BonPhan.comBổn Phận
Bổn phận của trẻ em

Bổn phận của trẻ theo lứa tuổi: từ mầm non đến tuổi mới lớn

Bổn phận của trẻ lớn dần theo tuổi. Gợi ý phần việc hợp từng giai đoạn mầm non, tiểu học, trung học, dấu hiệu giao quá sức hoặc quá ít và cách điều chỉnh.

Vietnamese mother and two children of different ages preparing vegetables at a kitchen counter in Da Lat, Lam Dong, the younger child washing leaves, the older one peeling, seen from behind

Bổn phận của trẻ không cố định mà lớn dần theo tuổi: trẻ mầm non làm những việc rất nhỏ cho bản thân, trẻ tiểu học bắt đầu có phần việc riêng trong nhà và trong lớp, trẻ tuổi mới lớn dần nhận trách nhiệm gần với người lớn. Luật Trẻ em 2016 nhấn mạnh bổn phận phải phù hợp với độ tuổi và sự phát triển, nhưng không và không thể ghi việc cụ thể cho từng tuổi.

Bài này gợi ý cách nhìn bổn phận theo từng giai đoạn, kèm dấu hiệu cho thấy người lớn đang giao quá nhiều hoặc quá ít. Các mốc tuổi chỉ là tham khảo, mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng. Mục đích không phải để so con với bạn cùng tuổi, càng không để chấm điểm con, mà để người lớn biết khi nào nên giao thêm, khi nào nên bớt.

Một mốc tuổi chắc chắn và vì sao phần còn lại linh hoạt

Mốc pháp lý quan trọng nhất cần nhớ: theo Luật Trẻ em 2016, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Theo Bộ luật Dân sự 2015, người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi. Như vậy, các em từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi không còn là trẻ em theo luật trẻ em, nhưng vẫn là người chưa thành niên, vẫn cần cha mẹ hoặc người giám hộ trong nhiều việc. Bổn phận trong bài dùng chung cho cả nhóm này, với lưu ý rằng các em lớn sẽ gần với trách nhiệm của người trưởng thành hơn.

Ngoài mốc đó, luật không chia bổn phận theo từng tuổi, và đó là điều hợp lý. Hai em cùng chín tuổi có thể rất khác nhau: em này đã tự nấu được mì, em kia còn sợ bếp; em này mạnh dạn chào hỏi, em kia nhút nhát. Bổn phận phải theo sự phát triển thật của từng trẻ, không theo con số trên giấy khai sinh.

Một số việc có quy định tuổi riêng trong các luật khác, như tuổi được đi làm thêm, được tự giao dịch dân sự ở mức nào, được lái xe loại gì. Những mốc đó nên tra văn bản hiện hành khi cần, và các danh mục khác của trang có bàn riêng. Bài này chỉ nói về bổn phận hằng ngày trong gia đình, trường học và cộng đồng.

Gợi ý bổn phận theo từng giai đoạn

Bảng dưới gom theo cấp học cho dễ hình dung. Mỗi ô là ví dụ, không phải chỉ tiêu.

Giai đoạnVới bản thânVới gia đìnhVới trường lớp, cộng đồng
Mầm non, khoảng 3 đến 5 tuổiTự rửa tay, tập tự ăn, tự mặc đồ đơn giản, nói khi thấy sợCất đồ chơi, chào hỏi, mời ăn cơmXếp hàng, chờ tới lượt, chia đồ chơi với bạn
Đầu tiểu học, khoảng 6 đến 8 tuổiTự chuẩn bị cặp sách, đánh răng không cần nhắc, biết số 111Dọn bàn ăn, tưới cây, gấp đồ của mìnhGiữ vệ sinh lớp, giúp bạn mượn đồ dùng
Cuối tiểu học, khoảng 9 đến 11 tuổiTự quản lý giờ học, giờ chơi theo thoả thuận; trung thực khi làm saiRửa bát, quét nhà, phụ nấu ăn có người lớn bên cạnhGiúp bạn hiểu bài, tham gia hoạt động chung của lớp
Trung học cơ sở, khoảng 11 đến 15 tuổiChăm sóc cơ thể tuổi dậy thì, từ chối rủ rê có hại, giữ an toàn trên mạngNấu được bữa đơn giản, đi chợ cùng người lớn, chăm sóc người thân khi ốm nhẹTôn trọng sự khác biệt, giúp người khó khăn qua hoạt động có tổ chức
Trung học phổ thông, khoảng 15 đến 17 tuổiTự lập kế hoạch học tập, sức khoẻ, chi tiêu cá nhânChia sẻ việc nhà gần như người lớn, góp ý trong việc chung của gia đìnhTham gia hoạt động cộng đồng, tình nguyện; hiểu và tôn trọng pháp luật

Các giai đoạn chồng lên nhau là cố ý: không có ngày sinh nhật nào mà trẻ đột nhiên phải làm thêm việc mới. Bổn phận tăng dần, từng chút, khi trẻ đã quen với phần cũ.

