Bổn phận của trẻ em với gia đình là kính trọng, lễ phép với ông bà, cha mẹ; yêu thương, chia sẻ với người thân; cùng giữ nếp nhà và phụ giúp việc gia đình vừa với sức mình. Đây là nhóm bổn phận gần gũi nhất, vì gia đình là nơi trẻ học cách sống với người khác trước tiên.
Bài này đi qua từng ý một, chỉ ra chỗ dễ hiểu lệch, và gợi ý những câu cha mẹ có thể dùng để con thấy mình là một thành viên được tôn trọng trong nhà, chứ không phải người bị sai bảo. Nội dung dựa theo tinh thần của Luật Trẻ em 2016, diễn đạt lại bằng lời đời thường.
Một lưu ý trước khi đọc tiếp: gia đình ở đây hiểu rộng. Có em sống với cả cha lẫn mẹ, có em sống với mẹ hoặc với bố sau khi cha mẹ chia tay, có em ở với ông bà vì cha mẹ đi làm xa, có em được cô chú hay người giám hộ nuôi. Bổn phận với gia đình áp dụng với những người đang thật sự chăm sóc, yêu thương trẻ, không phụ thuộc vào việc gia đình đó trông như thế nào. Vì vậy, khi nói chuyện với con, nên tránh những câu khiến con thấy nhà mình "thiếu" so với nhà bạn.
Kính trọng và lễ phép: hiểu đúng để dạy đúng
Kính trọng là thái độ, lễ phép là cách thể hiện. Trẻ chào hỏi khi đi học về, đưa đồ bằng hai tay, không ngắt lời người lớn đang nói. Đó là những biểu hiện bên ngoài. Bên trong là sự ghi nhận công sức và tình thương của người lớn dành cho mình. Dạy hình thức mà bỏ qua ý nghĩa thì trẻ dễ chào cho có, hoặc lễ phép trước mặt mà nói khác sau lưng.
Kính trọng không có nghĩa là im lặng. Một đứa trẻ lễ phép vẫn được nói "con nghĩ khác" hay "con chưa đồng ý" bằng giọng nhẹ nhàng. Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền được bày tỏ ý kiến của trẻ. Dạy con cách nói lên ý mình mà vẫn giữ lễ là dạy kỹ năng, không phải dạy cãi.
Kính trọng là hai chiều. Trẻ học kính trọng nhanh nhất khi chính mình được đối xử tôn trọng. Cha mẹ gõ cửa trước khi vào phòng con lớn, xin lỗi khi lỡ lời, cảm ơn khi con giúp, thì con sẽ học theo mà không cần nhắc nhiều.
Yêu thương và chia sẻ: bổn phận nhiều người quên
Khi nói về bổn phận, người lớn thường nghĩ tới việc phải làm. Nhưng tinh thần của luật còn nhắc tới việc trẻ yêu thương, quan tâm và chia sẻ tình cảm, nguyện vọng của mình với cha mẹ và các thành viên trong gia đình. Nói cách khác, kể cho cha mẹ nghe mình đang vui hay buồn, đang lo chuyện gì, cũng là một phần bổn phận.
Điều này có ý nghĩa lớn trong việc bảo vệ trẻ. Một đứa trẻ quen kể chuyện với cha mẹ sẽ dễ nói ra khi có ai bắt nạt, khi gặp người lạ đáng ngờ trên mạng, hay khi có chuyện làm con sợ. Ngược lại, trẻ chỉ được nghe lệnh mà không bao giờ được hỏi han thì sẽ giữ kín mọi thứ, kể cả những chuyện cần người lớn biết ngay.
Muốn con chia sẻ, cha mẹ cần làm phần của mình trước: lắng nghe hết câu, không vội phán xét, không đem chuyện con kể ra làm trò cười trước họ hàng. Một bữa tối không có điện thoại, mỗi người kể một chuyện trong ngày, là thói quen đơn giản mà nhiều gia đình duy trì được. Không cần ép con nói; chỉ cần để cửa luôn mở.
Giữ nếp nhà: những việc nhỏ làm thành truyền thống
Mỗi nhà có một nếp riêng, và trẻ là người tiếp nối. Bổn phận giữ gìn nề nếp gia đình có thể rất cụ thể:
- Về nhà chào người lớn, đi đâu xin phép và báo giờ về.
- Ăn cơm chờ đủ người, mời ông bà, cha mẹ trước khi ăn.
