Mọi học sinh có quyền được đối xử công bằng ở trường, không bị phân biệt vì hoàn cảnh gia đình, giới tính, dân tộc, khuyết tật, ngoại hình, hay kết quả học tập — và công bằng ở đây không có nghĩa là ai cũng được đối xử giống hệt nhau, mà là ai cũng có cơ hội như nhau để học và lớn lên. Đây là nguyên tắc chung của Luật Trẻ em 2016, Luật Giáo dục 2019 và Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em.
Bài này giải thích công bằng hiểu thế nào cho đúng, những kiểu phân biệt hay gặp mà người lớn ít khi để ý, chuyện giáo dục hoà nhập, chuyện giữ kín hoàn cảnh gia đình, và các bước khi con thấy mình bị đối xử bất công. Bài viết cho cả cha mẹ và thầy cô, vì phần lớn sự bất công ở trường không đến từ ác ý mà từ thói quen chưa ai nhìn lại.
Công bằng không phải là giống hệt nhau
Hình dung một lớp có một em nhìn kém. Nếu cả lớp được xếp chỗ theo cùng một cách, em ngồi cuối lớp sẽ không đọc được bảng. Giống nhau thì có, nhưng em không có cơ hội học như các bạn. Công bằng trong trường hợp này là cho em ngồi gần bảng. Không ai thiệt, và em được học.
Nguyên tắc đó áp dụng rộng hơn. Một học sinh mới chuyển đến từ tỉnh khác cần thêm thời gian làm quen. Một học sinh có khó khăn về đọc cần thêm thời gian làm bài. Một học sinh có hoàn cảnh khó khăn cần được hỗ trợ đồ dùng học tập. Những điều chỉnh này không phải ưu ái; chúng giúp các em đứng cùng vạch xuất phát với các bạn.
Ngược lại, có những khác biệt không được phép dẫn tới đối xử khác: bố mẹ làm nghề gì, nhà giàu hay nghèo, có đi học thêm với cô không, ngoại hình thế nào, có quen biết ai trong trường không. Đó là những thứ không liên quan tới việc học, và để chúng ảnh hưởng tới cách đối xử với trẻ là phân biệt đối xử.
Với học sinh, câu hỏi đơn giản để tự kiểm tra là: mình có được giúp để học tốt như các bạn không? Mình có bị đối xử khác vì những điều không phải do mình chọn không?
Những kiểu phân biệt hay gặp mà ít ai để ý
Phần lớn những việc dưới đây không xuất phát từ ác ý. Chúng là thói quen của người lớn, đôi khi còn với ý tốt. Nhưng từ góc nhìn của trẻ, chúng gửi một thông điệp rằng mình kém hơn bạn:
- Xếp chỗ ngồi theo kết quả học tập, kiểu bàn đầu dành cho học sinh học tốt, bàn cuối cho học sinh học chậm.
- Gọi một nhóm học sinh là "nhóm yếu", "nhóm cá biệt" trước lớp hay trong tin nhắn gửi phụ huynh.
- Luôn chọn cùng một vài bạn đi thi, đi biểu diễn, làm lớp trưởng, trong khi các bạn khác không bao giờ được thử.
- Khen học sinh vì bố mẹ đóng góp nhiều, hoặc nhắc tới nghề nghiệp, địa vị của bố mẹ học sinh trước lớp.
- Chọn học sinh lên sân khấu dựa trên ngoại hình.
- Phân việc theo giới tính kiểu "con trai khiêng bàn, con gái quét lớp" mà không hỏi các em muốn làm gì.
- Nhận xét kết quả học tập của một em bằng cách so với anh chị của em, hoặc với bạn khác trong lớp.
- Kiên nhẫn trả lời câu hỏi của em này nhưng gạt câu hỏi của em kia.
Thầy cô và cha mẹ có thể tự đọc danh sách này và thành thật nhìn lại. Nhận ra mình đang làm một trong những việc trên không có nghĩa mình là người xấu; nó chỉ có nghĩa là có chỗ để làm tốt hơn.
Học sinh khuyết tật, học sinh gặp khó khăn trong học tập: giáo dục hoà nhập
Học sinh khuyết tật có quyền được học cùng các bạn trong trường phổ thông, với sự hỗ trợ phù hợp. Đây là tinh thần của giáo dục hoà nhập mà Việt Nam đã theo đuổi nhiều năm, và Luật Trẻ em 2016 cũng ghi nhận quyền của trẻ khuyết tật được hưởng các quyền như mọi trẻ em, được hỗ trợ để hoà nhập. Trường không được từ chối học sinh chỉ vì em có khuyết tật.
