BonPhan.comBổn Phận
Dạy trẻ về quyền theo lứa tuổi

Giải thích quyền và bổn phận cho học sinh tiểu học: cách nói theo từng lớp

Trẻ 6–10 tuổi rất nhạy với chuyện công bằng. Cách giải thích quyền và bổn phận cho con từ lớp 1 đến lớp 5, có đoạn viết riêng cho các con tự đọc.

Father and primary school daughter walking home along a quiet lane in Hội An at late afternoon, school bag on her back, both seen from behind

Học sinh tiểu học bắt đầu hiểu được “quyền” và “bổn phận” như hai mặt của cùng một chuyện, và đây là độ tuổi các con nhạy nhất với câu hỏi “như thế có công bằng không”. Cha mẹ và thầy cô tận dụng được sự nhạy bén ấy thì việc giải thích quyền trẻ em trở nên tự nhiên, không phải giờ học khô khan.

Phần dưới đây đi theo từng chặng lớp 1–2 và lớp 3–5, kèm những câu con hay hỏi, cách trả lời, và một đoạn viết riêng cho các con tự đọc. Nền tảng là Luật Trẻ em 2016 và Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em, nhưng các con không cần nhớ tên văn bản; điều cần nhớ là mình được gì, mình làm gì, và khi gặp chuyện thì tìm ai.

Tuổi tiểu học hiểu quyền theo cách nào

Trẻ từ 6 đến 10 tuổi đã quen với luật lệ: luật chơi, nội quy lớp, quy định giờ giấc ở nhà. Các con hiểu rằng luật áp cho mọi người, và rất dễ phản ứng khi thấy ai đó được ngoại lệ. Đây là cửa vào tốt nhất để nói về quyền: quyền là những điều mà bạn nào cũng được hưởng như nhau, không ai được lấy đi chỉ vì bạn ấy nghèo hơn, nhỏ hơn hay khác mình.

Đồng thời, tuổi này các con vẫn nghĩ khá cụ thể. Nói “quyền được học tập” thì con hiểu là được đến trường, được có sách vở, được thầy cô giảng bài. Nói “quyền được bảo vệ” thì con hiểu là không ai được đánh con, không ai được làm con sợ. Người lớn không cần cố gắng giải thích khái niệm cho thật đầy đủ, chỉ cần mỗi quyền gắn với vài hình ảnh con thấy hằng ngày.

Một điểm nữa: học sinh tiểu học bắt đầu so sánh mình với bạn và với các gia đình khác. Con có thể hỏi vì sao bạn kia không được đi học đều, vì sao bạn kia phải đi bán hàng sau giờ học. Những câu hỏi này là dịp để nói về trẻ em có hoàn cảnh khó khăn và trách nhiệm của người lớn với các bạn ấy, thay vì gạt đi.

Quyền đi cùng bổn phận: giải thích bằng ví dụ con gặp mỗi ngày

Được học và học cho tử tế. Con được đến trường, được thầy cô dạy. Đi kèm là bổn phận chuẩn bị sách vở, làm bài, lắng nghe khi thầy cô và bạn nói. Đặt hai vế cạnh nhau, con thấy việc học vừa là điều con được hưởng vừa là việc con góp phần.

Được vui chơi và giữ giờ giấc. Con có thời gian chơi mỗi ngày. Đi kèm là bổn phận về nhà đúng giờ đã hẹn, báo bố mẹ khi đi chơi ở đâu. Giờ giấc không phải để giới hạn con, mà để bố mẹ biết con an toàn.

Được giữ đồ riêng và giữ gìn đồ chung. Đồ dùng của con là của con, người khác muốn dùng phải hỏi. Đi kèm là bổn phận giữ gìn đồ dùng chung trong lớp, trong nhà, và hỏi trước khi dùng đồ của bạn.

Được nói ý kiến và để người khác nói. Con được góp ý trong lớp, trong nhà. Đi kèm là bổn phận chờ đến lượt, không cắt ngang, không chê bai ý kiến của bạn.

Được bảo vệ và tự giữ an toàn. Người lớn có trách nhiệm bảo vệ con. Đi kèm là bổn phận của con với chính bản thân: đi đường cẩn thận, không đi theo người lạ, kể với người lớn khi có chuyện làm con sợ.

