Với con tuổi trung học cơ sở, nói về quyền không còn là giải thích cho con hiểu, mà là cùng con thương lượng: quyền riêng tư đến đâu, ý kiến của con được tính bao nhiêu, và giới hạn nào vẫn do cha mẹ giữ. Đây là tuổi con bắt đầu tự nhìn mình như một người riêng, và cách cha mẹ đáp lại sẽ quyết định con có tiếp tục trò chuyện với gia đình hay quay vào phòng đóng cửa.
Các con từ 11 đến 15 tuổi vẫn là trẻ em theo Luật Trẻ em 2016, vẫn được hưởng đầy đủ quyền được bảo vệ, chăm sóc, giáo dục. Nhưng các con cũng có quyền được bày tỏ ý kiến về những việc liên quan đến mình, và mức độ tham gia ấy lớn dần theo tuổi. Phần dưới đây gợi ý cách cha mẹ nói chuyện, những câu mở đầu dùng được, và cách giữ giới hạn mà không biến thành cấm đoán.
Tuổi này đổi gì trong cách con nghĩ về quyền
Đến tuổi trung học cơ sở, con bắt đầu suy nghĩ trừu tượng: hiểu được khái niệm công bằng, tự do, riêng tư, và biết lập luận. Con không còn chấp nhận câu “vì bố mẹ bảo thế”. Con muốn biết lý do, muốn được tranh luận, và hay lấy ví dụ từ bạn bè: “bạn ấy được đi, sao con không được”.
Cùng lúc đó, cơ thể con thay đổi nhanh, cảm xúc lên xuống thất thường, và ý kiến của nhóm bạn trở nên rất nặng ký. Nhu cầu riêng tư tăng lên: con muốn có góc riêng, đồ riêng, chuyện riêng. Đó là một phần bình thường của việc lớn lên, không phải dấu hiệu con có chuyện giấu giếm.
Hiểu được điều này, cha mẹ sẽ nhìn những câu “con có quyền” theo cách khác. Phần lớn trường hợp, con đang tập dùng ngôn ngữ của người lớn để khẳng định mình. Cha mẹ đáp lại bằng lý lẽ và tôn trọng thì con học được cách lập luận; đáp lại bằng quát mắng thì con học được rằng ý kiến của mình vô nghĩa, và sẽ thôi nói, hoặc nói ở chỗ khác.
Cha mẹ cũng cần nhớ rằng mình vẫn là người chịu trách nhiệm chính về sự an toàn và phát triển của con, theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Luật Trẻ em 2016. Tôn trọng ý kiến con không có nghĩa là trao hết quyết định cho con.
Quyền riêng tư trong nhà: ranh giới hợp lý
Phòng và góc riêng. Gõ cửa trước khi vào phòng con, kể cả khi cửa không khoá. Việc nhỏ này gửi một thông điệp lớn: bố mẹ tôn trọng không gian của con. Đổi lại, con giữ phòng ở mức gọn gàng đã thoả thuận.
Đồ dùng và thư từ. Không tự ý đọc nhật ký, vở ghi riêng, thư của con. Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền được bảo vệ bí mật đời sống riêng tư của trẻ em; trong gia đình, điều này bắt đầu từ thói quen hỏi trước.
Chuyện với bạn bè. Con được có những chuyện chỉ nói với bạn. Cha mẹ không cần biết hết, chỉ cần biết con đi đâu, với ai, khi nào về, và con biết luôn có thể quay về kể với bố mẹ.
Khi nào cha mẹ được bước qua ranh giới. Khi có dấu hiệu rõ ràng con gặp nguy hiểm: bị đe doạ, bị dụ dỗ, tự làm đau mình, mất liên lạc. Lúc ấy an toàn của con đứng trước riêng tư. Nói trước với con nguyên tắc này, để nếu phải làm thì con hiểu đó là bảo vệ, không phải theo dõi.
Điện thoại và mạng. Đây là vùng tranh chấp lớn nhất ở tuổi này. Chuyên mục trẻ em trên mạng của trang có bài riêng; nguyên tắc chung là thoả thuận công khai, không cài theo dõi lén, và giới hạn giảm dần khi con chứng tỏ được sự tự giác.