Hoà nhập không chỉ là cho em ngồi trong lớp. Nó gồm những điều chỉnh hợp lý: lối đi cho xe lăn, chỗ ngồi phù hợp, tài liệu in chữ to, thêm thời gian làm bài, cách kiểm tra phù hợp với khả năng của em. Nhiều trường có kế hoạch giáo dục cá nhân cho học sinh khuyết tật, lập cùng gia đình. Cha mẹ có con khuyết tật nên hỏi nhà trường về kế hoạch này ngay từ đầu năm.
Học sinh có khó khăn về đọc, viết, tính toán, chú ý — những khó khăn mà nhìn bề ngoài không thấy — cũng cần được hiểu và hỗ trợ. Một em đọc chậm không phải là em lười. Khi thầy cô và cha mẹ nhận ra điều đó sớm, em được giúp đúng cách thay vì bị nhắc nhở mãi về điều em không làm khác được.
Với các bạn cùng lớp, hoà nhập là cơ hội học cách sống cùng người khác mình. Giáo viên có thể giúp lớp hiểu về khác biệt một cách nhẹ nhàng, không biến bạn khuyết tật thành đối tượng được thương hại hay được nói tới quá nhiều.
Hoàn cảnh gia đình là chuyện riêng của học sinh
Không hỏi trước lớp về nghề nghiệp, thu nhập của bố mẹ. Những câu hỏi kiểu "bố mẹ em làm gì" trong giờ học có thể làm một số em ngại. Nếu bài học cần, giáo viên đặt câu hỏi theo cách các em được chọn chia sẻ hay không.
Không công bố danh sách học sinh nhận hỗ trợ. Học sinh thuộc hộ nghèo, mồ côi hay được miễn giảm có quyền giữ kín hoàn cảnh. Hồ sơ hỗ trợ xử lý qua giáo viên chủ nhiệm và gia đình, không đọc to, không dán bảng.
Tôn trọng các kiểu gia đình khác nhau. Có em sống với ông bà, với một bố hoặc một mẹ, với bố dượng mẹ kế, với người giám hộ. Bài tập "kể về bố mẹ em" nên được thiết kế để mọi em đều làm được mà không phải giải thích hoàn cảnh.
Chuyện gia đình học sinh kể riêng thì giữ riêng. Khi một em tâm sự chuyện bố mẹ ly hôn, nhà có người ốm, giáo viên giữ kín, chỉ chia sẻ với người cần biết để hỗ trợ em, và nói với em điều đó.
Không để chuyện tiền bạc của gia đình lộ ra lớp. Việc nhắc nhở đóng tiền, xin hỗ trợ, đóng góp tự nguyện đều làm việc với phụ huynh, không qua học sinh, không trước lớp.
Học sinh mới chuyển đến, nói giọng khác, đến từ vùng khác
Mỗi năm học, nhiều gia đình chuyển chỗ ở theo công việc, và con chuyển trường giữa chừng. Một em từ Cà Mau chuyển ra Hà Nội, một em từ Sơn La về TP Hồ Chí Minh, mang theo giọng nói, cách gọi tên đồ vật, cả thói quen sinh hoạt khác các bạn. Với trẻ, những tuần đầu ở trường mới thường rất khó: chưa có bạn, chưa quen thầy cô, đôi khi bị trêu vì giọng.
Quyền được đối xử công bằng có nghĩa là em không bị chê cười, bắt chước giọng nói hay bị gọi bằng biệt danh theo quê. Giáo viên có thể giúp bằng những việc nhỏ: giới thiệu em với lớp một cách tự nhiên, xếp em ngồi cạnh một bạn thân thiện, giao cho một bạn giúp em làm quen nội quy, và nhắc lớp nhẹ nhàng khi có bạn trêu.
Học sinh dân tộc thiểu số học ở trường đông học sinh người Kinh cũng cần được để ý tương tự. Tên riêng của em cần được gọi đúng; tiếng mẹ đẻ, trang phục, phong tục của em là điều đáng tôn trọng, không phải đề tài để đùa. Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền của trẻ được giữ gìn bản sắc, dùng ngôn ngữ của dân tộc mình.
Cha mẹ có con mới chuyển trường nên hỏi con thường xuyên trong tháng đầu: con ngồi với ai, ra chơi chơi với ai, có ai làm con buồn không. Những câu hỏi đơn giản này giúp phát hiện sớm khi con bị lẻ loi.
