Khi con xuất hiện trong video, kênh mạng xã hội hay quảng cáo có thu nhập, phần tiền tương ứng với công sức và hình ảnh của con nên được coi là của con; việc quay phải không lấn giờ học, giờ ngủ, giờ chơi; con có quyền được hỏi ý kiến, được từ chối cảnh quay, và cha mẹ là người phải giữ ranh giới đó trước cả nhãn hàng hay người xem.
Trẻ em làm nội dung trên mạng là hiện tượng mới, pháp luật Việt Nam chưa có quy định riêng thật chi tiết cho từng tình huống. Nhưng những nguyên tắc đã có trong Luật Trẻ em 2016, Bộ luật Dân sự 2015 về quyền hình ảnh và giao dịch của người chưa thành niên, Bộ luật Lao động 2019 về việc sử dụng trẻ em trong hoạt động nghệ thuật, đủ để gia đình có một khung suy nghĩ. Bài này gom những nguyên tắc đó lại, theo góc tiền bạc và lao động. Chuyện riêng tư và đăng ảnh con nói chung có bài riêng ở danh mục trẻ em trên mạng của trang.
Khi nào việc quay con trở thành một công việc
Một video ghi lại bữa sinh nhật của con, đăng cho họ hàng xem, là kỷ niệm gia đình. Một kênh đăng đều đặn mỗi ngày, có kịch bản, có quay lại nhiều lần cho đến khi ưng, nhận tiền từ lượt xem hoặc từ nhãn hàng, là một công việc. Ranh giới không nằm ở số người theo dõi mà ở chỗ hoạt động có được tổ chức để kiếm tiền, và đứa trẻ có phải làm theo yêu cầu của người lớn hay không.
Khi đã là công việc, đứa trẻ trong khung hình là người đang lao động, dù đó là việc vui và trẻ thích. Bộ luật Lao động 2019 chỉ cho phép trẻ nhỏ làm một số công việc nghệ thuật, thể thao với điều kiện chặt, không làm tổn hại đến sự phát triển của trẻ. Việc áp dụng cụ thể vào hoạt động sáng tạo nội dung của gia đình còn nhiều điểm chưa rõ; nhưng tinh thần của luật thì rõ: sức khoẻ, việc học và sự phát triển của trẻ đứng trước thu nhập.
Thừa nhận điều này không có nghĩa cha mẹ đang làm sai. Nó giúp gia đình nhìn chuyện quay video bằng con mắt nghiêm túc hơn: có giờ giấc, có thoả thuận, có quyền nghỉ, có phần thu nhập rõ ràng cho đứa trẻ, như với bất kỳ công việc nào khác mà một người chưa thành niên tham gia.
Tiền từ kênh, từ quảng cáo là của ai
Về nguyên tắc, thu nhập do chính trẻ lao động làm ra là tài sản riêng của trẻ, như Luật Hôn nhân và gia đình 2014 ghi nhận. Nhưng một kênh gia đình thường là công sức của nhiều người: cha mẹ lên ý tưởng, quay, dựng, quản lý; đứa trẻ xuất hiện trong khung hình. Phân chia thế nào cho công bằng là câu hỏi mà mỗi gia đình nên trả lời từ sớm, trước khi khoản tiền trở nên lớn.
Một cách nhiều gia đình chọn là để riêng một tỉ lệ cố định từ mọi khoản thu có liên quan đến hình ảnh của con vào một tài khoản tiết kiệm đứng tên con, có ghi chép từng lần. Ví dụ giả định: mỗi lần nhận tiền quảng cáo, gia đình chuyển một phần vào sổ của con trong cùng ngày, chụp lại chứng từ, ghi vào một bảng theo dõi. Tỉ lệ bao nhiêu là chuyện của từng nhà; điều quan trọng là có quy tắc và giữ đúng quy tắc.
Tài khoản trên các nền tảng thường phải đứng tên người lớn theo điều khoản sử dụng, nên tiền về tài khoản của cha mẹ. Đây là chỗ dễ lẫn nhất: tiền về tài khoản của ai thì dễ bị coi là của người đó. Ghi chép rõ ràng là cách duy nhất để sau này cả nhà, và chính đứa trẻ khi lớn lên, biết phần nào là của con. Về nghĩa vụ thuế với thu nhập từ hoạt động trên mạng, quy định có thể thay đổi, gia đình nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế.