Dấu hiệu đang giao quá sức

Việc lấn hết giờ học, giờ ngủ, giờ chơi. Học, nghỉ ngơi và vui chơi cũng là quyền của trẻ. Khi bổn phận chiếm chỗ của chúng, nghĩa là đã quá.

Trẻ gánh vai trò của người lớn. Trông em nhỏ một mình cả ngày, nấu ăn cho cả nhà thường xuyên khi còn tiểu học, lo việc buôn bán thay cha mẹ, là những dấu hiệu trẻ đang phải lớn quá nhanh. Có những gia đình khó khăn buộc phải nhờ con nhiều hơn, nhưng cần tìm thêm sự hỗ trợ từ họ hàng, hàng xóm hoặc chính quyền xã, phường.

Việc có nguy cơ gây thương tích. Dùng dao sắc, bếp lửa, điện, hoá chất, leo trèo cao mà không có người lớn bên cạnh là vượt quá sức của trẻ nhỏ, dù trẻ có vẻ làm được.

Trẻ thường xuyên mệt, cáu, sợ hãi. Một đứa trẻ luôn lo không làm xong việc, sợ bị mắng, mất hứng với mọi thứ có thể đang chịu áp lực quá lớn. Cần ngồi lại để điều chỉnh.

Bổn phận thành điều kiện để được thương. Câu như "làm không xong thì đừng gọi bố mẹ" là biến bổn phận thành công cụ đe doạ. Tình thương và sự an toàn của trẻ không được phụ thuộc vào việc trẻ làm được bao nhiêu.

Dấu hiệu đang giao quá ít

Trẻ lớn mà chưa tự lo được việc cơ bản của mình. Học sinh trung học cơ sở chưa tự gấp quần áo, chưa tự chuẩn bị đồ đi học, chưa biết nấu một món đơn giản, có thể là dấu hiệu người lớn làm thay quá nhiều.

Trẻ coi việc nhà là việc của người khác. Ăn xong để nguyên bát, đồ đạc vứt khắp nơi, chờ người lớn dọn. Đây thường không phải do trẻ hư mà do chưa bao giờ được giao phần.

Trẻ lúng túng khi phải tự quyết định. Trẻ quen được lo hết có thể thấy hoảng khi phải tự chọn việc nhỏ. Bổn phận vừa sức là cách tập ra quyết định từng bước.

Người lớn kiệt sức mà trẻ vẫn rảnh. Khi cha mẹ làm hết mọi việc và mệt mỏi, trong khi con có nhiều thời gian rảnh, cả hai bên đều thiệt: cha mẹ mất sức, con mất cơ hội lớn lên.

Cách tăng bổn phận khi con lớn lên

Không cần đợi tới năm học mới hay sinh nhật. Có thể làm theo các bước sau mỗi khi thấy con đã quen với phần cũ:

  1. Quan sát xem con đã làm phần việc hiện tại đều đặn chưa, có còn cần nhắc nhiều không.
  2. Hỏi con muốn thử việc gì mới. Trẻ thường hào hứng với việc "của người lớn" như nấu ăn, đi chợ, sửa đồ nhỏ.
  3. Làm cùng con vài lần, chỉ cách làm an toàn, rồi lùi dần ra để con tự làm.
  4. Chấp nhận con làm chưa khéo trong thời gian đầu. Làm lại thay con sẽ khiến con nản.
  5. Ghi nhận cụ thể: "Bữa sáng nay con tự lo hết, mẹ đỡ được nhiều lắm."
  6. Nếu con thấy quá tải, bớt một việc cũ để nhận việc mới, chứ không chỉ cộng thêm mãi.

Bổn phận tăng thì quyền tự quyết của con cũng nên tăng theo. Con lớn đã tự lo được giờ giấc thì được góp ý về giờ về nhà; con đã đóng góp cho việc chung của gia đình thì được tham gia bàn bạc việc chung. Quyền và bổn phận lớn lên cùng nhau. Một đứa trẻ thấy được tin tưởng thêm sẽ có thêm lý do để làm tốt phần việc của mình.