Lớp 1–2 và lớp 3–5: nói khác nhau thế nào

Năm năm tiểu học là một khoảng phát triển rất dài. Một bé lớp 1 mới rời mầm non và một bé lớp 5 sắp lên trung học cơ sở cần cách nói khác nhau. Bảng dưới đây so sánh một số điểm chính:

Nội dungLớp 1–2Lớp 3–5
Cách gọi tên quyềnNhững điều con được: được học, được chơi, được an toàn, được nóiBắt đầu dùng chữ “quyền” và nhóm lại: sống còn, phát triển, được bảo vệ, được tham gia
Bổn phậnViệc cụ thể trong ngày: cất cặp, chào hỏi, giữ giờBổn phận với gia đình, nhà trường, cộng đồng, và với bản thân
Cách dạyTruyện tranh, trò chơi, hỏi đáp ngắnThảo luận tình huống, cho con tự đưa cách giải quyết
Văn bản pháp luậtChưa cần nhắc tênCó thể biết có Luật Trẻ em và Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em
Tìm trợ giúpKể với bố mẹ, cô giáoBiết thêm Tổng đài 111 miễn phí, biết người lớn tin cậy ngoài gia đình
Quyền của bạn khácChờ lượt, không giành đồKhông chế giễu, không xa lánh bạn khác biệt, bênh vực bạn đúng cách

Ranh giới giữa hai chặng không cứng. Có bé lớp 2 đã thích tranh luận, có bé lớp 4 vẫn cần hình ảnh cụ thể. Cha mẹ nhìn vào cách con hỏi để chọn cách trả lời, đừng nhìn vào số lớp.

Đoạn viết cho các con tự đọc

Đoạn này viết cho các con học tiểu học. Bố mẹ có thể đọc cùng con, hoặc để con tự đọc rồi hỏi con thấy thế nào.

Con là trẻ em. Mọi trẻ em ở Việt Nam, dù ở thành phố hay ở bản làng, dù nhà giàu hay nhà nghèo, đều có những quyền giống nhau. Con được sống khoẻ mạnh, được đi học, được vui chơi, được an toàn và được nói ra suy nghĩ của mình. Không ai được lấy những điều đó khỏi con.

Con cũng có những việc của con. Ở nhà, con giúp bố mẹ những việc vừa sức và lễ phép với ông bà. Ở trường, con học bài và tôn trọng thầy cô, bạn bè. Với chính mình, con giữ gìn sức khoẻ và giữ an toàn. Đó gọi là bổn phận.

Các bạn khác cũng có quyền giống con. Khi con muốn được nghe, bạn cũng muốn được nghe. Khi con không muốn bị trêu, bạn cũng không muốn bị trêu.

Nếu có ai làm con đau, làm con sợ, hay bảo con giữ bí mật một chuyện làm con khó chịu, con hãy kể ngay với bố mẹ, thầy cô hoặc một người lớn con tin. Con kể ra là đúng. Con không có lỗi. Nếu không gặp được ai, con gọi số 111, gọi miễn phí, sẽ có người lớn nghe con nói.

Những câu con hay hỏi và cách trả lời

“Con có quyền chơi, sao mẹ bắt con học?” Trả lời: con có quyền chơi, và con cũng có quyền học. Bố mẹ sắp xếp để con có cả hai. Rồi cùng con xem lại lịch trong ngày, nếu thời gian chơi quá ít thì đó là góp ý đúng, bố mẹ nên điều chỉnh.

“Sao anh được thức khuya mà con phải đi ngủ?” Giải thích rằng công bằng không có nghĩa là ai cũng giống hệt nhau. Mỗi tuổi cần ngủ khác nhau, khi con lớn bằng anh thì con cũng được như anh. Câu trả lời này dạy con rằng quyền giống nhau nhưng cách chăm sóc theo tuổi.

“Bạn kia không đi học, có phải bạn ấy hư không?” Nói với con rằng có bạn vì hoàn cảnh khó khăn mà chưa được đi học đầy đủ, đó không phải lỗi của bạn ấy. Người lớn và nhà nước có trách nhiệm giúp các bạn được đi học. Con có thể đối xử tốt với bạn, không trêu chọc.

“Cô giáo phạt cả lớp vì một bạn nói chuyện, như thế có đúng không?” Không vội kết luận cô sai hay đúng. Hỏi con thấy thế nào, rồi gợi ý con thưa lễ phép với cô suy nghĩ của mình, hoặc bố mẹ sẽ trao đổi với cô nếu việc này lặp lại. Con học được cách góp ý đúng mực.

“Con có quyền giữ bí mật với bố mẹ không?” Con có những chuyện riêng như điều ước, bài vẽ chưa xong. Nhưng chuyện làm con sợ, đau, khó chịu thì không phải bí mật cần giữ, con luôn được kể và nên kể.