Giờ quay, nội dung quay và quyền được từ chối
Giờ quay không lấn giờ học, giờ ngủ. Đặt một giới hạn rõ, ví dụ chỉ quay cuối tuần, mỗi buổi không quá một khoảng thời gian cả nhà thống nhất, không quay trong mùa thi. Con mệt thì dừng, dù cảnh chưa đẹp.
Con được nói "không". Con không muốn quay hôm nay, không muốn lên hình với bộ đồ này, không muốn kể chuyện ở trường lên mạng, thì đó là quyền của con. Luật Trẻ em 2016 coi quyền được bày tỏ ý kiến là quyền cốt lõi. Một đứa trẻ không dám từ chối cha mẹ trước ống kính là dấu hiệu cần dừng lại xem xét.
Không cảnh làm con xấu hổ hoặc nguy hiểm. Cảnh con khóc, con bị phạt, con tắm, con ốm, con làm những trò nguy hiểm để câu lượt xem là những cảnh không nên quay, càng không nên đăng. Sau mười năm, con sẽ là người phải sống với những đoạn phim đó.
Không lộ thông tin nhận dạng. Tên trường, đồng phục có phù hiệu, đường về nhà, lịch sinh hoạt cố định của con là những thông tin kẻ xấu có thể lợi dụng. Bí mật đời tư của trẻ được pháp luật bảo vệ, và cha mẹ là lớp bảo vệ đầu tiên.
Có ngày nghỉ hẳn. Con cần những ngày được sống bình thường, không có máy quay. Đi chơi mà không phải diễn, ăn cơm mà không phải nói lời giới thiệu.
Nhận quảng cáo cho con: những điều nên ghi rõ
Khi nhãn hàng mời con tham gia quảng cáo, cha mẹ là người đại diện ký kết. Một bản thoả thuận nên trả lời rõ những câu sau trước khi ký:
- Sản phẩm là gì, có phù hợp với trẻ không. Những sản phẩm không dành cho trẻ, hoặc có quy định hạn chế quảng cáo, không nên để con quảng cáo.
- Con phải làm gì: nói gì, mặc gì, quay ở đâu, trong bao lâu. Có cảnh nào con có thể thấy không thoải mái không.
- Hình ảnh của con được dùng ở đâu, trong bao lâu, có được cắt ghép lại, dùng cho mục đích khác không.
- Tiền thù lao bao nhiêu, trả khi nào, vào tài khoản nào; phần nào dành riêng cho con.
- Nếu con không muốn tiếp tục giữa chừng thì xử lý thế nào, có bị phạt không.
- Khi hết hạn, nhãn hàng có phải gỡ hình ảnh của con không.
Quyền đối với hình ảnh là quyền nhân thân theo Bộ luật Dân sự 2015, việc sử dụng hình ảnh của trẻ dưới 15 tuổi cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người đại diện, và khi trẻ đủ lớn thì cần hỏi cả ý kiến của trẻ. Mốc tuổi và thủ tục cụ thể nên tra văn bản hiện hành. Hợp đồng lớn, nhiều điều khoản khó hiểu thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký.
Khi con lớn lên và muốn gỡ những gì đã đăng
Một ngày nào đó, đứa trẻ từng là ngôi sao của kênh gia đình sẽ bước vào tuổi dậy thì và nói: "Con không muốn mọi người xem những video đó nữa." Đây không phải là sự vô ơn. Đó là con đang thực hiện quyền đối với hình ảnh và đời tư của chính mình, khi đã đủ lớn để hiểu nó có ý nghĩa thế nào.
Gia đình nên chuẩn bị cho ngày đó từ sớm: không đăng những cảnh mà chính mình cũng ngại nếu là người trong hình; định kỳ hỏi con có muốn ẩn hay gỡ video nào không; khi con yêu cầu, cân nhắc nghiêm túc thay vì tính số lượt xem sẽ mất. Gỡ khỏi kênh của gia đình không xoá được hết những bản đã bị người khác tải về, nên đắn đo trước khi đăng vẫn là cách tốt nhất.
Với những kênh đã nhận tiền quảng cáo, việc gỡ có thể vướng hợp đồng với nhãn hàng. Đây là lý do nên đưa điều khoản về thời hạn sử dụng hình ảnh và việc gỡ nội dung vào thoả thuận ngay từ đầu.
Một bảng tự kiểm hằng quý cho gia đình có kênh
Kênh càng phát triển, nhịp quay càng dễ tăng mà không ai để ý. Mỗi quý một lần, cha mẹ có thể tự trả lời những câu sau, thành thật, không cần cho ai xem:
- Mỗi tuần con dành bao nhiêu giờ cho việc quay, kể cả thời gian chuẩn bị, thay đồ, quay lại nhiều lần? Con số đó tăng hay giảm so với quý trước?