Câu mở đầu giúp con chịu nói
Con tuổi này hay trả lời “bình thường”, “không có gì” khi bị hỏi thẳng. Những câu mở đầu dưới đây đi đường vòng, ít tạo cảm giác bị tra hỏi, và mở ra chuyện quyền một cách tự nhiên:
- “Ở lớp có ai thấy nội quy nào vô lý không? Con nghĩ sao?” Câu này mời con nhận xét về quy tắc chung, không phải về bản thân con.
- “Nếu con được đặt một luật cho nhà mình, con sẽ đặt luật gì?” Con được bàn chuyện quyền và bổn phận trong vai người làm luật.
- “Bố mẹ đang nghĩ lại chuyện giờ về nhà, con thấy mấy giờ là hợp lý, vì sao?” Cho con thấy ý kiến của mình được hỏi thật.
- “Có chuyện gì ở trường mà con thấy không công bằng với ai đó không?” Mở ra chuyện bắt nạt, phân biệt mà không ép con kể về mình.
- “Mẹ hồi bằng tuổi con cũng từng giận ông bà vì…” Kể chuyện của chính cha mẹ giúp con thấy cảm xúc của mình là bình thường.
- “Con muốn bố mẹ làm gì khác đi không? Nói thật, bố mẹ không giận.” Và giữ lời không giận khi con nói thật.
Thời điểm cũng quan trọng như câu hỏi. Lúc ngồi cạnh nhau trên xe, lúc cùng nấu ăn, lúc đi dạo, con dễ nói hơn khi phải ngồi đối diện ở bàn.
Quyết định nào của ai: một khung để cả nhà thống nhất
Rất nhiều căng thẳng ở tuổi này đến từ việc không rõ chuyện gì con được tự quyết. Một khung ba mức như dưới đây giúp cả nhà nói cùng một ngôn ngữ; mỗi gia đình điều chỉnh theo hoàn cảnh và theo độ chín chắn của con:
| Mức | Ví dụ | Cách làm |
|---|---|---|
| Con tự quyết | Kiểu tóc trong giới hạn nội quy trường, cách trang trí góc học tập, sở thích, chọn sách đọc, chọn bạn thân | Cha mẹ có thể góp ý nhưng con là người chọn |
| Con góp ý, cùng bàn | Giờ về nhà, lịch học thêm, chuyến đi chơi xa với bạn, thời gian dùng máy | Con trình bày lý do, cha mẹ nghe, hai bên thống nhất và ghi lại |
| Cha mẹ quyết và giải thích | Việc liên quan an toàn, sức khoẻ, việc cần chữ ký của người đại diện, chuyện tiền lớn | Cha mẹ nói rõ lý do, con được hỏi lại, quyết định có thể xem xét lại sau một thời gian |
Khung này nên xem lại mỗi năm học. Con lớn thêm, nhiều việc chuyển từ mức dưới lên mức trên. Chính sự chuyển dần đó cho con thấy quyền tự quyết đi cùng khả năng tự chịu trách nhiệm.
Bổn phận lớn dần cùng quyền
Tuổi trung học cơ sở cũng là lúc bổn phận của con mở rộng. Ở nhà, con không chỉ cất đồ của mình mà có thể nhận hẳn một phần việc chung: nấu một bữa trong tuần, đưa em đi học khi có người lớn sắp xếp an toàn, chăm sóc ông bà một việc nhỏ. Bổn phận ấy nên được bàn với con, không giao như mệnh lệnh.
Ở trường, bổn phận là học tập, tôn trọng thầy cô và bạn, giữ gìn tài sản chung, tham gia hoạt động của lớp. Ở cộng đồng, con có thể tham gia việc chung của khu phố, giữ vệ sinh nơi công cộng, giúp đỡ người cần giúp. Với bản thân, con có bổn phận giữ gìn sức khoẻ, không thử những thứ có hại, và biết từ chối áp lực từ nhóm bạn.
Cách nói hiệu quả là đặt bổn phận cạnh quyền vừa được mở rộng. Con được về muộn hơn thì con có bổn phận báo khi đổi kế hoạch. Con được tự quản lý thời gian học thì con có bổn phận giữ kết quả học tập ở mức đã hứa với chính mình. Khi hai thứ đi cùng nhau, con không thấy bổn phận là gánh nặng bị áp đặt mà là phần tất yếu của việc được tin tưởng.
Tránh dùng bổn phận để rút lại quyền một cách đột ngột khi giận. “Không làm việc nhà thì cấm ra khỏi nhà một tháng” khiến con thấy mọi thoả thuận đều có thể bị xoá bất cứ lúc nào. Hệ quả nên tương xứng, được nói trước, và có đường để con lấy lại sự tin tưởng.
