BonPhan.comBổn Phận
Dạy trẻ về quyền theo lứa tuổi

Học sinh trung học phổ thông và quyền: từ trẻ em đến người chưa thành niên

Qua tuổi 16, học sinh không còn là trẻ em theo Luật Trẻ em nhưng vẫn là người chưa thành niên. Cha mẹ, thầy cô nói gì với con về quyền và trách nhiệm lớn dần.

Two high school students in white shirts sitting on stone steps of a schoolyard in Cần Thơ, talking with a teacher, all seen from behind under a large tree

Học sinh trung học phổ thông đang đi qua một mốc ít người để ý: theo Luật Trẻ em 2016, từ 16 tuổi các con không còn là “trẻ em”, nhưng theo Bộ luật Dân sự 2015, các con vẫn là người chưa thành niên cho tới khi đủ 18 tuổi. Ba năm cuối cấp vì vậy là quãng chuyển tiếp: quyền tự quyết rộng hơn, trách nhiệm trước pháp luật nặng hơn, và cha mẹ dần lùi từ vai người quyết định sang vai người đồng hành.

Nói về quyền ở tuổi này không phải nhắc lại những điều đã dạy từ tiểu học, mà là giúp con hiểu mình đang đứng ở đâu trên con đường thành người trưởng thành: điều gì đã thuộc về con, điều gì vẫn cần cha mẹ, và việc làm nào bắt đầu có hệ quả pháp lý thật. Phần dưới đây viết cho cha mẹ và thầy cô, có đoạn cuối dành cho chính các con.

Ba mốc tuổi cần phân biệt

Nhiều người lẫn lộn giữa “trẻ em”, “người chưa thành niên” và cách Công ước quốc tế gọi trẻ em. Bảng dưới đây gom lại những điều đã rõ; các quy định chi tiết theo từng độ tuổi cụ thể cần tra văn bản hiện hành:

Khái niệmVăn bảnĐộ tuổiÝ nghĩa thực tế
Trẻ emLuật Trẻ em 2016Dưới 16 tuổiĐược hưởng hệ thống bảo vệ, chăm sóc riêng dành cho trẻ em
Người chưa thành niênBộ luật Dân sự 2015Dưới 18 tuổiNhiều giao dịch dân sự cần người đại diện hoặc sự đồng ý của người đại diện, tuỳ độ tuổi và loại giao dịch
Trẻ em theo Công ướcCông ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ emDưới 18 tuổi, trừ khi luật quốc gia quy định tuổi thành niên sớm hơnLà lý do nhiều chương trình quốc tế vẫn coi học sinh cuối cấp là trẻ em
Người thành niênBộ luật Dân sự 2015Từ đủ 18 tuổiTự mình xác lập, thực hiện hầu hết quyền và nghĩa vụ dân sự

Điều cần nói với con: rời khỏi nhóm “trẻ em” ở tuổi 16 không có nghĩa là mất hết sự bảo vệ. Người chưa thành niên vẫn được pháp luật bảo vệ theo nhiều cách, và cha mẹ vẫn có trách nhiệm với con cho tới khi con thành niên. Với các mốc tuổi chi tiết trong lao động, giao dịch hay trách nhiệm hình sự, nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn thay vì nhớ theo lời truyền miệng.

Vì sao tuổi này vẫn cần nói chuyện về quyền

Có cha mẹ nghĩ con học cấp ba đã đủ lớn, chuyện quyền là việc của nhà trường. Thực tế, đây lại là tuổi con đối diện với nhiều quyết định có hệ quả lâu dài nhất: chọn khối thi, chọn ngành, quan hệ bạn bè và tình cảm, đi làm thêm, ký những giấy tờ đầu tiên, tham gia mạng xã hội với tư cách gần như người lớn.

Nếu con không hiểu rõ quyền của mình, con dễ bị người khác lợi dụng: bị ép làm việc không công, bị lấy thông tin cá nhân, bị lôi kéo vào những việc có rủi ro pháp lý mà con nghĩ là chuyện đùa. Nếu con không hiểu rõ trách nhiệm của mình, con dễ coi nhẹ những hành vi mà pháp luật đã nhìn rất nghiêm, như phát tán hình ảnh của người khác hay gây thương tích trong lúc xô xát.

Thêm nữa, ở tuổi này con bắt đầu nhìn ra xã hội và hình thành quan điểm riêng về công bằng. Những cuộc trò chuyện về quyền trẻ em, về trách nhiệm của người lớn với trẻ em, giúp con chuẩn bị cho chính vai trò làm cha mẹ, làm thầy cô, làm công dân sau này. Đó là phần giáo dục không có trong đề thi nhưng đi theo con rất lâu.

Quyền tự quyết rộng dần: cha mẹ lùi thế nào cho đúng

Chọn hướng học và nghề. Đây là việc con nên là người quyết định chính, cha mẹ cung cấp thông tin, chia sẻ lo lắng, nhưng không quyết thay. Một quyết định con tự chọn, kể cả khi chưa hoàn hảo, con sẽ có trách nhiệm với nó hơn.

