BonPhan.comBổn Phận
Bắt nạt và bạo lực học đường

Bắt nạt học đường là gì: bốn dạng thường gặp và ranh giới với trêu đùa, xích mích

Bắt nạt học đường khác trêu đùa và xích mích ở đâu, bốn dạng thường gặp, vì sao trẻ ít kể, và quyền được an toàn của trẻ theo Luật Trẻ em 2016.

Primary schoolyard in Hue during recess, a small group of children walking away while one child sits alone on a bench, seen from far behind, soft afternoon light

Bắt nạt học đường là khi một hoặc nhiều học sinh cố ý làm tổn thương một bạn khác, lặp đi lặp lại, trong khi bạn ấy yếu thế hơn và khó tự thoát ra. Ba dấu hiệu đó — cố ý, lặp lại, chênh lệch sức mạnh — là thứ giúp người lớn phân biệt bắt nạt với một trận cãi nhau, một câu đùa vụng hay một lần xô đẩy trong giờ ra chơi.

Phân biệt cho đúng không phải để xem nhẹ chuyện nào, mà để chọn đúng cách xử lý. Xích mích giữa hai bạn ngang nhau thường cần người lớn giúp hai bên nói chuyện. Bắt nạt thì khác: đòi hỏi người lớn đứng ra bảo vệ bạn yếu thế trước, rồi mới nói đến chuyện hoà giải. Bài này giải thích bốn dạng bắt nạt hay gặp, ranh giới với trêu đùa, và vì sao luật Việt Nam coi an toàn ở trường là quyền của trẻ chứ không phải sự may mắn.

Ba dấu hiệu tách bắt nạt khỏi chuyện va chạm thường ngày

Trẻ đi học cả ngày bên vài chục bạn cùng lứa thì va chạm là chuyện không tránh được. Hai bạn tranh nhau một quả bóng, giận nhau một tuần rồi lại chơi chung, nói một câu nặng lời rồi xin lỗi — đó là những lần trẻ học cách sống cùng người khác. Người lớn để ý, nhắc nhở, nhưng không cần coi là chuyện nghiêm trọng.

Bắt nạt có ba dấu hiệu đi cùng nhau. Thứ nhất là cố ý: người làm biết hành động đó khiến bạn kia buồn, sợ hoặc xấu hổ, và vẫn làm. Thứ hai là lặp lại: không phải một lần, mà nhiều lần, nhắm vào cùng một bạn, có khi kéo dài nhiều tuần. Thứ ba là chênh lệch sức mạnh: bên làm đông hơn, lớn hơn, khoẻ hơn, được nhiều bạn nể hơn, hoặc đang nắm một thứ gì đó như ảnh, bí mật của bạn kia.

Có trường hợp chỉ xảy ra một lần nhưng vẫn phải xử lý như bắt nạt, thậm chí nặng hơn: một vụ đánh hội đồng, một lần quay phim bạn rồi phát tán. Mức tổn thương lớn đến vậy thì không cần đợi lặp lại mới hành động. Ba dấu hiệu là công cụ để nhận ra, không phải điều kiện bắt buộc trước khi bảo vệ trẻ.

Bốn dạng bắt nạt thường gặp ở trường

Bắt nạt bằng lời nói. Gọi bằng biệt danh chê ngoại hình, giọng nói, hoàn cảnh gia đình; chế giễu khi bạn phát biểu; đe doạ "ra về biết tay". Dạng này phổ biến nhất và hay bị coi nhẹ vì "chỉ là nói", trong khi những câu nói lặp lại hằng ngày có thể làm trẻ mất tự tin rất lâu.

Cô lập, tẩy chay. Rủ cả nhóm không chơi với một bạn, không cho ngồi cùng bàn ăn, lập nhóm nhắn tin chung mà cố tình bỏ một người ra, tung tin đồn để bạn khác xa lánh. Dạng này khó thấy nhất vì không có vết tích gì, giáo viên nhìn vào chỉ thấy một bạn hay ngồi một mình.

Bắt nạt thân thể. Xô đẩy, giật tóc, đánh, ngáng chân, lấy hoặc làm hỏng đồ dùng, bắt làm việc thay, đòi tiền. Đây là dạng dễ nhận ra nhất và cũng là dạng có thể gây thương tích, cần người lớn can thiệp nhanh.

Bắt nạt trên mạng. Nhắn tin chửi bới, đăng ảnh chế, lập trang giả mạo, bình luận hạ nhục trong nhóm lớp, phát tán ảnh hay đoạn phim của bạn. Dạng này đi theo trẻ về tận nhà, không có giờ tan học, và người xem thì nhân lên rất nhanh. Phần an toàn trên mạng nói chung có danh mục riêng của trang; ở đây chỉ nhấn rằng bắt nạt trên mạng giữa các bạn cùng trường vẫn là chuyện nhà trường phải cùng xử lý.

