BonPhan.comBổn Phận
Tìm trợ giúp khi cần

Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là gì và được Nhà nước hỗ trợ những gì

Giải thích nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt theo Luật Trẻ em 2016, các loại hỗ trợ về chăm sóc, y tế, học tập, trợ cấp và cách đề nghị ở xã, phường.

Low angle view of an elderly grandmother and two small grandchildren walking along a rice field dike in An Giang at golden hour, backs to camera, conical hat

Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là những em gặp khó khăn lớn về gia đình, sức khoẻ hoặc hoàn cảnh sống đến mức cần sự hỗ trợ riêng của Nhà nước và xã hội để được hưởng đầy đủ quyền như mọi trẻ khác. Luật Trẻ em 2016 liệt kê các nhóm này, ví dụ trẻ mồ côi cả cha và mẹ, trẻ bị bỏ rơi, trẻ khuyết tật, trẻ bị bạo lực hay bị xâm hại, trẻ phải bỏ học đi làm kiếm sống.

Thuộc một nhóm không tự động có ngay chế độ: gia đình hoặc người chăm sóc thường phải đề nghị, có hồ sơ, được xác nhận ở xã, phường. Bài này giải thích các nhóm, các loại hỗ trợ theo nguyên tắc chung, và cách bắt đầu. Mức trợ cấp, điều kiện cụ thể thay đổi theo văn bản hiện hành và có thể khác giữa các địa phương, nên bạn hỏi lại nơi tiếp nhận trước khi chuẩn bị giấy tờ.

Những nhóm được coi là có hoàn cảnh đặc biệt

Danh sách đầy đủ nằm trong Luật Trẻ em 2016 và có thể được hướng dẫn thêm bằng văn bản khác. Dưới đây là các nhóm thường gặp, diễn đạt theo cách dễ hiểu, không phải trích nguyên văn:

  • Trẻ mồ côi cả cha và mẹ, trẻ bị bỏ rơi, trẻ không nơi nương tựa.
  • Trẻ khuyết tật, trẻ mắc bệnh hiểm nghèo hoặc bệnh phải điều trị dài ngày mà gia đình khó khăn.
  • Trẻ nhiễm HIV hoặc bị ảnh hưởng bởi HIV trong gia đình.
  • Trẻ bị bạo lực, bị xâm hại, bị bóc lột sức lao động, bị mua bán.
  • Trẻ vi phạm pháp luật, trẻ nghiện ma tuý.
  • Trẻ phải bỏ học để kiếm sống khi chưa học xong chương trình bắt buộc.
  • Trẻ di cư, trẻ lánh nạn, trẻ bị ảnh hưởng nặng bởi thiên tai, thảm hoạ.
  • Trẻ có cha mẹ, người chăm sóc đang chấp hành án hoặc không còn khả năng chăm sóc.

Điểm chung của các nhóm là trẻ không còn được bảo đảm đủ những điều cơ bản: một người lớn chăm sóc ổn định, sức khoẻ, việc học, sự an toàn. Một đứa trẻ có thể thuộc nhiều nhóm cùng lúc, ví dụ giả định một em mồ côi cha, mẹ đi làm xa, đang sống với bà ngoại già yếu và phải nghỉ học phụ bà bán hàng. Khi đề nghị hỗ trợ, nêu đủ các khó khăn để nơi tiếp nhận nhìn được toàn cảnh.

Các loại hỗ trợ theo nguyên tắc chung

Chăm sóc thay thế. Khi trẻ không còn người chăm sóc hoặc ở lại gia đình không an toàn, trẻ được bố trí người chăm sóc khác. Thứ tự ưu tiên thường là người thân thích, sau đó là gia đình không phải người thân thích được chọn và theo dõi, nhận con nuôi, và cuối cùng mới đến cơ sở trợ giúp xã hội. Tinh thần chung là trẻ được lớn lên trong môi trường gia đình nếu có thể.

Trợ cấp và hỗ trợ vật chất. Một số nhóm, như trẻ mồ côi không có nguồn nuôi dưỡng hay trẻ khuyết tật, có thể được hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng hoặc hỗ trợ cho người nhận nuôi dưỡng. Mức hưởng và điều kiện do văn bản hiện hành quy định; bạn hỏi UBND xã, phường.

Y tế. Trẻ dưới 6 tuổi được Nhà nước cấp thẻ bảo hiểm y tế. Nhiều nhóm trẻ có hoàn cảnh đặc biệt lớn hơn cũng có thể được hỗ trợ bảo hiểm y tế, khám chữa bệnh, phục hồi chức năng; trẻ bị bạo lực, xâm hại được ưu tiên chăm sóc sức khoẻ thể chất và tinh thần.

Giáo dục. Trẻ có hoàn cảnh đặc biệt được tạo điều kiện đi học: miễn, giảm học phí và các khoản liên quan theo chính sách từng năm học, hỗ trợ đồ dùng, học hoà nhập cho trẻ khuyết tật, và hỗ trợ để trẻ đã bỏ học quay lại trường.

Trợ giúp pháp lý và tư vấn. Trẻ được trợ giúp pháp lý miễn phí, được tư vấn tâm lý, và gia đình được hướng dẫn kỹ năng chăm sóc.