Khi con kể một chuyện bất công ở trường

Học sinh tiểu học thường về nhà kể những chuyện “không công bằng”: bị cô nhắc oan, bị bạn chen hàng, không được chọn vào nhóm. Đây là dịp thực hành chuyện quyền chứ không chỉ để dỗ con. Một cách xử lý theo thứ tự:

  1. Nghe hết câu chuyện, không cắt ngang, không vội bênh con hay bênh người kia.
  2. Gọi tên cảm xúc của con: con thấy bực vì nghĩ mình bị đối xử không công bằng, đúng không.
  3. Hỏi con nghĩ chuyện đó đúng hay sai, vì sao. Để con tự dùng những gì đã học về quyền và bổn phận để suy luận.
  4. Cùng con nghĩ cách: con tự nói với bạn, con nói với cô, hay bố mẹ trao đổi với cô. Ưu tiên cách con tự làm được nếu việc nhỏ.
  5. Nếu việc lặp lại nhiều lần hoặc làm con sợ đi học, bố mẹ liên hệ giáo viên chủ nhiệm, trao đổi bình tĩnh, nói sự việc chứ không kết tội.
  6. Vài hôm sau hỏi lại con chuyện đã ra sao, để con thấy mình được quan tâm đến cùng.

Cách làm này giúp con thấy quyền không chỉ là chữ trong sách mà là thứ con dùng để hiểu và giải quyết chuyện của chính mình, theo cách tôn trọng người khác.

Biến ngày bình thường thành bài học nhỏ

Cha mẹ không cần đợi dịp đặc biệt. Bữa cơm tối có thể là lúc mỗi người kể một việc mình được làm và một việc mình đã làm cho người khác hôm nay. Đó là quyền và bổn phận, nói bằng ngôn ngữ đời thường. Xem tin tức cùng con, gặp chuyện liên quan đến trẻ em thì giải thích nhẹ nhàng ở mức con hiểu được, không để con xem những hình ảnh không phù hợp.

Tháng 6 hằng năm có ngày Quốc tế Thiếu nhi và nhiều hoạt động vì trẻ em ở trường, ở khu phố. Đây là dịp hỏi con: con nghĩ trẻ em cần gì nhất, nếu được nói với người lớn một điều con sẽ nói gì. Câu trả lời của con nhiều khi làm cha mẹ bất ngờ.

Khi đi đường, đi chợ, gặp trẻ em làm việc nặng hay đi xin, con hỏi thì trả lời thật, ngắn gọn, không làm con sợ hay coi thường các bạn ấy. Hướng con nghĩ đến việc người lớn cần làm gì, và con có thể làm gì trong khả năng của mình, như chia sẻ sách vở cũ qua trường.

Điều quan trọng nhất là chính cách cha mẹ đối xử với con hằng ngày. Một gia đình lắng nghe con, giải thích khi từ chối, không đánh mắng khi con nói thật, là bài học về quyền rõ ràng hơn mọi lời giảng.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh tiểu học có cần biết Luật Trẻ em 2016 không?

Không cần học thuộc. Các con lớp 3 đến lớp 5 biết có một bộ luật riêng bảo vệ trẻ em và một công ước quốc tế là đủ. Điều quan trọng hơn là con hiểu mình được gì, phải làm gì và tìm ai khi gặp chuyện.

Nói về quyền có làm con hay đòi hỏi, cãi lại không?

Nếu luôn nói quyền đi cùng bổn phận và quyền của bạn khác, con ít khi dùng quyền để đòi hỏi. Khi con viện quyền để cãi, đó là dịp giải thích thêm, không phải lý do để ngừng dạy.

Con lớp 1 có cần biết số 111 không?

Biết là tốt, nhưng với con lớp 1, điều chính vẫn là kể ngay với bố mẹ hoặc cô giáo. Từ lớp 3 trở lên con có thể nhớ số 111 là tổng đài miễn phí bảo vệ trẻ em, gọi khi không tìm được người lớn tin cậy.

Con kể bị thầy cô đối xử không công bằng thì phụ huynh nên làm gì?

Nghe con kể hết, hỏi thêm chi tiết mà không dẫn dắt, rồi hẹn gặp giáo viên để nghe cả phía nhà trường. Trao đổi bình tĩnh về sự việc. Nếu vẫn chưa ổn, phụ huynh làm việc với ban giám hiệu theo nội quy của trường.

Có nên cho con giữ bí mật riêng với bố mẹ không?

Con được có những điều riêng tư nhỏ, như nhật ký hay điều ước. Nhưng cần dặn rõ: chuyện làm con sợ, đau, khó chịu thì không phải bí mật, ai bảo con giấu những chuyện như vậy là sai, con luôn được kể.

Nên dạy con về quyền bao nhiêu lần một tuần?

Không cần đặt lịch. Lồng vào bữa cơm, đường đi học, lúc con kể chuyện ở trường là đủ. Mỗi lần vài câu đúng lúc có tác dụng hơn một buổi giảng dài khiến con thấy nặng nề.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138