Quan hệ bạn bè và tình cảm. Con có quyền chọn bạn, có đời sống tình cảm riêng. Cha mẹ nói chuyện về tôn trọng, đồng thuận, an toàn, và nói rõ rằng con luôn có thể quay về kể khi có chuyện, thay vì cấm đoán khiến con giấu.

Thời gian và giờ giấc. Phần lớn có thể chuyển sang mức con tự quản lý với nguyên tắc báo tin. Cha mẹ giữ lại quyền quyết định với những việc rủi ro rõ ràng như đi xa qua đêm, đi xe máy khi chưa đủ điều kiện.

Tiền và việc làm thêm. Con có thể có thu nhập riêng từ việc làm thêm phù hợp. Mốc tuổi và loại việc được làm có quy định riêng trong Bộ luật Lao động 2019; chuyên mục trẻ em, tiền bạc và lao động của trang có bài chi tiết, ở đây chỉ cần dặn con hỏi kỹ trước khi nhận việc.

Giấy tờ và chữ ký. Một số việc vẫn cần cha mẹ đồng ý hoặc ký cùng. Cha mẹ nên giải thích cho con biết mình đang ký gì, vì sao, để con quen với việc đọc kỹ trước khi ký khi đã thành niên.

Trách nhiệm pháp lý tăng dần: những điều nên nói rõ

Không cần dọa con bằng điều luật, nhưng cần nói rõ rằng ở tuổi này, nhiều hành vi không còn được coi là “trẻ con nghịch dại”. Một số nhóm chuyện nên đem ra bàn thẳng thắn:

  • Xô xát, đánh nhau dù “chỉ để dằn mặt” có thể gây thương tích và kéo theo trách nhiệm pháp lý cho người gây ra, kèm trách nhiệm bồi thường mà gia đình phải gánh cùng.
  • Quay, chụp, phát tán hình ảnh hay thông tin riêng của người khác không được đồng ý là xâm phạm quyền của người đó, kể cả khi đăng trong nhóm kín.
  • Mượn danh tính, cho người khác mượn tài khoản ngân hàng, thẻ, giấy tờ của mình có thể khiến con bị liên lụy vào những vụ việc mà con không hề biết.
  • Điều khiển xe khi chưa đủ điều kiện theo quy định giao thông hiện hành vừa nguy hiểm vừa vi phạm, cha mẹ giao xe cũng có trách nhiệm.
  • Tham gia nhóm trên mạng chia sẻ nội dung trái pháp luật, dù chỉ là xem và chuyển tiếp, cũng có rủi ro.

Với mỗi nhóm, mục đích là để con hiểu vì sao, chứ không phải nhớ mức phạt. Mức xử lý cụ thể thay đổi theo văn bản và theo tuổi, nên khi gia đình gặp một vụ việc thật thì cần hỏi luật sư, chẳng hạn hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, và tìm đến trợ giúp pháp lý miễn phí nếu thuộc diện được hỗ trợ.

Giáo viên chủ nhiệm nói chuyện về quyền với lớp cuối cấp

Thầy cô chủ nhiệm cấp ba có vị trí đặc biệt: đủ gần để học sinh tin, đủ xa để học sinh nghe như nghe một người lớn ngoài gia đình. Một gợi ý cho buổi sinh hoạt lớp:

  1. Mở đầu bằng câu hỏi: theo các em, từ 16 đến 18 tuổi mình đã được làm những gì mà trước đây chưa được. Ghi các ý lên bảng, không đánh giá.
  2. Giới thiệu ba mốc tuổi trong bảng ở phần trên, giải thích ngắn gọn bằng ngôn ngữ đời thường.
  3. Chia nhóm, mỗi nhóm nhận một tình huống giả định: được rủ làm thêm không hợp đồng, bị bạn đăng ảnh chế, được nhờ đứng tên một tài khoản. Các nhóm bàn: quyền của mình ở đâu, nên làm gì, hỏi ai.
  4. Tổng hợp, nhấn mạnh nguyên tắc chung, và dặn học sinh tra cứu quy định hiện hành khi gặp việc thật, không tin lời đồn trên mạng.
  5. Kết thúc bằng thông tin nơi tìm trợ giúp: giáo viên, người làm tư vấn học đường, gia đình, và Tổng đài 111 với các bạn dưới 16 tuổi hoặc khi chứng kiến một em nhỏ hơn gặp chuyện.

Buổi sinh hoạt không cần kiểm tra, không chấm điểm phần trình bày. Điều muốn đạt là học sinh biết cách nghĩ khi gặp tình huống, và biết mình không phải tự xoay xở một mình.