Trêu đùa, xích mích hay bắt nạt: bảng so sánh nhanh

Người lớn hay nghe trẻ nói "tụi con đùa thôi". Có khi đúng là đùa, có khi không. Bảng dưới giúp bạn đặt câu hỏi đúng thay vì đoán theo lời một bên.

Câu hỏiTrêu đùaXích míchBắt nạt
Hai bên có vui khôngCả hai cùng cười, đổi vai đượcCả hai đều bựcMột bên vui, một bên sợ hoặc buồn
Ai mạnh hơnNgang nhauNgang nhauMột bên rõ ràng mạnh hơn hoặc đông hơn
Bao nhiêu lầnThỉnh thoảngMột vài lần quanh một chuyện cụ thểLặp lại, nhắm vào cùng một bạn
Khi được nhắcDừng ngay, xin lỗiCó thể cãi, nhưng thường làm hoàDừng trước mặt người lớn, tiếp tục khi vắng người
Người lớn nên làm gìNhắc nhẹ về giới hạnGiúp hai bên nói chuyệnBảo vệ bạn yếu thế trước, xử lý bên làm sau

Câu hỏi quan trọng nhất trong bảng là cảm giác của bạn bị trêu. Nếu một bạn đã nói "đừng" mà trò đùa vẫn tiếp tục, thì đó không còn là trò đùa nữa, dù bên kia có thật lòng nghĩ là vui.

Vì sao trẻ bị bắt nạt thường không kể

Nhiều cha mẹ chỉ biết con bị bắt nạt sau vài tháng, khi chuyện đã nặng. Không phải vì trẻ giấu cha mẹ cho vui. Trẻ có lý do của mình: sợ bị trả thù nặng hơn nếu người lớn can thiệp, sợ bị gọi là "mách lẻo", xấu hổ vì nghĩ mình yếu, sợ cha mẹ lo hoặc giận, hoặc đã từng kể mà người lớn bảo "kệ nó, đừng chơi với nó là được".

Có trẻ còn nghĩ mình đáng bị như vậy, vì bị nghe đi nghe lại rằng mình béo, mình quê, mình học dốt. Đây là chỗ người lớn cần nói rõ và nói nhiều lần: không ai đáng bị bắt nạt, dù có khác biệt gì. Khác biệt về ngoại hình, giọng nói, gia cảnh, cách học không phải lý do để bị đối xử tệ.

Vì trẻ ít kể, người lớn phải chủ động hỏi và để ý các dấu hiệu gián tiếp. Bài riêng trong danh mục này đi sâu vào dấu hiệu nhận ra trẻ đang bị bắt nạt và cách hỏi chuyện mà không làm trẻ khép lại.

An toàn ở trường là quyền của trẻ, không phải may mắn

Luật Trẻ em 2016 xác định trẻ em là người dưới 16 tuổi và có quyền được bảo vệ để không bị bạo lực, xâm hại dưới mọi hình thức. Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em, Việt Nam phê chuẩn năm 1990, cũng đặt quyền được bảo vệ khỏi bạo lực là một trong những quyền cốt lõi. Luật Giáo dục 2019 thì nói về quyền của người học được học trong môi trường an toàn, được tôn trọng và đối xử bình đẳng.

Ghép lại, thông điệp rất rõ: nhà trường, gia đình và xã hội có trách nhiệm giữ cho trẻ an toàn khi đi học. Một trẻ bị bắt nạt không phải là người cần "tự cứng lên" để chịu đựng; đó là trẻ đang bị xâm phạm quyền, và người lớn xung quanh có bổn phận hành động. Các quy định chi tiết về trách nhiệm của trường, cách phòng chống bạo lực học đường được ban hành trong văn bản dưới luật và có thể thay đổi, nên khi cần dẫn chứng cụ thể bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi nhà trường.

Cũng cần nói thêm: trẻ đi bắt nạt cũng là trẻ em, cũng có quyền được giáo dục để sửa sai, không bị làm nhục, không bị bêu tên. Bảo vệ trẻ bị bắt nạt không có nghĩa là trừng phạt trẻ kia bằng mọi giá.

Dành cho các bạn nhỏ đọc

Nếu bạn là học sinh và đang đọc đoạn này, đây là những điều người lớn muốn bạn biết.

  • Nếu ai đó cứ chế giễu, đánh, doạ hay rủ cả lớp không chơi với bạn, đó là bắt nạt. Đó không phải lỗi của bạn.
  • Bạn có quyền được an toàn ở trường. Kể cho người lớn là cách đòi lại quyền đó, không phải mách lẻo.
  • Hãy kể với người lớn mà bạn tin: bố mẹ, ông bà, cô chủ nhiệm, thầy cô bạn quý. Nếu người đầu tiên chưa giúp được, kể với người khác.
  • Nếu thấy bạn khác bị bắt nạt, bạn không cần đánh lại ai. Đứng cạnh bạn ấy, rủ bạn ấy đi chỗ khác, hoặc báo thầy cô cũng là giúp.
  • Nếu chính bạn từng trêu bạn khác quá tay, bạn vẫn có thể dừng lại và xin lỗi. Ai cũng có thể sửa.
  • Khi thấy mình hoặc bạn đang gặp nguy hiểm, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, gọi miễn phí.

