Trẻ mầm non chưa cần biết chữ “quyền”, nhưng hoàn toàn hiểu được những điều nằm bên trong chữ ấy: con được ăn no, được ngủ đủ, được chơi, được an toàn, và khi con nói thì có người nghe. Dạy quyền cho bé 3 đến 5 tuổi vì vậy không phải là giảng luật, mà là gọi tên những điều bé đang được hưởng mỗi ngày, để bé biết đó là điều đúng và nhận ra khi có điều gì không đúng.
Luật Trẻ em 2016 xác định trẻ em là người dưới 16 tuổi, tức là bé mầm non đã có đầy đủ các quyền như mọi trẻ em khác. Điều khác nhau chỉ là cách nói. Phần dưới đây dành cho cha mẹ có con ở nhóm tuổi mầm non và cho cô giáo các lớp mầm, chồi, lá: bé hiểu đến đâu, nói câu nào, dạy qua sinh hoạt ra sao, và những cách làm tưởng là dạy nhưng thật ra khiến bé hiểu sai.
Bé 3–5 tuổi hiểu “quyền” đến mức nào
Ở tuổi này, bé suy nghĩ bằng những gì nhìn thấy, chạm được và trải qua. Bé chưa nắm được một khái niệm trừu tượng như “quyền được bảo vệ”, nhưng bé biết rất rõ cảm giác được ôm khi sợ, được cho ăn khi đói, được dỗ khi ngã. Vì vậy, cách dạy hiệu quả nhất là gắn mỗi quyền vào một việc cụ thể đang diễn ra, và nói bằng câu ngắn, có chữ “con” ở đầu: con được ăn no, con được ngủ, con được chơi.
Bé ba tuổi thường chỉ nhớ được một hai ý, nhắc đi nhắc lại nhiều lần trong nhiều tình huống. Bé bốn tuổi bắt đầu hỏi “tại sao”, đây là lúc giải thích thêm một chút: con được ăn no vì cơ thể con cần lớn. Bé năm tuổi đã hiểu được chuyện công bằng giữa các bạn, hiểu rằng bạn khác cũng được chơi như mình, và bắt đầu hiểu một điều quan trọng: mỗi bạn đều có những điều được hưởng giống nhau, không phụ thuộc vào việc bạn ngoan hay chưa ngoan.
Điểm cuối cùng ấy là lõi của cả việc dạy quyền cho trẻ nhỏ. Quyền không phải phần thưởng. Bé không cần “ngoan” mới được ăn, được ngủ, được an toàn. Khi người lớn giữ được ý này trong lời nói hằng ngày, bé sẽ lớn lên với cảm giác mình có giá trị, và chính cảm giác đó giúp bé dám nói ra khi có chuyện không ổn.
Bốn điều bé cần biết, nói bằng lời của bé
Con được sống khoẻ. Đây là nhóm quyền sống còn trong Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em: được ăn uống, ngủ nghỉ, được chăm sóc khi ốm. Với bé, chỉ cần câu: “Con đói thì nói với mẹ, mẹ cho con ăn. Con mệt thì con được nghỉ.” Nói câu đó vào đúng lúc bé đói hoặc mệt, không phải lúc ngồi dạy.
Con được chơi và được học. Đây là nhóm quyền phát triển. Bé hiểu “học” là được cô đọc truyện, được vẽ, được hát, được hỏi. Câu nói hợp tuổi: “Chơi là việc của con, ai cũng cần chơi để lớn.” Cha mẹ nói được câu này là đã gửi tới bé thông điệp rằng thời gian chơi không phải thứ phải xin.
Con được an toàn, cơ thể là của con. Đây là nhóm quyền được bảo vệ. Câu hợp tuổi: “Không ai được làm đau con. Nếu ai làm con sợ hay đau, con kể với bố mẹ hoặc cô, con không bị mắng.” Nội dung chi tiết về an toàn cơ thể có chuyên mục riêng trên trang; ở đây chỉ cần bé biết rằng nói ra là đúng.
Con được nói và được nghe. Đây là nhóm quyền được tham gia. Bé ba tuổi đã có ý thích riêng: muốn mặc áo đỏ hay áo xanh, muốn ăn chuối trước hay cơm trước. Cho bé chọn trong vài việc nhỏ, rồi nói: “Con chọn áo đỏ, mẹ nghe con rồi.” Bé học được rằng ý mình có giá trị, dù không phải lúc nào cũng được làm theo.
Câu mẫu cha mẹ và cô giáo dùng hằng ngày
Những câu dưới đây ngắn, lặp lại được, và đều nói theo hướng bé được gì, chứ không bắt đầu bằng chữ “không được”. Có thể dán ở góc bếp hoặc góc lớp để người lớn trong nhà cùng nói giống nhau:
- Lúc bé đói hoặc khát: “Con nói ra là đúng rồi, ai cũng cần ăn uống.”
- Lúc bé khóc vì sợ: “Con sợ thì con được khóc, mẹ ở đây với con.” Tránh câu “Có gì đâu mà sợ”, vì câu ấy dạy bé giấu cảm xúc.
