Theo Bộ luật Dân sự 2015, trẻ dưới 6 tuổi thì mọi giao dịch do cha mẹ hoặc người đại diện làm thay; trẻ từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi được tự làm những giao dịch nhỏ phục vụ sinh hoạt hằng ngày hợp lứa tuổi, việc khác cần người đại diện đồng ý; người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi tự làm được phần lớn giao dịch, trừ nhóm giao dịch lớn như nhà đất, tài sản phải đăng ký và những việc luật yêu cầu có người đại diện đồng ý.
Đó là khung chung. Đời sống thì nhiều tình huống hơn thế: con mua thẻ cào ở tiệm tạp hoá, con bán xe đạp cho bạn, con đặt hàng qua mạng bằng điện thoại của mẹ. Bài này đi qua từng nhóm tuổi bằng ví dụ quen thuộc, kèm cách cha mẹ trò chuyện với con và với bên bán khi có chuyện vượt quá sức.
Ba nhóm tuổi trong luật dân sự
Bộ luật Dân sự 2015 chia người chưa thành niên thành các nhóm tuổi với mức độ tự làm giao dịch khác nhau. Bảng dưới diễn đạt lại bằng lời đời thường; khi cần dùng cho một vụ việc, hãy đối chiếu văn bản hiện hành.
| Nhóm tuổi | Tự làm được | Cần người đại diện |
|---|---|---|
| Dưới 6 tuổi | Gần như không tự làm giao dịch; cầm tiền mua kẹo cùng người lớn chỉ là tập | Người đại diện, thường là cha mẹ, làm thay |
| Từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi | Mua bán nhỏ phục vụ sinh hoạt hằng ngày, phù hợp lứa tuổi: đồ ăn vặt, vở bút, vé xe buýt | Các giao dịch khác cần người đại diện đồng ý |
| Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi | Phần lớn giao dịch dân sự thông thường | Giao dịch về bất động sản, động sản phải đăng ký và các giao dịch luật quy định khác |
| Từ đủ 18 tuổi | Người thành niên, tự làm và tự chịu trách nhiệm | Trừ trường hợp đặc biệt theo luật |
Chữ "phù hợp với lứa tuổi" là chỗ mềm của luật. Một đứa trẻ tám tuổi mua ổ bánh mì là bình thường; cùng đứa trẻ đó mua một chiếc điện thoại thì đã ra khỏi phạm vi sinh hoạt hằng ngày. Không có bảng giá nào vạch ranh giới, nên người bán, cha mẹ và cả toà án khi có tranh chấp đều phải nhìn vào hoàn cảnh cụ thể.
Con từ 6 đến dưới 15 tuổi: những món nhỏ hằng ngày
Đây là lứa tuổi con bắt đầu cầm tiền đi học, tự mua đồ ăn sáng, mua bút, mua quà sinh nhật cho bạn. Những giao dịch này nằm trong phạm vi con được tự làm. Cha mẹ không cần, và cũng không nên, đi theo kiểm từng đồng. Trẻ học cách tiêu tiền bằng chính những lần mua nhỏ, kể cả lần mua hớ.
Vấn đề nảy sinh khi giá trị món đồ vượt xa nhu cầu hằng ngày. Ví dụ giả định: một em lớp sáu dùng tiền mừng tuổi tự đi mua một chiếc máy chơi game. Theo nguyên tắc chung, giao dịch này cần có sự đồng ý của người đại diện. Nếu cha mẹ không đồng ý, có cơ sở để đề nghị bên bán nhận lại hàng, trả lại tiền. Thực tế việc này phụ thuộc thái độ của cửa hàng và giấy tờ mua bán; khi không thoả thuận được mới tính đến thủ tục chính thức.
Ở chiều ngược lại, trẻ trong lứa tuổi này cũng không nên tự bán đồ có giá trị của mình hoặc của nhà: bán xe đạp cho bạn, đem điện thoại cũ ra tiệm, đổi vòng tay bạc lấy thẻ game. Nhiều trường hợp người mua lợi dụng việc trẻ chưa hiểu giá trị để mua rẻ. Dạy con một quy tắc đơn giản: đồ gì đắt hơn tiền ăn sáng một tuần thì về hỏi bố mẹ trước.
Con từ 15 đến dưới 18 tuổi: tự quyết nhiều hơn, chịu trách nhiệm nhiều hơn
Ở tuổi trung học phổ thông, con đã có thể tự làm phần lớn giao dịch dân sự thông thường: mua quần áo, mua đồ học tập, đăng ký khoá học, mua điện thoại bằng tiền mình để dành. Luật mở rộng phạm vi vì con đã đủ lớn để hiểu hậu quả. Cùng với đó, con bắt đầu phải chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình trong một số trường hợp, chứ không còn mặc định mọi thứ đổ về cha mẹ.