Gợi ý tìm hỗ trợ theo từng hoàn cảnh

Bảng dưới gợi ý điểm bắt đầu cho một vài hoàn cảnh hay gặp. Đây là hướng dẫn chung để bạn biết hỏi gì, không phải danh sách chế độ chắc chắn được hưởng.

Hoàn cảnhThường cần hỏi vềBắt đầu ở đâu
Trẻ mồ côi sống với ông bà, họ hàngTrợ cấp nuôi dưỡng, giám hộ, bảo hiểm y tế, học phíUBND xã, phường; nhà trường
Trẻ khuyết tậtXác định mức độ khuyết tật, trợ cấp, phục hồi chức năng, học hoà nhậpUBND xã, phường; trạm y tế; nhà trường
Trẻ bị bạo lực, xâm hạiChăm sóc y tế, tư vấn tâm lý, nơi ở an toàn, trợ giúp pháp lýTổng đài 111; công an; UBND xã, phường
Trẻ phải bỏ học đi làmHỗ trợ quay lại trường, hỗ trợ gia đình về sinh kếNhà trường; UBND xã, phường
Trẻ không có giấy khai sinhĐăng ký khai sinh, kể cả đăng ký muộnUBND xã, phường (bộ phận hộ tịch)
Trẻ di cư theo cha mẹ, không có hộ khẩu cũĐi học, bảo hiểm y tế ở nơi đang sốngUBND xã, phường nơi đang ở; nhà trường

Giấy khai sinh là chìa đầu tiên của hầu hết mọi chế độ. Nếu trẻ chưa có, đó là việc nên làm trước tiên; nhiều người lầm tưởng trẻ lớn rồi thì không đăng ký được, trong khi pháp luật vẫn có thủ tục đăng ký khai sinh cho trường hợp đăng ký muộn.

Cách đề nghị hỗ trợ ở xã, phường

Thủ tục cụ thể thay đổi theo loại hỗ trợ. Trình tự chung mà nhiều gia đình đã làm:

  1. Đến bộ phận một cửa hoặc gặp người phụ trách công tác xã hội, trẻ em của UBND xã, phường. Kể ngắn gọn hoàn cảnh của trẻ và hỏi trẻ có thể thuộc diện hỗ trợ nào.
  2. Xin danh sách giấy tờ cần chuẩn bị cho từng chế độ. Ghi lại tên chế độ, vì mỗi chế độ có hồ sơ riêng.
  3. Chuẩn bị giấy tờ: giấy khai sinh hoặc thông tin định danh của trẻ, giấy tờ chứng minh hoàn cảnh (như giấy báo tử của cha mẹ, giấy xác nhận khuyết tật, giấy tờ của người đang nuôi dưỡng).
  4. Nộp hồ sơ, xin giấy biên nhận, hỏi thời hạn xem xét và người theo dõi hồ sơ.
  5. Nếu sau thời hạn chưa có kết quả, hỏi lại; nếu bị từ chối, xin lý do bằng văn bản để biết cần bổ sung gì hoặc có thể đề nghị xem xét lại.

Người làm công tác bảo vệ trẻ em ở thôn, tổ dân phố, hoặc cán bộ hội phụ nữ, thường là người giúp gia đình hoàn thiện hồ sơ nhanh nhất vì họ biết rõ thủ tục ở địa phương. Với vướng mắc pháp lý như giám hộ, thừa kế của trẻ mồ côi, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc nhờ trợ giúp pháp lý miễn phí.

Khi bạn là người nhận chăm sóc thay thế

Nhiều trẻ có hoàn cảnh đặc biệt được ông bà, cô dì, chú bác nhận về nuôi mà không làm thủ tục gì, theo kiểu "người trong nhà thì cứ nuôi". Tình thương là thật, nhưng thiếu thủ tục có thể khiến trẻ thiệt thòi: người nuôi không đủ tư cách ký giấy tờ cho trẻ đi học, đi khám, làm hộ chiếu; trẻ không được xét các chế độ dành cho người đang nuôi dưỡng; và khi có tranh chấp trong họ hàng, không ai rõ ai có trách nhiệm.

Nếu bạn đang nuôi một đứa cháu mồ côi hoặc có cha mẹ không thể chăm sóc, nên tìm hiểu về giám hộ theo Bộ luật Dân sự 2015 và thủ tục nhận chăm sóc thay thế theo Luật Trẻ em 2016. Hai việc này khác nhau và có thể cần cả hai; người phụ trách hộ tịch và công tác xã hội ở xã, phường sẽ hướng dẫn hồ sơ cụ thể.

Người nhận chăm sóc thay thế cũng có quyền được hỗ trợ: được hướng dẫn kỹ năng chăm sóc trẻ đã trải qua mất mát, được kết nối tư vấn tâm lý, và trong một số trường hợp được hỗ trợ kinh phí. Đừng ngại hỏi; nuôi một đứa trẻ không phải con mình là việc lớn, xứng đáng có người đỡ đần.

