BonPhan.comBổn Phận
Dạy trẻ về quyền theo lứa tuổi

Đọc truyện cùng con để nói về quyền: chọn truyện và đặt câu hỏi gợi mở

Truyện cổ tích quen thuộc như Tấm Cám, Sọ Dừa, Cóc kiện trời mở ra chuyện công bằng, khác biệt, lên tiếng. Cách chọn truyện và hỏi để con tự nghĩ về quyền.

Grandmother reading a picture book to two small grandchildren on a hammock under a coconut tree in Vĩnh Long, all seen from behind, warm afternoon light

Một câu chuyện cổ tích quen thuộc có thể mở ra cuộc trò chuyện về quyền tự nhiên hơn mọi lời giảng: Tấm bị đối xử bất công trong chính nhà mình, Sọ Dừa bị coi thường vì hình dạng khác người, Cóc dám lên tận trời để nói thay cho muôn loài. Đọc truyện cùng con, rồi dừng lại hỏi đúng câu, là cách để con tự nghĩ về công bằng, khác biệt và lên tiếng, mà không thấy mình đang bị dạy.

Phần dưới đây gợi ý cách chọn truyện, những truyện cổ tích Việt Nam dùng được và nên hỏi gì ở mỗi truyện, cách hỏi theo tuổi, và những điều cần tránh khi đọc truyện có chi tiết buồn hay bạo lực. Cách làm này hợp với ông bà, cha mẹ có con từ ba tuổi đến hết tiểu học, và cả thầy cô trong giờ đọc truyện ở lớp.

Vì sao truyện là đường vào dễ nhất

Trẻ nhỏ chưa nắm được khái niệm trừu tượng, nhưng rất giỏi đặt mình vào chỗ của nhân vật. Khi nghe Tấm khóc vì mất giỏ tép, con thấy buồn thay Tấm và biết ngay rằng điều đó không công bằng. Cảm giác ấy là nền móng của hiểu biết về quyền: mọi người đều nên được đối xử công bằng, và khi ai đó bị đối xử tệ thì cần có người giúp.

Truyện cũng tạo một khoảng cách an toàn. Con được bàn về chuyện bất công, chuyện bị bắt nạt, chuyện bị bỏ rơi qua nhân vật, không phải qua bản thân. Có những em đang gặp chuyện tương tự lại chỉ dám nói ra khi đang nói về nhân vật: “Như con ấy, bạn ấy cũng hay bị…”. Người lớn nghe được những câu như vậy thì biết cần để ý thêm.

Thêm nữa, đọc truyện là thời gian riêng giữa người lớn và con, thường vào lúc yên tĩnh trước khi ngủ. Không khí đó khiến con dễ hỏi, dễ kể. Chính thói quen ngồi cạnh nhau và trò chuyện sau trang sách, giữ đều qua nhiều năm, là thứ giúp con tìm về cha mẹ khi lớn lên gặp khó khăn.

Với ông bà, đọc truyện còn là cách nối các thế hệ. Những câu chuyện ông bà từng nghe khi còn nhỏ được kể lại cho cháu, kèm theo những câu hỏi mới về công bằng và sự tôn trọng. Ông bà không cần biết luật; chỉ cần hỏi cháu thấy nhân vật thế nào, là đã cùng cha mẹ dạy cháu về quyền.

Chọn truyện thế nào

Không phải truyện nào cũng hợp để nói về quyền, và cùng một truyện cũng cần chọn đoạn hợp với tuổi con. Một vài tiêu chí giúp cha mẹ chọn nhanh:

  • Có một nhân vật gặp chuyện không công bằng, bị coi thường hoặc bị loại ra, và câu chuyện cho thấy điều đó là sai.
  • Có một nhân vật dám lên tiếng, dám giúp người khác, hoặc tìm đến người có thể giúp.
  • Có nhân vật khác biệt về hình dạng, hoàn cảnh, nơi ở, và câu chuyện không chế giễu sự khác biệt đó.
  • Chi tiết buồn hoặc đáng sợ ở mức con chịu được. Với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể kể lược bớt đoạn quá dữ dội.
  • Nhân vật trẻ em hoặc người yếu thế được người lớn tốt bụng che chở, để con thấy người lớn có trách nhiệm bảo vệ.
  • Truyện có kết thúc mở hoặc có chỗ để hỏi “nếu là con thì con làm gì”.

Ngoài cổ tích, truyện tranh thiếu nhi hiện đại về tình bạn, gia đình, sự khác biệt cũng rất phong phú. Cha mẹ đọc trước một lượt để biết nội dung và chọn chỗ dừng lại hỏi.

