Trẻ nhớ về quyền lâu nhất khi được chơi, được đóng vai, được tranh luận về một tình huống, chứ không phải khi chép định nghĩa vào vở. Tám hoạt động dưới đây đã được chọn để thầy cô dùng trong giờ sinh hoạt lớp, giờ hoạt động trải nghiệm hoặc lồng vào tiết học, từ lớp mầm non đến trung học cơ sở, với một luật chung: không có điểm, không có giải, không có ai thắng ai thua.
Vì sao lại cấm điểm và giải? Vì nội dung của các hoạt động là quyền trẻ em, mà quyền thì bạn nào cũng có như nhau. Một trò chơi chia lớp thành đội thắng đội thua, hay chấm bạn này hiểu quyền giỏi hơn bạn kia, đang dạy ngược với chính điều nó muốn dạy. Phần cuối bài có hướng dẫn cách dẫn dắt, cách kết thúc, và việc cần làm khi trong lúc chơi có em kể ra một chuyện riêng làm thầy cô lo lắng.
Nguyên tắc chung trước khi bắt đầu
Mọi hoạt động về quyền trẻ em nên được chuẩn bị với ba nguyên tắc. Thứ nhất, tình huống luôn là giả định, dùng nhân vật tưởng tượng, không dùng tên học sinh trong lớp và không kể vụ việc có thật ở địa phương. Học sinh sẽ thoải mái bàn về “bạn Gấu trong truyện” hơn là về một bạn có thể đang ngồi cạnh mình.
Thứ hai, không bắt ai phải chia sẻ chuyện của bản thân. Thầy cô có thể mời, nhưng em nào muốn chỉ nghe thì được chỉ nghe. Quyền được giữ bí mật đời tư cũng là một trong những điều đang dạy, nên chính cách tổ chức hoạt động phải tôn trọng nó.
Thứ ba, các nội dung nặng như xâm hại hay bạo lực không đưa vào trò chơi. Những chủ đề đó cần được nói riêng, nhẹ nhàng, có chuẩn bị, và thường cần phối hợp với gia đình. Trò chơi ở đây tập trung vào những quyền gần gũi: được học, được chơi, được nói, được đối xử công bằng, được giữ đồ riêng, và quyền của người khác.
Trước khi chơi, thầy cô đọc qua để chọn hoạt động hợp với tuổi và sĩ số lớp. Mỗi hoạt động chỉ cần mười lăm đến hai mươi lăm phút, có thể chia ra nhiều tuần thay vì làm dồn trong một buổi.
Bốn hoạt động cho mầm non và lớp 1–2
Chiếc ba lô của bạn nhỏ. Thầy cô mang một chiếc ba lô, lần lượt lấy ra những đồ vật hoặc tranh vẽ: bát cơm, quyển truyện, quả bóng, chiếc áo ấm, hình đôi tai đang nghe. Với mỗi thứ, cả lớp đoán xem bạn nhỏ cần nó để làm gì. Kết thúc bằng câu: bạn nào cũng cần những thứ này, và người lớn có trách nhiệm lo cho các con. Hoạt động giới thiệu các nhóm quyền mà không cần dùng chữ “quyền”.
Đèn xanh đèn đỏ của cảm xúc. Thầy cô kể những tình huống ngắn, các bé giơ thẻ xanh nếu thấy vui và an toàn, thẻ đỏ nếu thấy sợ hay buồn. Ví dụ: bạn được mẹ đón đúng giờ, bạn bị giành mất đồ chơi, bạn được cô hỏi ý kiến. Không có thẻ sai; thầy cô hỏi vài bạn vì sao chọn màu đó. Bé học cách nhận ra cảm xúc của mình, nền tảng để biết khi nào cần nói với người lớn.
Ai cũng có lượt. Cả lớp ngồi thành vòng tròn, truyền một quả bóng mềm. Ai cầm bóng thì được nói một điều mình thích, những bạn khác lắng nghe. Không ai bị bỏ qua, ai chưa muốn nói thì truyền tiếp. Thầy cô nói thành lời luật ngầm của trò chơi: khi bạn đang nói, mình nghe; đến lượt mình, mình được nghe.
Ngôi nhà những người con tin. Mỗi bé vẽ một ngôi nhà và vẽ vào đó những người bé tin, có thể kể khi gặp chuyện. Tranh không chấm đẹp xấu. Thầy cô đi một vòng, hỏi nhẹ từng bé về những người trong tranh. Tranh nào không có ai, hoặc chỉ có một mình bé, thầy cô ghi nhận để để ý thêm, trao đổi với gia đình một cách tế nhị.