- Giữ lời hứa trong nhà: đã hẹn tắt máy lúc chín giờ thì tắt đúng giờ.
- Không nói dối để tránh bị nhắc nhở; làm sai thì nhận và cùng sửa.
- Nhường nhịn em nhỏ nhưng không phải nhường mọi thứ; anh chị lớn cũng được có đồ riêng và thời gian riêng.
- Tham gia những dịp chung của gia đình như sum họp ngày Tết, thăm ông bà, chuẩn bị ngày giỗ, theo cách phù hợp với tuổi.
- Giữ gìn đồ đạc chung trong nhà, dùng xong cất lại chỗ cũ.
Nếp nhà không cần nhiều. Năm sáu thói quen làm đều đặn có giá trị hơn hai mươi điều lệ dán trên tủ lạnh. Cha mẹ cũng nên giữ đúng những nếp đó, vì trẻ học bằng mắt nhiều hơn bằng tai.
Phụ giúp việc nhà: bổn phận chứ không phải lao động
Phụ giúp việc gia đình là một ý được luật nhắc tới, kèm điều kiện phù hợp với độ tuổi, giới tính và sự phát triển của trẻ. Bảng dưới giúp phân biệt phụ giúp vừa sức với việc vượt quá bổn phận.
| Tiêu chí | Phụ giúp vừa sức | Đã vượt quá bổn phận |
|---|---|---|
| Thời gian | Ít phút đến khoảng một giờ mỗi ngày, không lấn giờ học và giờ ngủ | Kéo dài nhiều giờ, làm con mệt, bỏ bài vở, thiếu ngủ |
| Loại việc | Dọn đồ của mình, rửa bát, quét nhà, tưới cây, phụ nấu cơm | Việc nặng, việc dùng hoá chất, lửa, điện, dao sắc mà không có người lớn bên cạnh |
| Trách nhiệm | Con giúp một phần, người lớn vẫn là người lo chính | Con gánh vai trò của người lớn, ví dụ trông em nhỏ một mình cả ngày |
| Không khí | Có trò chuyện, có ghi nhận, có lúc được nghỉ | Bị quát, bị doạ, bị so sánh với con nhà khác |
Việc phụ giúp trong buôn bán, làm ăn của gia đình và ranh giới với lao động trẻ em có bài riêng ở danh mục về tiền bạc và lao động của trang. Ở đây chỉ nhấn mạnh: bổn phận là phụ giúp, không phải thay người lớn gánh việc.
Anh chị em trong nhà: bổn phận với nhau
Bổn phận với gia đình không chỉ hướng lên ông bà, cha mẹ, mà còn hướng sang anh chị em. Yêu thương, nhường nhịn, giúp nhau học, không đánh nhau, không chế giễu nhau là những điều trẻ học qua từng ngày sống chung.
Một cái bẫy phổ biến là giao trọn em nhỏ cho anh chị lớn rồi coi đó là bổn phận. Anh chị có thể trông em một lúc, chơi với em, dạy em vài việc, nhưng người chịu trách nhiệm chăm sóc vẫn là cha mẹ. Khi em xảy ra chuyện, không nên trách đứa lớn "sao không trông em". Trẻ lớn hơn vẫn là trẻ, vẫn cần thời gian riêng để học và chơi.
Khi anh chị em tranh cãi, cha mẹ nên tránh phân xử theo kiểu "lớn phải nhường nhỏ" một cách máy móc. Nên để mỗi đứa nói phần của mình, rồi cùng tìm cách chia cho công bằng. Đó là cách dạy trẻ tôn trọng quyền của người khác ngay trong nhà, một kỹ năng các em sẽ cần khi ra ngoài xã hội.
Khi gia đình chưa làm tròn phần của người lớn
Bổn phận của trẻ với gia đình được đặt ra trong một gia đình bình thường, nơi người lớn chăm sóc và bảo vệ trẻ. Không phải nhà nào cũng như vậy. Có trẻ sống cùng cha mẹ thường xuyên say xỉn, có trẻ chứng kiến người lớn đánh nhau, có trẻ bị chính người thân đánh đập hay chửi mắng nặng nề. Trong những hoàn cảnh đó, chữ "bổn phận" không thể bị dùng để bắt trẻ im lặng chịu đựng.