Nhóm giao dịch vẫn cần người đại diện đồng ý gồm những việc liên quan đến bất động sản như nhà, đất; động sản phải đăng ký như xe máy; và các giao dịch khác mà luật yêu cầu. Vì vậy một bạn mười sáu tuổi tự đứng ra mua xe máy, dù tiền là của mình, vẫn cần cha mẹ đồng ý. Ngoài ra còn có quy định riêng về tuổi được điều khiển từng loại xe, nằm trong luật giao thông, cần tra riêng.
Với con ở lứa tuổi này, cha mẹ nên chuyển dần từ "cho phép hay cấm" sang "cùng tính toán". Con muốn mua máy tính cho việc học, bạn ngồi với con so cấu hình, đọc điều khoản bảo hành, hỏi chính sách đổi trả. Một lần con tự lo trọn từ đầu đến cuối dưới sự đồng hành của cha mẹ dạy được nhiều hơn mười lời dặn.
Người bán hàng cũng có phần trách nhiệm
Quy định về giao dịch của người chưa thành niên không chỉ bảo vệ trẻ mà còn nhắc người bán phải để ý mình đang giao dịch với ai. Một chủ tiệm điện thoại thấy khách là một em học sinh cấp hai cầm xấp tiền mặt đến mua máy đắt nhất cửa hàng thì nên hỏi thêm, nên đề nghị em quay lại cùng bố mẹ. Làm vậy vừa đúng tinh thần của luật, vừa tránh cho cửa hàng phải nhận lại hàng sau này.
Với tiệm thu mua đồ cũ, tiệm cầm đồ, người mua bán trên mạng, việc nhận mua tài sản có giá trị từ trẻ em là chỗ dễ phát sinh rắc rối nhất. Trẻ có thể đã lấy đồ của nhà mà cha mẹ không biết, có thể bị bạn bè ép bán, cũng có thể chỉ đơn giản là không hiểu giá trị thật của món đồ. Người lớn làm nghề buôn bán nên đặt cho mình một quy tắc riêng: đồ có giá trị do trẻ mang đến thì cần cha mẹ đi cùng.
Về phía cha mẹ, nếu phát hiện một cửa hàng thường xuyên mua lại đồ từ học sinh với giá rẻ bất thường, hoặc dụ trẻ mua chịu, vay tiền, bạn có thể trao đổi với nhà trường để cùng nhắc nhở các gia đình khác, và báo công an xã, phường khi thấy có dấu hiệu lợi dụng trẻ em. Không cần nêu tên ai trên mạng xã hội; làm việc qua đúng kênh giúp xử lý dứt điểm hơn và tránh rắc rối ngược cho chính mình.
Mua hàng qua mạng, nạp tiền bằng tài khoản của cha mẹ
Tài khoản đứng tên ai, người đó chịu trách nhiệm trước. Con dùng điện thoại của mẹ để đặt hàng, nạp thẻ, thanh toán bằng ví điện tử của bố, thì về mặt giao dịch, bên bán thường coi đó là giao dịch của chủ tài khoản. Muốn đòi lại tiền, cha mẹ phải chứng minh người thực hiện là trẻ và giao dịch không được phép, việc này không phải lúc nào cũng thành công.
Khoá trước dễ hơn đòi sau. Đặt mật khẩu thanh toán riêng, tắt chế độ lưu thẻ, bật yêu cầu xác nhận mỗi lần mua trên các thiết bị con dùng. Đây là việc kỹ thuật nhỏ nhưng tránh được những hoá đơn bất ngờ.
Nói chuyện với con về tiền "vô hình". Trẻ nhỏ nhìn một cú bấm nút khác hẳn việc đưa tờ tiền thật. Hãy giải thích bằng ví dụ cụ thể: mỗi lần bấm mua là mẹ mất một khoản bằng ngần ấy bữa sáng. Chủ đề game và nạp tiền có bài riêng ở danh mục trẻ em trên mạng của trang.
Khi đã lỡ mất tiền. Giữ lại lịch sử giao dịch, ảnh chụp màn hình, liên hệ ngay bên bán hoặc nền tảng để đề nghị hoàn tiền. Nếu khoản tiền lớn, có dấu hiệu bị dụ dỗ, lừa đảo trẻ em, hãy báo công an xã, phường hoặc gọi 113 khi khẩn cấp.
Đoạn dành cho con đọc
Con được tự mua những thứ nhỏ con cần mỗi ngày: đồ ăn, vở, bút, quà nhỏ cho bạn. Đó là quyền của con, và cũng là lúc con tập giữ tiền, tập so sánh, tập chờ đợi. Mua hớ một lần không sao, lần sau con sẽ biết.