Đoạn viết cho các con đọc
Đoạn này viết cho các bạn đang học từ lớp 6 đến lớp 9.
Bạn đang lớn, và muốn được đối xử như một người lớn hơn là điều rất bình thường. Theo Luật Trẻ em 2016, bạn có quyền được bày tỏ ý kiến về những việc liên quan đến mình, và người lớn có trách nhiệm lắng nghe. Bạn cũng có quyền được giữ bí mật đời tư. Đó là những quyền thật, không phải cha mẹ cho thì mới có.
Nhưng quyền được nói không có nghĩa là lúc nào cũng được làm theo. Bố mẹ vẫn chịu trách nhiệm cho sự an toàn của bạn, nên có những việc bố mẹ sẽ quyết. Cách để được tin tưởng nhiều hơn là nói lý do một cách bình tĩnh, giữ lời đã hứa, và cho bố mẹ thấy bạn tự lo được.
Nếu bạn thấy mình bị đối xử không đúng, ở nhà, ở trường hay trên mạng, bạn có quyền tìm người giúp. Bắt đầu với một người lớn bạn tin. Nếu không có ai, gọi 111, tổng đài miễn phí, người nghe sẽ không trách bạn.
Những điều cha mẹ nên tránh
Một số phản ứng của cha mẹ khiến con tuổi trung học cơ sở đóng cửa lòng nhanh nhất, dù xuất phát từ lo lắng:
- Chế giễu ý kiến của con trước mặt người khác, nhất là trước họ hàng, bạn bè của con.
- Lục đồ, đọc tin nhắn lén rồi dùng chính những gì đọc được để mắng con.
- So sánh con với anh chị em hay con nhà khác về học hành, ngoại hình.
- Đổi luật liên tục theo tâm trạng, hôm nay cho, mai cấm, không giải thích.
- Nói “khi nào con tự kiếm tiền thì mới được có ý kiến”. Câu này phủ nhận đúng quyền được tham gia mà luật ghi nhận cho trẻ em.
- Gạt đi khi con kể chuyện bị bắt nạt hay bị đối xử tệ, vì nghĩ con đã lớn, tự lo được.
Ai cũng lỡ phản ứng như vậy vài lần. Điều làm nên khác biệt là cha mẹ có quay lại xin lỗi con hay không. Một lời xin lỗi đúng lúc dạy con về sự tôn trọng nhiều hơn một tuần giảng giải.
Câu hỏi thường gặp
Con 13 tuổi có quyền khoá cửa phòng không?
Pháp luật không quy định chi tiết việc này trong gia đình. Nhiều nhà thống nhất con được đóng cửa và bố mẹ gõ trước khi vào, còn khoá thì chỉ khi thay đồ, để khi khẩn cấp người lớn vẫn vào được. Quan trọng là thoả thuận rõ và giải thích lý do an toàn.
Cha mẹ có được đọc tin nhắn của con tuổi trung học cơ sở không?
Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền được bảo vệ bí mật đời sống riêng tư của trẻ em. Đọc lén thường làm mất lòng tin. Nếu lo lắng có cơ sở về an toàn, nên nói chuyện trực tiếp với con trước; khi có dấu hiệu nguy hiểm rõ ràng, an toàn của con được ưu tiên.
Con nói bạn bè đều được đi chơi khuya, sao con không được?
Nghe lý do của con, hỏi cụ thể đi đâu, với ai, về bằng gì. Giải thích mối lo về an toàn. Có thể thoả thuận thử một mốc giờ, kèm điều kiện báo tin, rồi xem lại sau vài lần. Con thấy được lắng nghe dù không được hết như mong muốn.
Con không chịu nói chuyện với bố mẹ nữa thì làm sao?
Bớt hỏi thẳng, tăng thời gian làm việc cùng nhau như nấu ăn, đi bộ, sửa đồ. Kể chuyện của mình trước. Nếu con thu mình kéo dài kèm buồn bã, mất ngủ, bỏ ăn, nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và người làm tư vấn tâm lý của trường.
Tuổi trung học cơ sở có còn là trẻ em theo luật không?
Có. Luật Trẻ em 2016 quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi, nên hầu hết học sinh từ lớp 6 đến lớp 9 đều là trẻ em và được hưởng đầy đủ quyền trẻ em, đồng thời có bổn phận phù hợp với tuổi.