Bốn hoạt động cho lớp 3–5 và trung học cơ sở
Hòn đảo mới. Lớp chia nhóm, mỗi nhóm tưởng tượng mình là những đứa trẻ đầu tiên đến một hòn đảo và phải viết ra năm điều mọi trẻ em trên đảo đều được hưởng. Sau đó thầy cô giới thiệu các nhóm quyền trong Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em để các nhóm tự so sánh. Học sinh thường bất ngờ khi thấy danh sách của mình gần với công ước đến thế.
Muốn hay cần. Mỗi nhóm nhận một bộ thẻ vẽ những thứ như nước sạch, điện thoại mới, được đến trường, kẹo, được khám bệnh, giày hiệu. Các nhóm xếp thành hai cột “cần” và “muốn”, rồi giải thích. Từ đó thầy cô dẫn vào ý: quyền gắn với những điều trẻ em thật sự cần để sống và lớn lên.
Đứng về phía nào. Thầy cô đọc một câu khẳng định, ví dụ “trẻ em được tự chọn bạn chơi”, “học sinh được góp ý về nội quy lớp”. Học sinh đứng sang góc đồng ý, không đồng ý hoặc phân vân, rồi mỗi góc nói lý do. Không có đáp án chấm điểm; mục tiêu là luyện lập luận và nghe ý kiến khác. Đây là hoạt động hợp với học sinh trung học cơ sở.
Thư gửi người lớn. Mỗi học sinh viết một lá thư không ký tên gửi “người lớn”, nói một điều mình mong người lớn hiểu về trẻ em. Thầy cô đọc to vài lá thư đã được học sinh đồng ý, không nêu tên. Những lá thư khác thầy cô đọc riêng, có thể giúp phát hiện những em đang cần quan tâm.
Cách dẫn và cách kết thúc một hoạt động
Hoạt động hay đến đâu cũng có thể mất tác dụng nếu dẫn vội hoặc kết thúc bằng một bài giảng dài. Trình tự gợi ý:
- Giới thiệu luật chơi bằng hai ba câu, nhắc rằng không có điểm, không có đúng sai về cảm xúc, và ai không muốn chia sẻ thì được nghe.
- Chơi thử một lượt mẫu với thầy cô làm trước, để học sinh nhỏ hiểu cách làm.
- Trong lúc chơi, thầy cô đi quanh, quan sát, ghi lại những câu nói đáng chú ý của học sinh để dùng khi tổng kết.
- Sau khi chơi, hỏi ba câu: các em thấy thế nào, các em nhận ra điều gì, các em sẽ làm gì khác ở nhà hay ở lớp.
- Thầy cô nói ngắn một hai ý chốt, dùng lại lời của chính học sinh nếu được, rồi nhắc nơi tìm trợ giúp: bố mẹ, thầy cô, người lớn tin cậy, và Tổng đài 111 với các lớp lớn.
- Kết thúc bằng một việc nhẹ nhàng như cùng hát, cùng vỗ tay cảm ơn nhau, để không khí lớp trở lại bình thường trước khi sang tiết khác.
Mười phút tổng kết thường quan trọng hơn hai mươi phút chơi. Đó là lúc học sinh nối trò chơi với đời sống của mình.
Điều chỉnh cho lớp có học sinh hoàn cảnh khác nhau
Một lớp học hiếm khi đồng đều. Có em khuyết tật vận động, có em khó nghe, có em chậm nói, có em đang sống với ông bà vì cha mẹ đi làm xa, có em từ gia đình dân tộc thiểu số mới chuyển về. Hoạt động về quyền trẻ em càng cần nghĩ đến các em này ngay từ lúc chuẩn bị, vì chính các em là người dễ bị bỏ ra ngoài nhất.
Với học sinh khuyết tật vận động, trò chơi vòng tròn có thể ngồi tại chỗ thay vì đứng, truyền bóng trên mặt bàn thay vì ném. Với học sinh khó nghe, thầy cô đứng ở vị trí em nhìn được khẩu hình, viết từ khoá lên bảng, dùng tranh nhiều hơn lời. Với học sinh chưa thạo tiếng Việt, cho em làm cùng nhóm với một bạn hiểu tiếng mẹ đẻ của em nếu có, và chấp nhận em trả lời bằng tranh vẽ.
Khi chọn tình huống, tránh những chi tiết vô tình nhắm vào hoàn cảnh của một em trong lớp, như “bạn có bố mẹ ly hôn”, “bạn ở với bà vì mẹ đi làm xa”, nếu lớp có em đúng như vậy và chưa sẵn sàng. Có thể đổi bối cảnh sang một ngôi làng tưởng tượng, một nhóm nhân vật là con vật, để các em bàn thoải mái.
Quyền được đối xử bình đẳng, không bị phân biệt là một trong những điều đang dạy. Một hoạt động mà em nào cũng tham gia được, theo cách của mình, là cách dạy điều đó rõ nhất.