Năm truyện cổ tích quen thuộc và câu hỏi gợi ý

Những truyện dưới đây hầu như gia đình nào cũng biết, nên ông bà, cha mẹ đều kể được. Mỗi truyện gắn với một nhóm ý về quyền và vài câu hỏi để dừng lại cùng con:

TruyệnÝ về quyềnCâu hỏi gợi ý
Tấm CámĐược đối xử công bằng trong gia đình; được giữ thành quả của mìnhTấm bắt được nhiều tép mà bị lấy mất, con thấy thế nào? Nếu là bạn của Tấm, con sẽ làm gì?
Sọ DừaKhông bị coi thường vì hình dạng khác biệt; ai cũng có giá trịVì sao nhiều người chê Sọ Dừa? Cô út đã nhìn Sọ Dừa khác mọi người ra sao?
Cóc kiện trờiĐược lên tiếng về điều ảnh hưởng đến mình; sức mạnh của việc cùng nhauCóc nhỏ bé sao vẫn dám đi kiện? Các con vật khác giúp Cóc thế nào?
Cây khếĐược chia phần công bằng; tài sản và lòng thamNgười anh chia gia tài như vậy có công bằng không? Người em đã làm gì khi chỉ được ít?
Thạch SanhNgười không nơi nương tựa cũng có quyền được đối xử tử tế; trung thựcThạch Sanh mồ côi, ai đã lợi dụng Thạch Sanh? Nếu bị lừa như vậy, con nên tìm ai giúp?

Không cần hỏi hết. Một hai câu sau mỗi lần đọc là đủ; con trả lời thế nào cũng được ghi nhận. Có những câu trả lời ngây ngô nhưng chính là cách con đang tập suy nghĩ.

Cách hỏi theo tuổi

Ba đến bốn tuổi. Hỏi về cảm xúc: bạn ấy vui hay buồn, vì sao. Con trả lời bằng một từ cũng được. Mục tiêu là để con gọi tên cảm xúc và nhận ra khi nhân vật bị đối xử tệ.

Năm đến sáu tuổi. Hỏi về đúng sai: việc người dì làm với Tấm có đúng không. Con bắt đầu phân biệt được hành vi tốt và không tốt, và hiểu rằng người lớn cũng có thể làm sai.

Bảy đến tám tuổi. Hỏi về lựa chọn: nếu là con, con sẽ làm gì. Con tập đặt mình vào tình huống và nghĩ ra cách xử lý, kể cả cách tìm người lớn giúp.

Chín đến mười tuổi. Hỏi về công bằng và trách nhiệm: ai có trách nhiệm bảo vệ Tấm, ông Bụt trong truyện giống ai trong đời thật. Con bắt đầu nối truyện với đời sống: thầy cô, người lớn trong xóm, tổng đài bảo vệ trẻ em.

Ở mọi tuổi. Hỏi mở, chờ con trả lời, không sửa ngay nếu con nói khác ý người lớn. Một câu dễ dùng: “ý hay đấy, sao con nghĩ vậy”, rồi người lớn mới chia sẻ góc nhìn của mình.

Truyện có chi tiết buồn, bạo lực: đọc thế nào

Nhiều truyện cổ tích có chi tiết khá dữ dội: nhân vật bị hại, bị trả thù, kết thúc bằng hình phạt nặng. Với trẻ nhỏ, cha mẹ không cần đọc nguyên văn. Kể lược những đoạn ấy, tập trung vào chuyện người tốt được giúp đỡ, sự thật được sáng tỏ, là đủ để giữ ý nghĩa câu chuyện.

Với con lớn hơn, nếu con hỏi về những chi tiết trả thù, đó là dịp tốt để bàn: trong đời thật, khi bị đối xử sai, mình không tự trả thù mà tìm đến người lớn, đến pháp luật. Cách nhìn này giúp con hiểu rằng có những cơ chế bảo vệ, và quyền được bảo vệ không đồng nghĩa với tự xử.

Nếu sau khi nghe truyện con tỏ ra sợ hãi kéo dài, hỏi đi hỏi lại về chuyện bị bỏ rơi, bị đánh, cha mẹ nên trấn an và để ý thêm. Đôi khi con chỉ đang xử lý nỗi sợ thông thường của tuổi nhỏ; đôi khi đó là dấu hiệu con đang lo lắng về một chuyện thật. Hỏi nhẹ nhàng, không gặng.

Không dùng truyện để doạ. Câu “không ngoan thì bị như con Cám” biến câu chuyện thành công cụ trừng phạt, làm con sợ thay vì hiểu.

Nối truyện với đời sống của con

Câu chuyện chỉ thật sự trở thành bài học về quyền khi con nối được nó với cuộc sống của mình. Việc nối này không nên làm ngay sau khi đọc, lúc con còn đang chìm trong truyện, mà để vài hôm sau, khi có một chuyện đời thường gợi lại. Con kể ở lớp có bạn bị cả nhóm không cho chơi cùng, cha mẹ có thể hỏi: chuyện này có giống Sọ Dừa bị mọi người chê không, nếu là cô út thì cô sẽ làm gì.