Giáo viên tự nhìn lại lớp mình
Bảng dưới đặt cạnh nhau cách làm theo thói quen và cách làm công bằng hơn trong vài tình huống hằng ngày. Đây là gợi ý để giáo viên tự soi, không phải tiêu chí đánh giá ai.
| Tình huống | Cách làm theo thói quen | Cách công bằng hơn |
|---|---|---|
| Gọi phát biểu | Gọi những em hay giơ tay | Xoay vòng để mọi em đều có lượt, cho em ít nói thêm thời gian nghĩ |
| Chia nhóm | Để học sinh tự chọn, em ít bạn bị thừa ra | Giáo viên chia, thay đổi nhóm theo từng hoạt động |
| Giao vai trò trong lớp | Giữ nguyên ban cán sự cả năm | Luân phiên một số việc để nhiều em được thử |
| Nhận xét bài làm | So sánh với bạn khác trong lớp | Nhận xét bài của em so với chính em lần trước |
| Chọn đội văn nghệ, thể thao | Chọn những em đã quen biểu diễn | Có phần cho mọi em tham gia, không chỉ đội tuyển |
| Xếp chỗ ngồi | Theo kết quả học tập | Theo nhu cầu thị lực, thính lực, chiều cao, đổi định kỳ |
Không lớp học nào hoàn hảo. Một giáo viên chỉ cần thay đổi một hai thói quen mỗi học kỳ đã tạo khác biệt lớn cho những em trước đây luôn đứng ngoài.
Khi con thấy mình bị đối xử bất công
Cảm giác bị đối xử bất công làm trẻ buồn, chán đi học, có khi tự ti kéo dài. Các bước dưới đây giúp cha mẹ phản hồi đúng mức, không bỏ qua mà cũng không làm to chuyện.
- Nghe con kể cụ thể: việc gì, lúc nào, con thấy khác các bạn ở chỗ nào. Ghi lại vài ví dụ.
- Giúp con phân biệt giữa một lần không vui và một chuỗi việc lặp lại. Một lần chưa được gọi phát biểu khác với cả tháng không được gọi.
- Nói với con điều bố mẹ tin: con có quyền được đối xử như mọi bạn, và bố mẹ sẽ giúp con.
- Trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, mở lời bằng câu hỏi và ví dụ cụ thể, không bằng lời buộc tội.
- Theo dõi trong vài tuần sau buổi trao đổi, hỏi con xem có thay đổi gì không.
- Nếu không cải thiện hoặc sự phân biệt nghiêm trọng, xin gặp ban giám hiệu; khi cần biết quyền của gia đình trong một vụ việc cụ thể, bạn hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Với các bạn học sinh đọc bài này: nếu bạn thấy mình bị đối xử khác các bạn vì nhà bạn, vì giọng nói, vì bạn trông khác, bạn kể với bố mẹ hoặc một thầy cô bạn tin. Bạn không cần chịu đựng một mình. Và nếu bạn thấy một bạn khác bị như vậy, bạn đứng cạnh bạn ấy — chỉ một người bạn thôi cũng đủ làm khác đi rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Xếp chỗ ngồi theo kết quả học tập có phải là phân biệt đối xử không?
Cách xếp này dễ khiến học sinh ngồi cuối lớp cảm thấy bị coi là kém và có thể ảnh hưởng tới việc học của các em. Xếp chỗ nên dựa trên nhu cầu như thị lực, thính lực, chiều cao, và đổi định kỳ để công bằng hơn.
Trường có được từ chối nhận học sinh khuyết tật không?
Theo tinh thần giáo dục hoà nhập và Luật Trẻ em 2016, trẻ khuyết tật được học cùng các bạn với sự hỗ trợ phù hợp. Nếu gặp khó khăn khi xin học cho con, gia đình có thể hỏi cơ quan quản lý giáo dục địa phương hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Con là học sinh dân tộc thiểu số, nói tiếng Việt chưa thạo thì được hỗ trợ gì?
Nhiều trường ở vùng có học sinh dân tộc thiểu số có hoạt động hỗ trợ tiếng Việt và chính sách riêng theo từng thời kỳ. Cha mẹ hỏi giáo viên chủ nhiệm về hỗ trợ con được hưởng, và đề nghị con không bị chê cười vì cách nói.
Con không được chọn vào đội văn nghệ, đội thi thì có phải là bất công không?
Không phải lúc nào cũng vậy, vì đội tuyển thường cần chọn theo năng khiếu. Nhưng nếu con chưa bao giờ được tham gia bất kỳ hoạt động nào của lớp, cha mẹ có thể đề nghị giáo viên tạo cơ hội cho mọi em được thử.
Giáo viên công khai hoàn cảnh gia đình con trước lớp thì phải làm sao?
Cha mẹ trao đổi riêng với giáo viên, nói rõ con rất ngại và đề nghị từ nay giữ kín chuyện gia đình. Hoàn cảnh riêng của trẻ được bảo vệ theo quyền bí mật đời tư; nếu tiếp diễn, gia đình báo ban giám hiệu.
Học sinh có thể tự lên tiếng khi bị đối xử bất công không?
Có. Học sinh được bày tỏ ý kiến về những việc liên quan tới mình. Em có thể xin gặp riêng thầy cô để nói, hoặc nhờ bố mẹ, lớp trưởng nói giúp. Nói lễ phép, nói đúng việc, không cần đợi tới khi quá buồn.