Khi con kể mình bị bắt nạt, câu đầu tiên cha mẹ nói quan trọng hơn mọi việc làm sau đó. Con đã mất nhiều ngày, có khi nhiều tuần, để lấy đủ can đảm. Nếu câu đầu tiên là trách móc, hoảng loạn hay hứa hẹn sẽ "xử" ai đó, rất có thể đó là lần cuối con kể.
Bài này đi theo đúng trình tự của buổi tối hôm ấy: giữ bình tĩnh, nghe cho hết, nói những câu giúp con thấy an toàn, tránh những câu dù có ý tốt vẫn làm con đau, rồi mới đến việc làm trong 24 giờ đầu. Việc làm với nhà trường, giữ bằng chứng, báo cơ quan chức năng có bài riêng trong danh mục; ở đây chỉ tập trung vào cuộc trò chuyện giữa cha mẹ và con.
Giữ bình tĩnh trước, cảm xúc của cha mẹ để sau
Nghe con kể bị đánh, bị chế giễu, bị cả lớp tẩy chay, phản ứng tự nhiên của cha mẹ là giận, xót, có khi muốn lao đến trường ngay. Cảm xúc đó hoàn toàn dễ hiểu. Nhưng trẻ rất nhạy với nét mặt và giọng nói của người lớn. Thấy cha mẹ nổi giận, nhiều trẻ sợ mình đã gây ra rắc rối, sợ chuyện bị làm to, và bắt đầu nói bớt đi, hoặc rút lại: "Thôi, không có gì đâu."
Trước khi nói gì, hít một hơi dài, ngồi xuống ngang tầm mắt con, đặt điện thoại sang một bên. Nếu thấy mình chưa giữ được giọng bình thường, cứ nói thẳng: "Bố cần một phút để nghe con cho kỹ." Một phút ấy không làm hỏng gì, còn một câu quát lúc nóng giận thì có thể làm con im lặng lâu dài.
Cảm xúc của người lớn không phải để giấu mãi. Sau khi con đã kể xong và đã yên tâm, cha mẹ nên nói thật: "Nghe con kể, mẹ rất buồn và thương con." Điều cần tránh là để cơn giận của người lớn chiếm chỗ của câu chuyện con đang kể.
Những câu nên nói
"Cảm ơn con đã kể cho bố mẹ." Câu này ghi nhận rằng việc kể ra là đúng, là dũng cảm. Trẻ bị bắt nạt hay sợ bị coi là mách lẻo; nghe cảm ơn, trẻ hiểu rằng kể với người lớn là việc nên làm.
"Đây không phải lỗi của con." Nhiều trẻ tự trách mình vì đã bị nghe đi nghe lại những lời chê. Nói rõ, nói nhiều lần: không ai đáng bị đối xử như vậy, dù con có khác các bạn ở điểm nào.
"Con kể tiếp đi, bố mẹ đang nghe." Khuyến khích con nói hết theo cách của con, không cần theo thứ tự. Câu hỏi nên mở và nhẹ: chuyện xảy ra ở đâu, từ bao giờ, có ai thấy không, con đã thấy thế nào.
"Bố mẹ sẽ cùng con tìm cách." Con cần biết mình không còn phải chịu một mình nữa, nhưng cũng cần biết mình có tiếng nói trong việc xử lý. Chữ "cùng" quan trọng hơn chữ "sẽ".
"Con muốn bố mẹ giúp như thế nào?" Trẻ lớn đặc biệt cần được hỏi ý kiến. Có thể con chưa muốn bố mẹ gặp giáo viên ngay; lắng nghe lý do của con, rồi giải thích việc gì bắt buộc phải làm để giữ con an toàn.
Những câu nên tránh, dù có ý tốt
Nhiều câu dưới đây được nói ra vì thương con, nhưng trẻ nghe thì thấy mình bị trách, bị xem nhẹ hoặc bị đẩy vào thế khó. Cột bên phải gợi ý cách nói lại.
| Câu hay buột miệng | Trẻ có thể hiểu là | Nói thay bằng |
|---|---|---|
| "Sao con không đánh lại?" | Mình yếu đuối, mình có lỗi vì không tự vệ | "Con đã cố giữ an toàn cho mình, vậy là đúng." |
| "Chắc con cũng làm gì nó trước." | Bố mẹ đứng về phía bạn kia | "Kể bố mẹ nghe chuyện bắt đầu thế nào." |
| "Kệ nó, đừng chơi với nó là được." | Chuyện của mình không đáng để người lớn lo | "Bố mẹ sẽ cùng con tìm cách để chuyện này dừng lại." |
| "Sao giờ mới kể?" | Mình bị trách vì đã im lặng | "Kể lúc nào cũng được, bố mẹ mừng vì con đã kể." |
| "Mai bố lên trường xử nó." | Chuyện sẽ bị làm to, mình sẽ bị trả thù | "Bố mẹ sẽ nói chuyện với cô theo cách an toàn cho con." |
| "Con trai phải mạnh mẽ lên." | Cảm xúc của mình là sai | "Buồn và sợ là bình thường, ai gặp chuyện này cũng vậy." |
Nếu lỡ nói một câu ở cột trái, đừng ngại sửa: "Lúc nãy mẹ nói vậy là chưa đúng, mẹ xin lỗi. Mẹ biết con không có lỗi." Trẻ học được nhiều từ việc người lớn biết nhận sai.
