Dạy trẻ cách nhờ người giúp gồm ba phần: trẻ biết mình có quyền được giúp, trẻ có sẵn một vài người lớn tin cậy và biết họ là ai, và trẻ biết nói một câu nhờ giúp rõ ràng, kể cả khi phải gọi 111, 113 hoặc 115. Ba phần này học được từ rất sớm, bằng trò chơi và những lần tập nhỏ, không cần đợi trẻ gặp chuyện.
Bài viết cho cha mẹ và thầy cô, chia theo lứa tuổi, kèm câu mẫu để nói với trẻ và một đoạn cuối viết riêng cho trẻ đọc. Mục tiêu không phải làm trẻ sợ thế giới, mà để trẻ tự tin rằng khi có chuyện, mình biết tìm đến đâu.
Kỹ năng nhờ giúp cũng không chỉ dành cho chuyện bị làm hại. Trẻ bị lạc ở chợ, thấy bạn ngã chảy máu, gặp đám cháy, hay đơn giản là buồn mà không biết nói với ai, đều cần cùng một kỹ năng: nhận ra mình cần giúp và biết nói ra.
Vì sao trẻ thường không nhờ người giúp
Người lớn hay nghĩ trẻ gặp chuyện thì sẽ kêu cứu. Thực tế nhiều trẻ im lặng. Có trẻ không biết chuyện mình gặp là "không bình thường", vì chưa ai nói cho trẻ biết. Có trẻ sợ bị mắng, sợ bị phạt vì đã đi chỗ cấm hay làm vỡ đồ. Có trẻ được dặn đi dặn lại "chuyện nhà không được kể ra ngoài". Có trẻ thử kể một lần, bị gạt đi, và không bao giờ kể nữa.
Vì thế, dạy trẻ nhờ giúp không bắt đầu bằng con số điện thoại, mà bắt đầu bằng thông điệp: con có quyền được an toàn, con được phép nói khi thấy khó chịu, và người lớn sẽ không giận con vì con đã kể. Thông điệp này phải được nói nhiều lần, bằng lời và bằng cách người lớn phản ứng khi trẻ kể những chuyện nhỏ hằng ngày.
Nếu khi con kể bị bạn giành đồ chơi, cha mẹ gạt "chuyện vặt, đi chơi đi", thì khi gặp chuyện lớn con cũng sẽ nghĩ "nói ra chẳng ai nghe". Lắng nghe chuyện nhỏ là cách mở cửa cho chuyện lớn.
Bàn tay tin cậy: chọn người lớn cùng trẻ
Một cách nhiều thầy cô mầm non, tiểu học dùng là "bàn tay tin cậy". Trẻ đặt bàn tay lên giấy, vẽ theo viền, rồi mỗi ngón tay là một người lớn trẻ tin và có thể tìm đến khi cần: có thể là mẹ, bố, bà, cô giáo, một người hàng xóm. Lòng bàn tay là chính trẻ.
Điểm quan trọng là trẻ tự chọn, người lớn chỉ gợi ý. Nên có ít nhất một người ngoài gia đình, vì nếu chuyện xảy ra trong nhà, trẻ cần một người ở ngoài. Sau khi trẻ chọn, nói với từng người đó rằng họ có tên trong bàn tay của trẻ, để họ biết mình được tin và chú ý hơn khi trẻ tìm đến.
Tờ giấy "bàn tay" có thể dán trong góc học tập. Thỉnh thoảng hỏi lại trẻ: "Bàn tay của con giờ còn những ai?" Trẻ lớn lên, bạn bè thay đổi, người tin cậy cũng có thể thay đổi. Với trẻ lớn hơn, thay bàn tay bằng một danh sách ngắn trong sổ tay riêng, cách làm vẫn giống. Hoạt động này không chấm điểm, không so bàn tay của bạn này với bạn khác, và không hỏi vì sao trẻ không chọn một người nào đó.
Ba số khẩn cấp, dạy trẻ phân biệt
Trẻ không cần thuộc nhiều số. Ba số dưới đây đủ cho phần lớn tình huống, và đều miễn phí. Dạy trẻ gắn mỗi số với một hình ảnh dễ nhớ.
| Số | Gọi khi nào | Cách nhớ cho trẻ |
|---|---|---|
| 111 | Khi có người làm con đau, làm con sợ, khi con buồn không biết nói với ai, khi thấy bạn khác bị đánh | Ba số một như ba bạn nhỏ đứng cạnh nhau giúp nhau |
| 113 | Khi có người đang đánh, đang bắt con đi, khi có kẻ trộm, khi con bị lạc ở nơi nguy hiểm | Số của chú công an |
| 115 | Khi có người ngất, chảy máu nhiều, bị thương nặng, không thở được | Số của xe cứu thương |
Ngoài ba số này, trẻ nên thuộc số điện thoại của ít nhất một người thân. Có thể tập bằng bài hát hoặc nhịp vỗ tay. Dặn trẻ rằng gọi các số khẩn cấp để đùa sẽ làm bận người đang cần giúp; nhưng nếu không chắc có nên gọi không, cứ gọi 111, cô chú sẽ giúp con xem.