- Lúc bé không muốn ai ôm hôn: “Con không muốn thì con nói không, con có thể vẫy tay chào thay.” Câu này cũng nói được với ông bà, họ hàng.
- Lúc bé giành đồ chơi với bạn: “Đồ chơi này bạn đang chơi, con hỏi bạn hoặc chờ đến lượt.” Bé học được rằng bạn cũng có quyền như mình.
- Lúc bé kể chuyện, dù vụn vặt: “Mẹ nghe đây, con kể tiếp đi.” Đặt điện thoại xuống khi nói câu này.
- Lúc bé làm sai: “Việc này chưa đúng, mình sửa nhé. Mẹ vẫn thương con.” Tách việc làm sai khỏi con người của bé.
- Lúc bé được chọn: “Hôm nay con chọn truyện, mai đến lượt anh chọn.” Quyền được nói đi kèm việc chờ đến lượt.
Cô giáo mầm non có thể dùng đúng những câu này trong lớp. Khi ở nhà và ở trường cùng nói một kiểu, bé tin hơn và nhớ lâu hơn.
Dạy qua giờ ăn, giờ chơi, giờ ngủ
Với trẻ mầm non, không có tiết học nào về quyền hiệu quả bằng chính nếp sinh hoạt trong ngày. Giờ ăn là lúc nói về quyền được ăn no và được tôn trọng khẩu vị: bé không thích rau thì người lớn mời thử một miếng nhỏ, không ép, không doạ “không ăn hết thì không được chơi”. Bé hiểu ra rằng ăn là để cơ thể lớn, không phải để làm vừa lòng người lớn.
Giờ chơi là lúc dạy quyền của chính bé và quyền của bạn cùng lúc. Bé được chọn trò chơi, nhưng bạn cũng được chọn. Bé muốn chơi xích đu thì xếp hàng, bạn đang chơi thì chờ. Người lớn nên đứng gần, nói thành lời những gì đang xảy ra: “Bạn Na đang chơi, bạn Na được chơi hết lượt. Sau đó đến con.” Những câu tường thuật ấy giúp bé nhìn thấy một quy tắc mà bé chưa tự gọi tên được.
Giờ ngủ là lúc nói về quyền được nghỉ ngơi và được an toàn. Bé được có đồ vật quen thuộc bên cạnh, được để đèn nhỏ nếu sợ tối. Ở lớp, cô giáo cho bé biết chỗ ngủ của mình, ai sẽ ở trong phòng. Bé ngủ được khi bé thấy an toàn, và cảm giác an toàn ấy chính là quyền được bảo vệ ở dạng đơn giản nhất.
Cuối ngày, vài phút trò chuyện trước khi ngủ là đủ để khép lại: hôm nay con vui nhất lúc nào, có lúc nào con buồn hay sợ không. Câu hỏi mở và nhẹ nhàng, không gặng hỏi. Thói quen này nếu giữ đều từ tuổi mầm non sẽ là con đường để bé kể với cha mẹ khi lớn hơn.
Bổn phận nhỏ vừa sức bé
Quyền đi cùng bổn phận, nhưng bổn phận của bé mầm non phải thật nhỏ, thật cụ thể và không gắn với hình phạt. Bảng dưới đây gợi ý một số việc, chia theo tuổi, kèm câu nói giúp bé hiểu đó là việc của mình chứ không phải việc bị bắt làm:
| Tuổi | Việc bé làm được | Câu nói gợi ý |
|---|---|---|
| 3 tuổi | Cất giày vào kệ, bỏ đồ chơi vào rổ sau khi chơi | “Đồ chơi của con, con cất để mai con tìm thấy.” |
| 3–4 tuổi | Tự rửa tay trước khi ăn, mang bát của mình ra chỗ rửa | “Con lớn rồi, con tự làm được việc này.” |
| 4 tuổi | Chào người lớn, nói cảm ơn khi được giúp | “Cô giúp con, con nói cảm ơn để cô biết con vui.” |
| 4–5 tuổi | Chờ đến lượt, không giành đồ của bạn | “Bạn cũng được chơi như con.” |
| 5 tuổi | Tưới cây, giúp dọn bàn, chăm em một việc nhỏ khi có người lớn bên cạnh | “Nhà mình ai cũng có một việc, việc này là của con.” |
Khi bé quên, người lớn nhắc lại và làm cùng, không trừ phần quà, không so với anh chị. Mục đích là để bé thấy mình có ích cho gia đình, chứ không phải để bé sợ bị phạt.
Ở lớp mầm non: cô giáo làm gì
Cô giáo mầm non không cần soạn một tiết học riêng về quyền trẻ em; lồng vào sinh hoạt lớp là đủ và hợp tuổi hơn. Một trình tự gợi ý trong một tuần:
- Đầu tuần, trong giờ trò chuyện sáng, cô hỏi các bé: ở nhà con thích được làm gì nhất. Cô ghi nhận từng ý, không khen ý này hơn ý kia.