Theo chiều ngược lại, khi con được đối xử công bằng, được giúp đỡ, cũng nên gọi tên cho con thấy. Cô giáo cho con thêm thời gian vì con bị ốm, cha mẹ nói: cô giống ông Bụt hiền lành trong truyện, thấy bạn nhỏ gặp khó thì giúp. Con hiểu ra rằng những người lớn tốt bụng không chỉ có trong cổ tích, mà ở ngay quanh con, và con biết tìm đến họ.

Một gợi ý nữa là cho con tự kể lại truyện theo cách của mình, đổi kết thúc nếu con muốn. Nhiều em cho Tấm được một người bạn đứng ra bênh vực ngay từ đầu, cho Cóc rủ thêm thật nhiều bạn. Những kết thúc mới ấy cho thấy con đang hình dung thế giới mình muốn sống: nơi người yếu được bảo vệ và ai cũng được lên tiếng. Cha mẹ chỉ cần nghe và khen sự sáng tạo, không chấm truyện con kể hay hay dở.

Một buổi đọc truyện mẫu

Để dễ hình dung, đây là một buổi đọc truyện Cóc kiện trời với con khoảng sáu, bảy tuổi, mất chừng hai mươi phút:

  1. Cho con chọn chỗ ngồi, chọn tư thế. Hỏi con có biết con cóc không, con thấy cóc ở đâu rồi.
  2. Đọc hoặc kể đoạn đầu: trời hạn hán lâu ngày, cây cỏ héo khô, muông thú khổ sở. Dừng lại hỏi: nếu không có mưa thì mọi người sẽ thế nào.
  3. Kể đoạn Cóc quyết định lên kiện trời và rủ thêm bạn đi cùng. Hỏi: Cóc nhỏ bé như vậy, sao Cóc vẫn dám đi.
  4. Kể đoạn các bạn cùng giúp Cóc ở cửa nhà trời. Hỏi: nếu Cóc đi một mình thì có được không.
  5. Kể kết thúc: trời đồng ý làm mưa. Hỏi con: khi có chuyện ảnh hưởng đến mình, mình nên làm gì. Nếu con không biết nói với ai, con sẽ tìm ai.
  6. Kết lại bằng một câu: trẻ em cũng được nói ra điều mình cần, người lớn có trách nhiệm lắng nghe. Rồi chúc con ngủ ngon.

Buổi đọc không cần kết luận đúng chuẩn. Điều đọng lại với con là cảm giác mình được hỏi, được nghe, và câu chuyện có một bài học mà con tự tìm ra.

Câu hỏi thường gặp

Đọc truyện để dạy quyền có làm mất vui của giờ đọc không?

Không, nếu chỉ hỏi một hai câu nhẹ nhàng và không biến thành giờ kiểm tra. Nhiều hôm cứ đọc cho vui, không hỏi gì. Con cảm nhận được bài học qua cảm xúc với nhân vật nhiều hơn qua lời giảng.

Truyện cổ tích có nhiều chi tiết bạo lực, có nên đọc cho trẻ nhỏ không?

Có thể đọc nhưng nên kể lược những đoạn dữ dội với trẻ nhỏ, tập trung vào việc người tốt được giúp đỡ. Với con lớn, dùng các chi tiết đó để bàn rằng trong đời thật mình tìm người lớn và pháp luật, không tự trả thù.

Con trả lời sai ý người lớn thì có nên sửa không?

Đừng sửa ngay. Hỏi con vì sao nghĩ vậy, nghe hết rồi mới chia sẻ góc nhìn khác. Nhiều câu trả lời ngây ngô lại cho thấy con đang suy nghĩ thật, và việc được lắng nghe chính là trải nghiệm về quyền được bày tỏ ý kiến.

Ông bà kể truyện theo kiểu doạ cháu thì nói thế nào?

Cha mẹ nói riêng với ông bà, nhẹ nhàng, giải thích đang tập cho cháu hiểu đúng sai chứ không muốn cháu sợ. Gợi ý ông bà hỏi cháu “nếu là cháu thì cháu làm gì” thay vì “không ngoan thì bị như vậy”.

Ngoài truyện cổ tích còn nên đọc loại sách nào?

Truyện tranh thiếu nhi về tình bạn, gia đình, sự khác biệt, về các bạn nhỏ ở nhiều nơi khác nhau. Cha mẹ nên đọc trước để chọn sách hợp tuổi và biết chỗ dừng lại trò chuyện với con.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138