Quyền của trẻ không phụ thuộc vào hoàn cảnh

Một hiểu lầm hay gặp là trẻ có hoàn cảnh đặc biệt được "ưu tiên" nên phải biết ơn, phải ngoan hơn, không được đòi hỏi. Thực ra hỗ trợ là để trẻ có được những quyền mà mọi trẻ em đều có: được sống trong gia đình, được học, được chăm sóc sức khoẻ, được vui chơi, được nói lên ý kiến. Chế độ không phải là ân huệ, cũng không phải lý do để trẻ bị nhìn khác đi.

Vì vậy, cách người lớn nói về hoàn cảnh của trẻ rất quan trọng. Ở trường, không nên đọc tên trẻ trước lớp khi nhận học bổng hay quà hỗ trợ. Ở xóm, không nên kể chuyện nhà trẻ cho người khác nghe như một câu chuyện thương tâm. Trẻ khuyết tật không phải "em bé tội nghiệp" mà là một người bạn có nhu cầu riêng.

Luật Trẻ em 2016 và Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em, mà Việt Nam phê chuẩn năm 1990, đều nhấn mạnh nguyên tắc không phân biệt đối xử. Một em mồ côi, một em có cha đang thi hành án, một em vừa trải qua bạo lực, đều có quyền được tôn trọng phẩm giá và giữ bí mật đời tư như mọi bạn cùng lớp.

Dành cho bạn nhỏ: nếu nhà con đang khó khăn

Có bạn sống với ông bà vì ba mẹ không còn. Có bạn phải nghỉ học đi làm phụ gia đình. Có bạn đi lại khó hơn các bạn khác. Nếu con là một trong những bạn ấy, con nhớ nhé: con có quyền được học, được chăm sóc, được vui chơi như mọi bạn.

Con không phải xấu hổ khi nhà mình khó khăn. Đó không phải lỗi của con. Có những cô chú ở xã, phường, ở trường, có nhiệm vụ giúp các bạn nhỏ như con.

Nếu con muốn đi học lại, con nói với cô giáo hoặc người lớn con tin. Nếu ở nhà có ai làm con đau hay sợ, con gọi 111, gọi không mất tiền. Con cứ nói: "Con cần giúp." Người nghe sẽ giúp con từng bước.

Và nếu con thấy một bạn trong lớp đang gặp khó, con có thể ngồi chơi cùng bạn, rủ bạn học cùng, không chọc ghẹo bạn. Như vậy con cũng đang giúp bạn có được quyền của mình.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mồ côi một bên cha hoặc mẹ có được coi là hoàn cảnh đặc biệt không?

Tuỳ hoàn cảnh cụ thể. Mồ côi cả cha và mẹ là nhóm rõ ràng; mồ côi một bên mà người còn lại không có khả năng nuôi dưỡng, đang chấp hành án hoặc mất tích có thể thuộc diện được hỗ trợ theo quy định. Bạn nên trình bày đầy đủ với UBND xã, phường để được xem xét.

Ông bà nuôi cháu có được nhận hỗ trợ thay cháu không?

Người đang trực tiếp nuôi dưỡng trẻ thuộc diện được hỗ trợ thường là người đứng ra đề nghị và nhận chế độ cho trẻ. Có thể cần giấy tờ về việc giám hộ hoặc nhận chăm sóc thay thế. Điều kiện cụ thể theo văn bản hiện hành, hỏi bộ phận chính sách xã hội ở xã, phường.

Trẻ khuyết tật nhẹ có nên đi học trường bình thường không?

Pháp luật khuyến khích giáo dục hoà nhập, nghĩa là trẻ khuyết tật được học cùng các bạn ở trường phổ thông với sự hỗ trợ phù hợp. Gia đình nên trao đổi với nhà trường về nhu cầu riêng của con. Lựa chọn trường nào nên dựa vào lợi ích của trẻ, có ý kiến của chính trẻ khi trẻ đủ lớn.

Gia đình chuyển đến tỉnh khác sinh sống thì có mất chế độ của trẻ không?

Khi chuyển nơi ở, chế độ thường phải được chuyển hoặc đề nghị lại ở địa phương mới. Trước khi chuyển, hỏi xã, phường cũ về thủ tục; đến nơi mới, báo ngay để không bị gián đoạn. Giữ đủ bản sao hồ sơ và quyết định hưởng chế độ trước đó.

Bị từ chối hỗ trợ mà thấy chưa hợp lý thì làm gì?

Xin lý do từ chối bằng văn bản. Nếu thiếu giấy tờ, bổ sung rồi đề nghị lại. Nếu thấy quyết định chưa đúng, bạn có quyền đề nghị xem xét lại hoặc khiếu nại theo quy định. Muốn biết cách làm cụ thể, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc trợ giúp pháp lý miễn phí.

Nhận hỗ trợ có phải công khai hoàn cảnh của trẻ không?

Việc xét duyệt có thể cần thông tin về hoàn cảnh, nhưng bí mật đời tư của trẻ vẫn phải được tôn trọng. Gia đình có quyền đề nghị không nêu tên trẻ ở nơi đông người và không để hình ảnh trẻ bị dùng khi chưa có sự đồng ý của trẻ và người chăm sóc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138