Không hứa giữ bí mật tuyệt đối, nhưng hứa không làm gì sau lưng con
Trẻ hay xin: "Bố mẹ đừng nói với ai nhé." Cha mẹ không nên hứa giữ bí mật tuyệt đối, vì có những việc bắt buộc phải báo nhà trường hoặc cơ quan chức năng để giữ con an toàn. Hứa rồi thất hứa còn làm mất lòng tin nhiều hơn.
Cách nói trung thực là: "Bố mẹ không kể chuyện của con cho người không liên quan. Nhưng để con được an toàn, có thể bố mẹ phải nói với cô chủ nhiệm. Trước khi nói với ai, bố mẹ sẽ báo con biết và hỏi ý con." Câu này vừa tôn trọng quyền được giữ bí mật đời tư của trẻ mà Luật Trẻ em 2016 ghi nhận, vừa giữ được trách nhiệm bảo vệ của cha mẹ.
Giữ lời hứa này đến cùng. Trước khi gọi giáo viên, nói với con. Trước khi gặp phụ huynh bên kia, hỏi con có lo lắng gì không. Không đăng chuyện của con lên mạng, không kể trong nhóm phụ huynh của lớp. Trẻ thấy cha mẹ giữ lời thì lần sau gặp chuyện gì cũng sẽ kể.
Với anh chị em trong nhà, ông bà hay người thân, cũng chỉ nói ở mức cần thiết. Một câu vô tình kiểu "nghe nói cháu bị bạn đánh à" trong bữa cơm đông người có thể làm con thấy chuyện riêng của mình đã thành chuyện cả họ bàn tán.
Việc làm trong 24 giờ đầu
Sau cuộc trò chuyện, cha mẹ có một ngày để làm những việc dưới đây. Không cần làm hết trong tối hôm đó, nhưng không nên để quá lâu.
- Kiểm tra con có bị thương không. Nếu có, đưa đi khám và giữ lại giấy tờ khám. Nếu cần cấp cứu, gọi 115.
- Ghi lại những gì con đã kể, càng sát lời con càng tốt, kèm ngày giờ, nơi xảy ra, tên những người liên quan nếu con biết.
- Lưu lại tin nhắn, ảnh, bình luận nếu có bắt nạt trên mạng. Không trả lời, không nhắn tin cho bạn kia hay phụ huynh bên kia lúc đang giận.
- Cân nhắc ngày mai con có đi học được không. Nếu con quá sợ hoặc có đe doạ cụ thể, có thể xin cho con nghỉ một hai ngày và báo lý do với giáo viên.
- Liên hệ giáo viên chủ nhiệm để hẹn gặp, nói ngắn gọn là có chuyện cần trao đổi về an toàn của con.
- Nếu có đe doạ bạo lực nghiêm trọng hoặc đang diễn ra, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường ngay, không đợi lịch hẹn với nhà trường.
Trong cả ngày đó, giữ nếp sinh hoạt bình thường cho con: bữa cơm, giờ ngủ, một hoạt động con thích. Trẻ cần thấy cuộc sống vẫn vững vàng dù có chuyện xảy ra.
Dành cho con: những điều bố mẹ muốn con biết
Đoạn này viết để bố mẹ đọc cho con nghe, hoặc để con tự đọc. Con đã kể chuyện mình bị bắt nạt. Đó là một việc khó, và con đã làm được. Con không có lỗi gì trong chuyện này. Không ai được phép đánh, chế giễu hay làm con sợ khi đi học.
Từ hôm nay, con không phải giữ chuyện này một mình nữa. Bố mẹ sẽ hỏi ý con trước khi nói với cô giáo hoặc với ai khác. Nếu ở trường có chuyện gì nữa, con hãy tìm cô chủ nhiệm hoặc một thầy cô mà con tin. Nếu thấy mình gặp nguy hiểm và không tìm được người lớn nào, con có thể gọi số 111, đó là số miễn phí để giúp trẻ em.