Dạy theo lứa tuổi
Cách dạy thay đổi theo độ tuổi. Bảng dưới gợi ý mục tiêu và hoạt động; trẻ mỗi em mỗi khác, nên điều chỉnh theo con mình.
| Lứa tuổi | Mục tiêu | Hoạt động gợi ý |
|---|---|---|
| Mầm non | Nói được tên mình, tên bố mẹ; biết tìm cô giáo, mẹ; biết câu "Con cần giúp" | Đóng vai bị lạc ở chợ; tập đến gần một người mẹ đang bế con nhỏ hoặc người bán hàng để nhờ |
| Tiểu học | Thuộc địa chỉ nhà, một số điện thoại người thân, ba số khẩn cấp; có bàn tay tin cậy | Tập gọi giả trên điện thoại tắt nguồn; kể chuyện tình huống và hỏi "nếu là con thì con làm gì?" |
| Trung học cơ sở | Biết nhận ra tình huống nguy hiểm cả ngoài đời và trên mạng; biết giúp bạn | Thảo luận tình huống giả định; cùng lập danh sách người tin cậy ở trường và ngoài trường |
| Trung học phổ thông | Tự tìm được đầu mối hỗ trợ cho mình và cho bạn; biết quyền của mình | Cùng tìm hiểu nơi trợ giúp ở địa phương; nói chuyện về cách đi cùng bạn đến nhờ người lớn |
Ở tuổi nào cũng vậy, tránh biến bài học thành bài kiểm tra. Không chấm đúng sai khi trẻ trả lời tình huống, không khen trẻ này giỏi hơn trẻ kia. Mục đích là để trẻ nghĩ và nói ra, người lớn gợi mở thêm.
Tập câu nhờ giúp
Khi hoảng, trẻ dễ quên mọi thứ. Một câu ngắn đã tập nhiều lần sẽ bật ra được. Bạn có thể tập với con theo thứ tự:
- Câu mở: "Cô ơi, con cần giúp." hoặc "Chú ơi, em bị lạc." Chỉ vậy là đủ để người lớn dừng lại nghe.
- Câu nói mình là ai: tên con, tên bố hoặc mẹ.
- Câu nói chuyện gì: "Con không thấy mẹ", "Có người cứ đi theo con", "Bạn con bị ngã chảy máu".
- Câu nói con cần gì: "Cô gọi mẹ con giúp", "Cô gọi 113 giúp con".
- Tập trong các tình huống giả định ở nhà, ở siêu thị, ở công viên, mỗi lần vài phút, đổi vai cho nhau.
Cũng tập cho trẻ biết chọn người để nhờ khi ở nơi đông người: người mặc đồng phục làm việc tại chỗ đó như nhân viên cửa hàng, bảo vệ, người mẹ đang đi cùng con nhỏ. Dặn trẻ không đi theo ai ra khỏi chỗ đông người, kể cả người tỏ ra muốn giúp; người tốt sẽ giúp con ngay tại chỗ.
Khi trẻ tìm đến nhờ, người lớn đáp lại thế nào
Dạy trẻ nhờ giúp chỉ có ý nghĩa nếu người lớn được nhờ biết đáp lại. Câu đầu tiên của người lớn quyết định trẻ có kể tiếp hay không. Một câu như "Cảm ơn con đã nói với cô, cô đang nghe đây" giữ cửa mở. Một câu như "Sao giờ mới nói?" hay "Chắc con làm gì nên người ta mới vậy" đóng cửa lại, có khi là mãi mãi.
Khi trẻ kể, người lớn giữ giọng bình tĩnh dù trong lòng đang sốc. Không hứa giữ bí mật tuyệt đối, vì nếu trẻ đang không an toàn, bạn sẽ phải báo cho người có trách nhiệm; thay vào đó nói: "Cô sẽ chỉ kể với người có thể giúp con thôi." Không hỏi dồn chi tiết, không bắt trẻ kể lại nhiều lần, không tự đi đối chất với người bị nhắc tên.
Sau cuộc nói chuyện, việc của người lớn là hành động: báo cho cha mẹ không gây hại, cho nhà trường, cho Tổng đài 111 hay công an tuỳ mức độ. Và quay lại với trẻ sau vài ngày để trẻ biết người lớn đã làm gì, ở mức trẻ hiểu được. Trẻ thấy lời mình nói có kết quả thì lần sau sẽ lại tin để nói.
