, các trò chơi ăn tiền, nạp tiền cho người lạ trên mạng. Lúc này cha mẹ cần can thiệp, nhưng can thiệp vào hành vi, không phải tịch thu toàn bộ tiền như một hình phạt. Hãy tìm hiểu vì sao con làm vậy: bị bạn rủ, bị ép, hay đang buồn chuyện gì.
Nếu phát hiện con bị người khác đòi tiền, bị bắt nạt để nộp tiền, hay bị dụ dỗ chuyển tiền trên mạng, đó không còn là chuyện tiền tiêu vặt. Hãy trấn an con rằng con không có lỗi, rồi làm việc với nhà trường, và khi cần, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn. Danh mục bắt nạt và danh mục trẻ em trên mạng của trang có bài chi tiết.
Đoạn dành cho con đọc
Tiền tiêu vặt là khoản bố mẹ tin tưởng giao cho con tự quản lý. Phần nào đã thoả thuận là của con, con được tự chọn mua gì. Con mua nhầm cũng không sao, lần sau con sẽ chọn khác.
Con có quyền nói ý kiến nếu thấy số tiền chưa đủ cho những việc con cần. Con hãy liệt kê ra những khoản cụ thể và nói với bố mẹ vào lúc mọi người đang vui vẻ, đừng chọn lúc bố mẹ đang mệt. Nói bằng lý do rõ ràng thì người lớn dễ lắng nghe hơn là nói "bạn con được nhiều hơn".
Bổn phận của con là giữ đúng điều đã hứa, không tiêu tiền vào những thứ có hại, và kể với bố mẹ khi có ai đòi tiền hay ép con đưa tiền. Nếu chuyện đó xảy ra, con không có lỗi gì cả. Người lớn sẽ giúp con.
Một mẹo nhỏ để giữ tiền: con chia tiền ra hai phần ngay khi nhận, một phần để tiêu trong tuần, một phần bỏ vào hũ để dành. Mỗi tối chủ nhật con đếm lại xem còn bao nhiêu. Con không cần ghi chép cầu kỳ, chỉ cần biết tiền của mình đã đi đâu. Đến khi hũ để dành đủ mua món con thích, cảm giác tự mình làm được sẽ rất vui.
Tiền tiêu vặt khi con sống với ông bà, hoặc cha mẹ không sống cùng nhau
Nhiều trẻ em Việt Nam lớn lên với ông bà vì cha mẹ đi làm xa, hoặc sống luân phiên giữa nhà bố và nhà mẹ sau khi cha mẹ ly hôn. Trong những hoàn cảnh này, tiền tiêu vặt dễ trở thành chỗ lệch: bên này cho nhiều để bù đắp, bên kia giữ chặt vì lo con hư, ông bà thì thương cháu nên cho thêm mà không nói với ai. Đứa trẻ nhanh chóng học cách xin ở nơi dễ xin nhất.
Cách làm tốt là người lớn thống nhất với nhau một khung chung, dù không sống cùng nhà. Một tin nhắn ngắn giữa bố và mẹ, hoặc giữa cha mẹ và ông bà, ghi rõ con được bao nhiêu mỗi tuần, ai cho, những khoản nào ai lo, là đủ để tránh phần lớn rắc rối. Mâu thuẫn giữa người lớn, nếu có, nên giải quyết riêng, không nhắn qua con và không dùng tiền để giành tình cảm của con.
Với cha mẹ đã ly hôn, khoản cấp dưỡng nuôi con là nghĩa vụ theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và khác hẳn tiền tiêu vặt. Đừng để con hiểu rằng tiền tiêu vặt bên này ít đi vì bên kia "không gửi tiền". Chuyện cấp dưỡng, nếu có vướng mắc, người lớn hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc trợ giúp pháp lý; với con, chỉ cần một lời giải thích bình thản rằng cả bố và mẹ đều đang lo cho con.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ có bắt buộc phải cho con tiền tiêu vặt không?
Pháp luật không bắt buộc cho tiền tiêu vặt. Nghĩa vụ của cha mẹ là nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con. Tiền tiêu vặt là một công cụ giáo dục mỗi nhà tự quyết theo hoàn cảnh. Nhà khó khăn vẫn có thể cho con tập tự quyết bằng những khoản rất nhỏ.
Có nên trừ tiền tiêu vặt khi con bị điểm kém không?
Không nên. Điểm số là chuyện học tập, cần tìm hiểu nguyên nhân và hỗ trợ con, còn trừ tiền chỉ khiến con thấy bị phạt và có khi giấu điểm. Tiền tiêu vặt nên tách khỏi chuyện thưởng phạt để giữ đúng mục đích tập quản lý tiền.
Nên cho tiền tiêu vặt từ mấy tuổi?
Không có mốc bắt buộc. Nhiều gia đình bắt đầu khi con vào tiểu học, lúc con đã biết đếm và hiểu tiền đổi được đồ. Quan trọng hơn tuổi là con được giải thích rõ ràng và cha mẹ giữ đúng thoả thuận về ngày cho, số tiền.
Con đòi tăng tiền tiêu vặt vì bạn bè được nhiều hơn thì sao?
Hãy mời con liệt kê những khoản con thật sự cần, rồi cùng xem lại. Nếu lý do hợp lý, có thể điều chỉnh. Nếu không, giải thích hoàn cảnh nhà mình một cách thẳng thắn. Đây là dịp tốt để con học cách thương lượng bằng lý lẽ thay vì so bì.
Con tiêu hết tiền tuần trong hai ngày đầu, có nên cho thêm không?
Thường là không nên cho thêm ngay, vì con cần trải nghiệm hậu quả nhẹ của việc tiêu sớm. Tuy vậy, những khoản thiết yếu như ăn sáng thì cha mẹ vẫn lo. Cuối tuần, ngồi lại cùng con xem tiền đã đi đâu và con muốn thay đổi gì.
Phát hiện con dùng tiền tiêu vặt vào thứ có hại thì làm gì?
Bình tĩnh tìm hiểu lý do trước khi phạt. Có thể con bị rủ rê hoặc bị ép. Can thiệp vào hành vi, cùng con đặt lại quy ước, và nếu thấy con bị người khác ép đưa tiền hay dụ dỗ, hãy làm việc với nhà trường hoặc gọi Tổng đài 111 để được hướng dẫn.