Con cũng không cần phải đánh lại ai để chứng tỏ mình mạnh. Đi tránh chỗ có bạn kia, đứng gần người lớn, đi cùng một bạn mình tin là những cách khôn ngoan để giữ an toàn. Bố mẹ luôn ở đây để nghe con.
Nếu một lúc nào đó con thấy buồn trở lại, hoặc bạn kia lại trêu con, con cứ kể tiếp, dù là chuyện nhỏ. Kể nhiều lần không làm phiền bố mẹ. Mỗi lần con kể là bố mẹ hiểu thêm một chút, và cô giáo cũng biết rõ hơn để giúp con. Con cũng có thể viết ra giấy hoặc vẽ ra nếu nói thành lời thấy khó.
Sau buổi tối đầu tiên: theo dõi và giữ cho con có chỗ dựa
Một cuộc trò chuyện tốt chưa làm chuyện bắt nạt dừng lại. Những tuần sau, mỗi ngày nên có vài phút hỏi con về trường bằng câu cụ thể: hôm nay giờ ra chơi thế nào, có gì làm con vui, có gì làm con lo. Ghi lại những thay đổi, tốt hay xấu, để khi làm việc với nhà trường có thông tin rõ ràng.
Trẻ bị bắt nạt lâu thường mất tự tin, nghi ngờ bản thân. Cha mẹ có thể giúp con lấy lại cảm giác mình có giá trị qua những việc con làm tốt ở nhà, một môn thể thao, một nhóm bạn ngoài trường. Nếu sau vài tuần con vẫn mất ngủ, sợ hãi kéo dài, không muốn ra khỏi nhà hoặc nói những câu cho thấy muốn làm hại bản thân, hãy tìm người có chuyên môn về tâm lý trẻ em để hỗ trợ.
Nếu chuyện có dấu hiệu vi phạm pháp luật và gia đình muốn biết quyền, nghĩa vụ của các bên, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm trợ giúp pháp lý miễn phí cho trẻ em. Bài này không thay cho tư vấn về một vụ việc cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Con kể xong rồi lại xin bố mẹ đừng làm gì thì sao?
Hãy hỏi con lo lắng điều gì, thường là sợ bị trả thù hoặc sợ bị gọi là mách lẻo. Giải thích rằng bố mẹ sẽ làm theo cách an toàn và báo con trước mỗi bước. Nếu có nguy hiểm thật như bị đánh, bị đe doạ, bố mẹ vẫn phải báo nhà trường, nhưng nói rõ lý do với con.
Có nên gọi ngay cho phụ huynh của bạn kia không?
Thường không nên làm ngay trong lúc đang giận. Cuộc gọi dễ thành cãi vã, phụ huynh bên kia phòng thủ và trẻ của bạn có thể bị trả thù. Cách an toàn hơn là làm việc qua nhà trường, nơi có trách nhiệm điều phối và có giáo viên chứng kiến. Chỉ gặp phụ huynh bên kia khi có nhà trường cùng ngồi.
Con kể nhưng không nhớ rõ ngày giờ thì có sao không?
Không sao. Trẻ bị căng thẳng thường nhớ cảm xúc rõ hơn chi tiết. Cha mẹ ghi lại đúng những gì con nhớ, không gợi ý hay điền thêm cho đủ. Những lần sau, nếu có chuyện tiếp diễn, cả nhà có thể ghi ngay trong ngày để có thông tin chính xác hơn.
Có nên dạy con đánh trả để tự vệ không?
Không nên khuyên con đánh trả. Đánh lại dễ làm chuyện leo thang, con có thể bị thương hoặc bị xử lý kỷ luật. Hãy dạy con những cách giữ an toàn: nói to và rõ "dừng lại", đi về phía người lớn, đi cùng bạn, tránh chỗ vắng. Việc dừng bắt nạt là trách nhiệm của người lớn.
Con là trẻ lớn, không muốn bố mẹ can thiệp thì sao?
Trẻ lớn cần được tôn trọng ý kiến nhiều hơn. Bạn và con nên bàn các lựa chọn, như con tự nói với giáo viên trước, bố mẹ đi cùng, hoặc viết thư cho thầy cô. Nhưng nếu có bạo lực, đe doạ hay phát tán ảnh, cha mẹ vẫn phải hành động và giải thích cho con hiểu vì sao.
Bao lâu sau mới biết chuyện bắt nạt đã dừng hẳn?
Không có mốc chung. Cha mẹ nên tiếp tục hỏi chuyện hằng ngày ít nhất vài tuần sau khi nhà trường xử lý, để ý các dấu hiệu cũ có quay lại không, và hẹn giáo viên trao đổi lại định kỳ. Bắt nạt hay âm thầm quay lại khi người lớn bắt đầu lơ là.