Với những món đắt tiền, con hỏi bố mẹ trước. Không phải vì bố mẹ không tin con, mà vì luật muốn người lớn cùng con nhìn lại một lần, để con không bị người khác lợi dụng. Khi có ai đó muốn mua lại đồ của con với giá rất rẻ, hay rủ con đổi đồ quý lấy thẻ game, con cứ nói: "Để mình về hỏi bố mẹ đã." Nói vậy không có gì phải ngại.
Con cũng có bổn phận: không tự ý lấy tiền hay đồ của nhà đem bán, không dùng điện thoại của bố mẹ để mua đồ khi chưa được phép. Nếu lỡ làm rồi, con kể thật với bố mẹ càng sớm càng tốt. Kể sớm thì người lớn còn kịp xử lý, và bố mẹ sẽ trân trọng sự thật thà của con.
Khi con đã mua quá sức: cha mẹ làm gì
Phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ là mắng. Nhưng mục tiêu thật là xử lý giao dịch và để con rút ra bài học. Một trình tự gọn:
- Bình tĩnh nghe con kể: mua gì, ở đâu, giá bao nhiêu, tiền từ đâu, có ai rủ không.
- Giữ lại hoá đơn, tin nhắn, món hàng còn nguyên. Đừng để con bóc ra dùng tiếp trong lúc chờ.
- Liên hệ bên bán bằng giọng hợp tác, giải thích người mua là trẻ và cha mẹ chưa đồng ý, đề nghị nhận lại hàng. Nhiều cửa hàng sẵn sàng hỗ trợ khi được trình bày tử tế.
- Nếu không thoả thuận được và khoản tiền đáng kể, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hướng giải quyết theo luật.
- Sau khi xong, ngồi lại với con để cùng đặt một quy ước rõ: món nào con được tự mua, món nào cần hỏi, hỏi bằng cách nào.
Mục tiêu là con lớn lên biết cân nhắc trước khi mua, không phải con sợ nói thật với bố mẹ. Một đứa trẻ sợ bị mắng sẽ giấu lần sau, và lần sau có thể là khoản lớn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Con 10 tuổi tự mua đồ đắt tiền, cha mẹ có đòi lại được không?
Theo nguyên tắc chung, giao dịch ngoài phạm vi sinh hoạt hằng ngày của trẻ từ 6 đến dưới 15 tuổi cần người đại diện đồng ý, nên có cơ sở đề nghị huỷ. Thực tế còn tuỳ giấy tờ và bên bán. Hãy thương lượng trước, khoản lớn thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Học sinh 16 tuổi có được tự mua xe máy không?
Xe máy là tài sản phải đăng ký, nên với người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, giao dịch này thường cần người đại diện đồng ý. Ngoài ra, tuổi được điều khiển từng loại xe do luật giao thông quy định riêng. Bạn nên tra văn bản hiện hành trước khi quyết định.
Tiệm có được bán thẻ game cho học sinh tiểu học không?
Mua món nhỏ có thể nằm trong phạm vi sinh hoạt hằng ngày, nhưng mua lặp lại với tổng tiền lớn thì đã khác. Không có con số cố định. Cha mẹ nên trò chuyện với con và, nếu thấy bất thường, nói chuyện với chủ tiệm một cách hợp tác thay vì đối đầu.
Con bán đồ của mình cho bạn với giá rẻ thì có lấy lại được không?
Nếu con dưới 15 tuổi và món đồ có giá trị vượt sinh hoạt hằng ngày, cha mẹ có thể trao đổi với gia đình bên kia để hoàn lại. Phần lớn các trường hợp giải quyết được bằng thiện chí giữa hai nhà. Tránh để chuyện của trẻ thành mâu thuẫn giữa người lớn.
Có nên cho con tự giữ thẻ ngân hàng không?
Tuỳ tuổi, sự chín chắn của con và loại tài khoản mà ngân hàng cho phép mở cho người chưa thành niên. Điều kiện mở tài khoản thay đổi theo từng nơi, bạn nên hỏi trực tiếp. Bắt đầu bằng hạn mức nhỏ và cùng con xem lại lịch sử chi tiêu mỗi tháng.
Con dùng điện thoại mẹ nạp tiền game, có đòi lại được không?
Có thể đề nghị nền tảng hoàn tiền, kèm bằng chứng người thực hiện là trẻ chưa được phép. Kết quả tuỳ chính sách từng nơi. Song song, hãy đặt mật khẩu thanh toán riêng và nói chuyện với con. Danh mục trẻ em trên mạng của trang có bài riêng về chủ đề này.