Khi có em kể ra một chuyện riêng trong lúc chơi
Hoạt động về quyền đôi khi chạm đến chuyện thật của một học sinh: em nói mình hay bị đánh ở nhà, em vẽ ngôi nhà không có ai, em viết thư nói mình sợ một người. Thầy cô cần chuẩn bị trước cho tình huống này, để phản ứng bình tĩnh và đúng.
Trước lớp, thầy cô không hỏi thêm, không tỏ ra hốt hoảng, chỉ nói nhẹ nhàng rằng cảm ơn em đã chia sẻ và cô sẽ nói chuyện thêm với em sau. Sau giờ học, gặp riêng em ở một chỗ yên tĩnh nhưng không khép kín, nghe em nói, không dẫn dắt bằng những câu hỏi gợi ý, không hứa giữ bí mật tuyệt đối mà nói rằng cô sẽ chỉ kể với người có thể giúp em.
Thầy cô ghi lại nguyên lời em nói, ngày giờ, rồi báo ban giám hiệu theo quy trình của trường. Nếu có dấu hiệu em đang gặp nguy hiểm, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn, hoặc 113 khi khẩn cấp. Việc phối hợp với gia đình, với người làm công tác bảo vệ trẻ em ở xã, phường, do nhà trường cân nhắc tuỳ tình huống.
Không kể lại chuyện của em với học sinh khác, không bàn trong nhóm phụ huynh của lớp. Giữ bí mật cho em là một phần của việc bảo vệ em.
Thay thi có giải bằng gì
Nhiều trường quen tổ chức cuộc thi tìm hiểu về quyền trẻ em có giải nhất, nhì, ba. Với nội dung này, có những hình thức giữ được không khí sôi nổi mà không xếp hạng học sinh:
- Triển lãm tranh và thư của học sinh, mọi bài đều được treo, không gắn giải.
- Ngày hội “lớp em lắng nghe”, mỗi lớp chuẩn bị một tiết mục ngắn về quyền được nói và được nghe.
- Góc ý kiến học sinh trong trường, nơi học sinh bỏ phiếu góp ý về một việc cụ thể và nhà trường trả lời công khai.
- Buổi đối thoại giữa học sinh đại diện các lớp và ban giám hiệu, chuẩn bị câu hỏi trước.
- Sổ tay lớp về quyền và bổn phận do chính học sinh soạn, mỗi nhóm một trang.
- Hoạt động cộng đồng như quyên góp sách cho bạn ở vùng khó khăn, gắn với quyền được học.
Những hình thức này để lại cho học sinh cảm giác mình có tiếng nói, đúng tinh thần của quyền được tham gia, thay vì cảm giác mình thua bạn trong một cuộc thi về quyền.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tổ chức thi tìm hiểu quyền trẻ em có giải cho học sinh không?
Nên tránh xếp hạng học sinh với chủ đề này, vì quyền là của mọi em như nhau. Có thể thay bằng triển lãm, ngày hội, đối thoại, nơi mọi sản phẩm đều được ghi nhận mà không có người thắng người thua.
Hoạt động về quyền nên làm vào giờ nào?
Giờ sinh hoạt lớp, giờ hoạt động trải nghiệm, hoặc lồng vào tiết Đạo đức, Giáo dục công dân, Tiếng Việt khi có bài liên quan. Mỗi hoạt động mười lăm đến hai mươi lăm phút, chia ra nhiều tuần hiệu quả hơn làm dồn một buổi.
Học sinh không muốn tham gia thì có ép không?
Không ép. Em nào chỉ muốn nghe thì được nghe, đó cũng là tôn trọng quyền của em. Thầy cô có thể mời lại ở lượt sau hoặc giao em một vai nhẹ hơn như giữ thời gian.
Có nên dùng tình huống xâm hại trong trò chơi đóng vai không?
Không nên. Chủ đề này cần được nói riêng, nhẹ nhàng, có chuẩn bị và phối hợp với gia đình. Trò chơi nên tập trung vào các quyền gần gũi như được học, được chơi, được nói và được đối xử công bằng.
Trong lúc chơi học sinh kể chuyện bị đánh ở nhà thì thầy cô làm gì?
Cảm ơn em trước lớp, không hỏi thêm, rồi gặp riêng em sau giờ học. Ghi lại lời em, báo ban giám hiệu theo quy trình. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm, gọi Tổng đài 111 để được hướng dẫn, khẩn cấp thì gọi 113.
Lớp đông bốn mươi học sinh có chơi được không?
Được, chia nhóm nhỏ năm đến bảy em, mỗi nhóm có một em giữ thời gian và một em ghi ý kiến. Thầy cô đi quanh các nhóm. Hoạt động vòng tròn truyền bóng thì chia lớp thành hai ba vòng.