- Điểm số, giấc ngủ, các mối quan hệ bạn bè của con có thay đổi gì từ khi kênh lớn lên không?
- Lần gần nhất con nói không muốn quay là khi nào, và gia đình đã phản ứng thế nào?
- Phần tiền dành riêng cho con đã được chuyển đủ chưa, sổ ghi chép có cập nhật không?
- Có video nào đã đăng mà bây giờ nhìn lại, cha mẹ thấy không nên đăng không?
- Con có còn những ngày hoàn toàn không có máy quay không?
Không có đáp án đúng sai cho từng câu, và đây không phải bảng chấm điểm con hay chấm điểm cha mẹ. Nó chỉ giúp gia đình nhận ra sớm khi công việc của kênh bắt đầu lấn vào tuổi thơ của con, để điều chỉnh trước khi con phải tự lên tiếng.
Đoạn dành cho các bạn đang xuất hiện trên kênh của gia đình
Được lên hình, được nhiều người xem có thể rất vui. Nhưng con vẫn là con, không phải nhân vật phải lúc nào cũng tươi cười. Con có quyền nói khi con mệt, khi con không muốn quay, khi con thấy một cảnh quay làm con ngượng.
Con nói với bố mẹ vào lúc không quay, giọng bình thường. Ví dụ: "Bố ơi, con không muốn quay cảnh ở trường nữa, các bạn trêu con." Bố mẹ thương con sẽ lắng nghe. Phần tiền từ những video có con là công sức của con, con được biết nó đang được giữ ở đâu.
Nếu có người lạ nhắn tin cho con qua kênh, khen con, xin ảnh riêng, hẹn gặp, con không trả lời và kể ngay với bố mẹ. Nếu con thấy sợ hoặc bị đe doạ, con có thể gọi 111 miễn phí để được giúp.
Con cũng có bổn phận giữ phép lịch sự trên mạng: không chê bai, chế giễu người khác trong video, không quay bạn bè khi bạn chưa đồng ý. Quyền về hình ảnh con muốn được tôn trọng thì bạn của con cũng muốn được tôn trọng như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Tiền từ kênh có con xuất hiện có phải chia cho con không?
Pháp luật ghi nhận thu nhập do trẻ lao động là tài sản riêng của trẻ, nhưng kênh gia đình là công sức của nhiều người nên cách chia do gia đình thoả thuận. Cách làm tốt là để riêng một tỉ lệ cố định cho con, ghi chép rõ ràng và cho con biết khi con đủ lớn.
Con dưới 13 tuổi tham gia quay quảng cáo có được không?
Bộ luật Lao động 2019 cho phép trẻ nhỏ làm một số công việc nghệ thuật với điều kiện chặt, không làm tổn hại sự phát triển của trẻ. Việc áp dụng cụ thể cho quảng cáo cần tra văn bản hiện hành. Cha mẹ ký thay con và phải đặt sức khoẻ, việc học của con lên trước.
Con không muốn quay nữa thì gia đình nên làm gì?
Hãy tôn trọng ý kiến của con, hỏi lý do và dừng lại để cùng con xem xét. Nếu đang có hợp đồng với nhãn hàng, xem lại điều khoản và trao đổi với họ. Ép con tiếp tục trước ống kính có thể ảnh hưởng lâu dài đến tâm lý và quan hệ giữa con với cha mẹ.
Thu nhập từ kênh của con có phải nộp thuế không?
Thu nhập từ hoạt động trên mạng có thể thuộc diện phải kê khai, nộp thuế theo quy định. Quy định cụ thể và cách kê khai thay đổi theo thời gian, nên gia đình tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế nơi cư trú để làm đúng.
Nhãn hàng có được dùng hình ảnh của con mãi mãi không?
Phạm vi và thời hạn sử dụng hình ảnh phụ thuộc vào thoả thuận. Vì vậy cha mẹ nên ghi rõ thời hạn, nơi sử dụng và việc gỡ bỏ khi hết hạn ngay trong hợp đồng. Khi có tranh chấp về hình ảnh của con, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Làm sao để giữ an toàn cho con khi kênh có nhiều người theo dõi?
Không để lộ tên trường, địa chỉ, lịch sinh hoạt cố định của con; tắt hoặc lọc bình luận; không để con tự trả lời tin nhắn của người lạ. Nếu phát hiện có người tiếp cận con với ý đồ xấu, giữ lại bằng chứng và báo công an hoặc gọi Tổng đài 111.