Dạy trẻ giúp bạn mà vẫn an toàn
Trẻ thường biết chuyện của bạn trước người lớn: bạn cùng lớp hay có vết bầm, bạn bị nhóm khác chặn đường, bạn kể trên mạng rằng muốn bỏ nhà đi. Dạy trẻ biết giúp bạn là mở rộng lưới an toàn cho cả lớp, cả xóm.
Thông điệp chính: giúp bạn không có nghĩa là tự giải quyết thay bạn. Trẻ có thể ở bên bạn, nói với bạn "Mình đi cùng cậu đến gặp cô nhé", và kể cho một người lớn tin cậy. Trẻ không nên tự lao vào can ngăn đánh nhau, không tự đi gặp người làm hại bạn, không đăng chuyện của bạn lên mạng.
Cũng dạy trẻ rằng kể cho người lớn về chuyện của bạn không phải là "mách lẻo" hay phản bội. Mách lẻo là kể để bạn bị phạt; nhờ người lớn giúp là kể để bạn được an toàn. Người lớn có thể tập với trẻ bằng tình huống giả định và hỏi: "Nếu bạn con xin con đừng nói với ai, con sẽ làm gì?" Lắng nghe câu trả lời, không chấm đúng sai, rồi cùng con tìm cách vừa giữ tình bạn vừa giúp được bạn.
Dành cho bạn nhỏ: con có quyền nhờ giúp
Con ơi, ai cũng có lúc cần người giúp, cả người lớn cũng vậy. Nhờ giúp không phải là yếu, cũng không phải là mách lẻo.
Nếu con bị lạc, con đứng yên ở chỗ đông người, tìm cô chú đang làm việc ở đó hoặc một cô đang dắt em bé, và nói: "Cô ơi, con bị lạc."
Nếu có ai làm con đau, làm con sợ, hay bắt con giữ một bí mật làm con khó chịu, con kể với một người trong bàn tay tin cậy của con. Nếu người đó chưa nghe, con kể với người tiếp theo. Con cũng có thể gọi 111.
Nếu con thấy người bị thương nặng, con gọi 115. Nếu có người đang đánh nhau, đang bắt ai đi, con gọi 113 hoặc chạy đi tìm người lớn.
Con không có lỗi khi gặp chuyện. Con đã làm đúng khi nhờ giúp.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì trẻ nên thuộc số điện thoại của cha mẹ?
Nhiều trẻ từ khoảng bốn, năm tuổi đã nhớ được một dãy số nếu được tập bằng bài hát hoặc nhịp vỗ tay. Không cần ép, cứ tập vui vẻ và lặp lại. Song song, viết số vào một tấm thẻ nhỏ để trong cặp của trẻ, phòng khi trẻ quên.
Dạy trẻ cảnh giác có làm trẻ sợ mọi người không?
Có thể, nếu người lớn dạy bằng cách doạ. Cách tốt hơn là nhấn mạnh rằng phần lớn người lớn tốt, và dạy trẻ cách tìm người giúp hơn là dạy sợ người lạ. Trẻ cần cảm giác mình có lựa chọn và có người tin cậy, không phải cảm giác thế giới toàn kẻ xấu.
Con nhỏ gọi nhầm 113 khi chơi điện thoại thì sao?
Nếu lỡ gọi, dạy trẻ không cúp máy ngay mà nói "Con xin lỗi, con bấm nhầm" để người trực biết là không có chuyện. Sau đó giải thích lại với trẻ khi nào mới gọi số này. Đừng mắng nặng, kẻo trẻ sợ không dám gọi khi thật sự cần.
Trẻ chọn người trong bàn tay tin cậy mà cha mẹ thấy không phù hợp thì sao?
Hỏi trẻ vì sao chọn người đó, lắng nghe trước khi nhận xét. Nếu có lo ngại thật sự về an toàn, giải thích nhẹ nhàng và gợi ý thêm người khác thay vì gạch tên. Việc trẻ chọn ai cũng là thông tin quý để cha mẹ hiểu con tin ai.
Có nên dạy trẻ tự gọi 111 hay chỉ cần kể cho cha mẹ?
Nên dạy cả hai. Phần lớn trường hợp trẻ kể cho cha mẹ là đủ. Nhưng khi chính người trong nhà gây hại, hoặc cha mẹ vắng mặt, trẻ cần biết có một nơi khác để gọi. Biết số 111 không làm trẻ xa cha mẹ, mà cho trẻ thêm một lối an toàn.
Trẻ khuyết tật về nói hoặc nghe thì dạy nhờ giúp thế nào?
Điều chỉnh theo cách giao tiếp của trẻ: thẻ hình có sẵn câu nhờ giúp và thông tin liên lạc người thân, ký hiệu quen thuộc, hoặc tập trẻ chỉ vào thẻ khi cần. Trao đổi với giáo viên và người làm công tác hỗ trợ trẻ khuyết tật để thống nhất cách làm ở nhà và ở trường.