Cần nói rõ với trẻ: kính trọng ông bà, cha mẹ không có nghĩa là phải chịu bị làm đau. Kể với thầy cô, với người họ hàng mình tin, hay gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 khi bị đối xử tệ không phải là "phản bội gia đình" hay "vạch áo cho người xem lưng". Đó là việc giữ an toàn cho bản thân, mà giữ an toàn cũng là một bổn phận của chính trẻ.
Người lớn xung quanh, như hàng xóm, thầy cô, người làm công tác bảo vệ trẻ em ở xã, phường, cũng có trách nhiệm để ý và lên tiếng. Khi thấy trẻ có dấu hiệu bị bỏ mặc hay bạo lực trong nhà, bạn có thể báo cho UBND xã, phường hoặc công an xã, phường; trường hợp nguy hiểm ngay lúc đó thì gọi 113. Những chuyện cụ thể về quyền nuôi con, thay đổi người chăm sóc thì nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý.
Cách cha mẹ nói về bổn phận để con không thấy bị ép
Một vài bước có thể áp dụng ngay trong tuần này:
- Bắt đầu bằng "mình là một nhà": nói với con rằng mỗi người trong nhà đều góp sức để cả nhà sống dễ chịu, bố mẹ đi làm, nấu ăn, còn con cũng có phần.
- Cho con chọn trong vài việc vừa sức, ví dụ "con muốn phụ trách tưới cây hay dọn bàn ăn?". Được chọn thì con thấy mình có tiếng nói.
- Làm cùng con những lần đầu, chỉ cách làm, không chê vụng.
- Ghi nhận bằng lời cụ thể: "Bàn ăn sạch quá, mẹ đỡ mệt nhiều", thay vì khen chung chung hay chỉ lên tiếng khi con quên.
- Khi con quên, nhắc nhẹ một lần, hỏi xem có gì cản trở, rồi cùng điều chỉnh. Không dùng lời doạ, không lôi chuyện cũ.
- Định kỳ hỏi con: "Việc của con trong nhà có nặng quá không, con muốn đổi việc nào?". Bổn phận cần được điều chỉnh khi con lớn lên.
Với những gia đình có hoàn cảnh phức tạp, như cha mẹ ly hôn, con ở với ông bà, hay có mâu thuẫn lớn về cách nuôi dạy, nên tìm hiểu thêm trách nhiệm của cha mẹ theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn khi cần hướng dẫn cho tình huống cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Bổn phận của trẻ em với gia đình gồm những gì?
Theo tinh thần Luật Trẻ em 2016, đó là kính trọng, lễ phép, hiếu thảo với ông bà, cha mẹ; yêu thương, chia sẻ với người thân; giữ gìn nề nếp gia đình và phụ giúp việc nhà phù hợp với tuổi, giới tính và sức của trẻ.
Con hay cãi lại có phải là không làm tròn bổn phận?
Cần phân biệt cãi hỗn với bày tỏ ý kiến. Trẻ có quyền nói lên ý mình. Việc của cha mẹ là dạy con nói bằng giọng nhẹ nhàng, có lý do, đồng thời lắng nghe thật, chứ không coi mọi ý kiến khác là hỗn.
Trẻ phải làm việc nhà bao nhiêu là vừa?
Không có con số chung cho mọi trẻ. Nguyên tắc là việc vừa sức, không lấn giờ học và giờ ngủ, không nguy hiểm, có người lớn hướng dẫn và người lớn vẫn là người lo chính. Con lớn dần thì việc tăng dần.
Có nên bắt anh chị lớn trông em nhỏ thường xuyên không?
Anh chị có thể trông em một lúc và giúp đỡ em, nhưng trách nhiệm chăm sóc thuộc về cha mẹ. Giao trọn em nhỏ cho một đứa trẻ khác trong thời gian dài vừa không an toàn vừa làm đứa lớn mất thời gian học và chơi.
Làm sao để con chịu kể chuyện với cha mẹ hơn?
Lắng nghe hết câu, không phán xét vội, không đem chuyện con kể ra làm trò cười. Duy trì những khoảng thời gian không điện thoại như bữa tối hay trước giờ ngủ để cả nhà trò chuyện. Con thấy an toàn thì con sẽ nói.
Con không làm việc nhà thì có nên cắt tiền tiêu vặt hay cấm đi chơi?
Không nên biến bổn phận thành lý do để phạt. Hãy tìm hiểu vì sao con chưa làm, điều chỉnh việc cho vừa sức và ghi nhận khi con làm được. Hệ quả tự nhiên, như đồ không giặt thì chưa có để mặc, thường hiệu quả hơn hình phạt.