Chuẩn bị cho tuổi 18: những việc nên cùng con làm từ bây giờ

Ngày con đủ 18 tuổi, rất nhiều việc trước đây cha mẹ lo thay sẽ chuyển sang tay con chỉ sau một đêm. Thay vì để con tự xoay xở, ba năm cấp ba là lúc tập dần từng việc, khi vẫn còn cha mẹ đứng bên cạnh:

  • Biết giấy tờ của mình. Con biết giấy khai sinh, thẻ căn cước, sổ bảo hiểm y tế của mình để ở đâu, dùng vào việc gì, và giữ gìn thế nào. Cách làm thủ tục cụ thể thay đổi theo thời gian, nên tập cho con thói quen tra trên cổng thông tin chính thức.
  • Tập đọc giấy tờ trước khi ký. Mỗi khi cha mẹ ký một giấy tờ liên quan đến con, đưa con đọc cùng, chỉ ra những điểm cần chú ý như thời hạn, khoản tiền, việc phải làm.
  • Tập quản lý một khoản tiền nhỏ. Tiền ăn sáng cả tháng, tiền học thêm, tiền tự kiếm được: con tự giữ, tự ghi, tự cân đối, cha mẹ chỉ hỏi khi con cần.
  • Tập tự đi khám bệnh, tự làm việc với nơi công quyền. Lần đầu cha mẹ đi cùng và để con là người nói; lần sau con tự đi, về kể lại.
  • Tập nói “không” với người lớn khác. Với người tuyển dụng hứa hẹn quá mức, với người nhờ đứng tên hộ, với lời rủ rê có rủi ro. Cha mẹ có thể đóng vai để con thử nói.

Mỗi việc nhỏ ấy là một lần con thực hành quyền tự quyết cùng với trách nhiệm đi kèm, trong vòng an toàn của gia đình.

Đoạn viết cho các bạn học sinh cấp ba

Bạn đang ở những năm cuối cùng trước tuổi 18. Có thể bạn đã nghe nói qua 16 tuổi thì không còn là trẻ em nữa. Đúng là Luật Trẻ em 2016 dừng ở mốc đó, nhưng bạn vẫn là người chưa thành niên theo Bộ luật Dân sự 2015, vẫn được pháp luật và gia đình bảo vệ.

Bạn có quyền tự chọn con đường học tập, chọn bạn bè, giữ đời sống riêng tư. Bạn cũng đang bắt đầu gánh trách nhiệm như một người lớn với những gì mình làm, nhất là khi việc đó ảnh hưởng tới người khác. Một tấm ảnh bạn chia sẻ, một lần bạn đồng ý cho người khác dùng giấy tờ của mình, đều có thể kéo theo hệ quả thật.

Trước một quyết định lớn, hãy đọc kỹ, hỏi thêm, và nói chuyện với một người lớn bạn tin. Hỏi không có nghĩa là bạn chưa đủ lớn; người trưởng thành nào cũng hỏi trước khi ký. Nếu bạn hoặc ai đó quanh bạn gặp chuyện nguy hiểm, gọi 113; cần cấp cứu thì gọi 115.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh lớp 11, 12 còn là trẻ em không?

Theo Luật Trẻ em 2016, trẻ em là người dưới 16 tuổi, nên phần lớn học sinh lớp 11, 12 không còn thuộc nhóm này. Tuy vậy, các con vẫn là người chưa thành niên theo Bộ luật Dân sự 2015 cho tới khi đủ 18 tuổi, và vẫn được bảo vệ theo nhiều quy định khác.

Con 17 tuổi có tự ký hợp đồng làm thêm được không?

Tuỳ loại việc và loại hợp đồng; Bộ luật Lao động 2019 và Bộ luật Dân sự 2015 có quy định riêng về người chưa thành niên. Nguyên tắc an toàn là cha mẹ đọc cùng con trước khi ký. Với trường hợp cụ thể, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tra văn bản hiện hành.

Cha mẹ có quyền chọn ngành học thay con không?

Cha mẹ có trách nhiệm định hướng, nhưng cả luật lẫn thực tế đều nghiêng về việc tôn trọng ý kiến của con trong những việc liên quan đến con. Quyết định con tự chọn với đầy đủ thông tin thường bền hơn quyết định bị áp đặt.

Học sinh cấp ba gây chuyện thì gia đình có phải chịu trách nhiệm không?

Với người chưa thành niên, cha mẹ có thể phải cùng chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại tuỳ trường hợp. Mức độ cụ thể phụ thuộc tuổi, tài sản riêng của con và tình huống. Gặp việc thật thì cần hỏi luật sư, không nên tự suy đoán.

Nên nói chuyện với con về pháp luật lúc nào?

Những lúc có sự việc gần gũi là tốt nhất: con được rủ làm thêm, con kể chuyện bạn bị đăng ảnh, con sắp đủ tuổi làm một giấy tờ. Nói ngắn, hỏi con nghĩ gì, và cùng tra thông tin chính thức thay vì giảng dài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138