Cha mẹ có thể đọc to đoạn này cùng con. Đọc chung một lần, rồi hỏi con nghĩ gì, thường mở ra nhiều câu chuyện hơn là hỏi thẳng "ở lớp có ai bắt nạt con không".

Người lớn nên bắt đầu từ đâu

Khi nghi ngờ có bắt nạt, việc đầu tiên không phải là tìm ra ai sai, mà là chắc chắn trẻ đang an toàn và biết mình được tin. Sau đó mới đến việc tìm hiểu đầy đủ, ghi lại những gì xảy ra và làm việc với nhà trường. Nếu có thương tích, có đe doạ nghiêm trọng hoặc trẻ sợ đến mức không dám đi học, người lớn cần hành động trong ngày, không đợi buổi họp phụ huynh.

Mỗi bước đó có bài riêng trong danh mục này: con kể thì cha mẹ nói gì, làm việc với nhà trường ra sao, giữ bằng chứng thế nào, khi nào báo công an và chính quyền xã, phường. Nếu gia đình đang ở giữa một vụ việc cụ thể và muốn biết quyền, nghĩa vụ pháp lý của các bên, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm đến tổ chức trợ giúp pháp lý miễn phí cho trẻ em ở địa phương.

Trong lúc chờ nhà trường xử lý, cha mẹ nên giữ nếp sinh hoạt ổn định cho con, tạo thêm những chỗ con thấy mình có giá trị ngoài lớp học như một nhóm bạn hàng xóm, một môn thể thao, một sở thích. Trẻ có một nơi khác để được đón nhận thường chịu đựng tốt hơn và hồi phục nhanh hơn. Đồng thời, đừng khuyên con tự đánh trả hay tự xử lý một mình; việc dừng bắt nạt là trách nhiệm của người lớn.

Bắt nạt không phải "chuyện trẻ con tự giải quyết". Nó là chuyện người lớn có trách nhiệm nhìn thấy, gọi đúng tên, và cùng trẻ đi qua.

Câu hỏi thường gặp

Con nói chỉ bị bạn trêu một lần thì có phải bắt nạt không?

Thường chưa phải bắt nạt nếu chỉ một lần và hai bạn ngang nhau. Nhưng bạn vẫn nên hỏi thêm: bạn kia có trêu người khác không, con cảm thấy thế nào, có lần nào khác con chưa kể không. Nếu lần đó có đánh gây đau, quay phim hoặc đe doạ thì xử lý ngay, không đợi lặp lại.

Bắt nạt và bạo lực học đường có giống nhau không?

Hai khái niệm chồng lên nhau nhưng không trùng hẳn. Bạo lực học đường thường được hiểu rộng hơn, gồm cả hành vi giữa học sinh với nhau và hành vi của người lớn trong trường với học sinh. Bắt nạt là một dạng bạo lực có tính lặp lại và chênh lệch sức mạnh. Định nghĩa pháp lý cụ thể nằm trong văn bản hiện hành về môi trường giáo dục an toàn.

Tẩy chay một bạn có bị coi là bắt nạt không?

Có, nếu là cố ý rủ nhau không chơi với một bạn để bạn ấy buồn hoặc bị lẻ loi, và kéo dài. Trẻ có quyền chọn bạn chơi thân, nhưng cố tình gạt một người ra khỏi cả nhóm, tung tin để người khác xa lánh là một dạng bắt nạt. Đây là dạng khó thấy nên giáo viên cần để ý trẻ hay ngồi một mình.

Trẻ mầm non có bắt nạt nhau không?

Trẻ mầm non hay giành đồ, xô đẩy, nhưng thường chưa có ý định làm tổn thương lặp đi lặp lại như trẻ lớn. Người lớn vẫn nên can thiệp ngay, dạy trẻ nói bằng lời và chờ đến lượt. Từ cuối tiểu học trở lên, các dạng bắt nạt có chủ ý như cô lập, chế giễu rõ hơn và cần theo dõi kỹ hơn.

Con bị bắt nạt vì con khác các bạn, có nên khuyên con thay đổi không?

Không nên coi sự khác biệt là nguyên nhân cần sửa. Con có thể học thêm kỹ năng giao tiếp, kết bạn nếu con muốn, nhưng thông điệp chính phải là không ai đáng bị bắt nạt. Trách nhiệm dừng hành vi bắt nạt thuộc về người làm và người lớn quản lý, không thuộc về trẻ bị nhắm vào.

Có số điện thoại nào trẻ tự gọi khi bị bắt nạt không?

Có Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, gọi miễn phí, trẻ có thể tự gọi để được nghe và hướng dẫn. Khi có người bị đánh, bị đe doạ đang diễn ra, gọi 113 cho công an; khi có người bị thương cần cấp cứu, gọi 115. Cha mẹ nên dạy con nhớ ba số này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138