- Cô đọc một câu chuyện ngắn có nhân vật được giúp đỡ khi gặp khó, rồi hỏi: bạn ấy cần gì, ai đã giúp bạn ấy.
- Giữa tuần, cô cho các bé vẽ “ngôi nhà an toàn của con”, trong đó có những người con tin. Cô xem tranh để biết mỗi bé tin ai, không chấm tranh đẹp hay xấu.
- Trong giờ chơi, cô nói thành lời những lúc các bé chờ lượt, chia đồ, xin lỗi bạn, để các bé nhận ra mình đang tôn trọng bạn.
- Cuối tuần, cô hát cùng các bé một bài hát về gia đình hoặc tình bạn, kết thúc bằng câu: lớp mình ai cũng được chơi, được nói, được an toàn.
- Nếu trong tuần có bé kể một điều làm cô lo lắng, cô ghi lại nguyên lời bé, báo ban giám hiệu và trao đổi riêng với gia đình theo quy trình của trường, không hỏi dồn bé trước lớp.
Hoạt động nào cũng không có điểm, không có sao, không có bảng khen bé ngoan nhất. Quyền là của mọi bé như nhau, nên cách dạy cũng không được xếp các bé thành người hơn người kém.
Những cách làm tưởng là dạy nhưng khiến bé hiểu sai
Có vài thói quen rất phổ biến ở người lớn, xuất phát từ ý tốt, nhưng lại dạy bé điều ngược với quyền của chính bé:
- Doạ để bé nghe lời. Câu “không ngoan thì cô bắt đi” hay “mẹ bỏ con ở đây” làm bé sợ và mất cảm giác an toàn, trong khi an toàn là điều bé được hưởng.
- Biến quyền thành phần thưởng. “Ăn hết thì mới được chơi” khiến bé nghĩ chơi là thứ phải đổi bằng sự ngoan ngoãn. Có thể sắp xếp thứ tự việc trong ngày mà không đặt điều kiện như vậy.
- Bắt bé ôm hôn người lớn. Ép bé thơm má khách để “lễ phép” dạy bé rằng cơ thể mình phải chiều người khác. Lễ phép có thể thể hiện bằng lời chào.
- Gạt đi khi bé kể. “Thôi, chuyện trẻ con” nói nhiều lần thì bé sẽ thôi kể, kể cả khi có chuyện thật sự cần kể.
- So sánh bé với bạn. “Sao con không được như bạn kia” biến các bé thành người thắng người thua. Mỗi bé có nhịp lớn riêng.
- Bắt bé giữ bí mật với bố mẹ. Người lớn trong nhà nên thống nhất: không ai được dặn bé giấu bố mẹ một chuyện gì. Bất ngờ vui như món quà sinh nhật thì khác, vì sẽ được nói ra rất sớm.
Không ai làm cha mẹ hay cô giáo mà chưa từng lỡ lời. Nhận ra rồi đổi cách nói là đủ; bé ở tuổi này học rất nhanh từ chính những thay đổi nhỏ của người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Bé 3 tuổi có cần biết từ “quyền trẻ em” không?
Chưa cần. Bé hiểu qua việc cụ thể: con được ăn, được chơi, được an toàn, được nói. Khi bé lên năm tuổi, cha mẹ có thể gom các ý ấy lại và nói thêm rằng đó gọi là quyền của trẻ em, bạn nào cũng có.
Dạy bé nói “không” có làm bé hư, cãi người lớn không?
Nói “không” với việc làm mình sợ hoặc đau là kỹ năng tự bảo vệ, khác với cãi lời. Người lớn vẫn đặt giới hạn cho những việc liên quan đến an toàn, giờ giấc, và giải thích ngắn gọn lý do để bé hiểu sự khác nhau.
Ông bà hay ép cháu ăn, ép cháu thơm má thì nói thế nào?
Cha mẹ nên nói riêng với ông bà, nhẹ nhàng, giải thích rằng đang dạy cháu tự biết cơ thể mình và biết nói khi no. Đề nghị cách thay thế như cháu chào, cháu ôm khi cháu muốn, để ông bà vẫn thấy được cháu quý.
Lớp mầm non có nên phát sao hay phiếu bé ngoan khi dạy về quyền không?
Không nên gắn chuyện quyền với sao hay phiếu khen, vì quyền là của mọi bé như nhau. Cô giáo có thể ghi nhận bằng lời từng hành động tốt, như chờ lượt hay giúp bạn, mà không xếp bé này hơn bé kia.
Bé kể một chuyện làm cha mẹ lo lắng thì nên làm gì trước?
Giữ bình tĩnh, cảm ơn bé đã kể, không hỏi dồn và không trách bé. Ghi lại lời bé nói, đưa bé tới nơi an toàn nếu cần, rồi gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn. Khẩn cấp thì gọi 113 hoặc 115.
Bao lâu thì nên nói lại những điều này với bé?
Nói mỗi ngày qua sinh hoạt bình thường, không cần buổi riêng. Bé mầm non học bằng lặp lại, nên một câu nói đúng lúc ở giờ ăn hay giờ chơi có tác dụng hơn một buổi ngồi giảng dài.