Anh chị em khác tuổi: chia bổn phận sao cho công bằng

Trong nhà có nhiều con, bổn phận theo tuổi dễ gây ra cảm giác bất công. Anh chị lớn thấy mình làm nhiều hơn, em nhỏ thấy mình bị coi là "trẻ con". Cả hai cảm giác đều có lý, và người lớn cần nói rõ nguyên tắc: mỗi người làm theo sức, không phải mỗi người làm bằng nhau.

Một cách dễ hiểu là so mức cố gắng thay vì so khối lượng. Em năm tuổi cất hết đồ chơi là cố gắng ngang với anh mười hai tuổi rửa hết bát. Khi nói chuyện, người lớn nên ghi nhận cả hai, tránh câu "em còn bé, con lớn rồi phải làm hết". Anh chị lớn cũng cần được hưởng những quyền tương ứng với tuổi, như được về muộn hơn một chút, được có không gian riêng, để thấy bổn phận lớn hơn đi kèm sự tin tưởng lớn hơn.

Cũng nên tránh giao cho anh chị lớn quyền "quản" em nhỏ, như phạt em khi em không làm việc. Việc nhắc nhở, điều chỉnh bổn phận của từng con là việc của cha mẹ. Anh chị có thể làm mẫu, giúp đỡ em, nhưng không thay vai người lớn. Khi mỗi đứa trẻ thấy mình được đối xử công bằng theo cách phù hợp với tuổi, chuyện so bì trong nhà giảm đi rõ rệt.

Bổn phận của trẻ có hoàn cảnh đặc biệt

Trẻ khuyết tật, trẻ mắc bệnh dài ngày, trẻ có khó khăn trong học tập đều có bổn phận, nhưng phải theo đúng khả năng của từng em. Một em vận động khó khăn có thể nhận việc sắp xếp, trông nom cây cảnh, chăm thú nuôi trong nhà. Một em gặp khó khăn về giao tiếp có thể bắt đầu từ việc chào hỏi bằng cử chỉ. Điều quan trọng là trẻ được coi là thành viên có đóng góp, không bị miễn hết mọi thứ như người ngoài cuộc.

Ngược lại, trẻ mồ côi, trẻ sống trong gia đình rất nghèo, trẻ có cha mẹ ốm nặng thường bị đẩy vào bổn phận quá sớm và quá nặng. Những em này cần được người lớn xung quanh để ý, và gia đình nên được hỗ trợ từ chính quyền xã, phường theo các chính sách dành cho trẻ có hoàn cảnh đặc biệt. Khi có vướng mắc pháp lý cụ thể như người giám hộ, trợ cấp, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước, nơi trẻ em được hỗ trợ miễn phí.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ em là người dưới bao nhiêu tuổi?

Theo Luật Trẻ em 2016, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Theo Bộ luật Dân sự 2015, người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi. Các em từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi vì vậy không còn là trẻ em theo luật trẻ em nhưng vẫn là người chưa thành niên.

Luật có ghi trẻ mấy tuổi phải làm việc gì không?

Luật Trẻ em 2016 chỉ nêu nguyên tắc bổn phận phải phù hợp với độ tuổi, giới tính và sự phát triển, không liệt kê việc cụ thể theo từng tuổi. Một số mốc tuổi riêng nằm ở luật khác, nên tra văn bản hiện hành khi cần.

Con năm tuổi đã nên có bổn phận chưa?

Có, ở mức rất nhỏ như cất đồ chơi, tự rửa tay, chào hỏi, chờ tới lượt. Những việc này giúp trẻ thấy mình có ích và tập tự lập. Người lớn làm cùng và ghi nhận, không ép hay doạ.

Làm sao biết mình đang giao cho con quá nhiều việc?

Dấu hiệu thường gặp là việc lấn giờ học, giờ ngủ, giờ chơi; con gánh vai trò người lớn; việc có nguy cơ gây thương tích; con thường xuyên mệt, cáu hay sợ. Khi thấy vậy, ngồi lại cùng con để chia lại việc.

Con tuổi mới lớn không chịu làm gì thì nên bắt đầu từ đâu?

Hỏi con muốn nhận việc gì, ưu tiên việc mang tính tự lập như tự giặt đồ, tự nấu một bữa. Trao kèm quyền tự quyết tương ứng. Trẻ lớn thường hợp tác hơn khi được đối xử như người gần trưởng thành.

Trẻ khuyết tật có bổn phận như trẻ khác không?

Có, nhưng theo đúng khả năng của từng em. Việc vừa sức giúp trẻ tự tin và thấy mình là thành viên có đóng góp. Không nên miễn hết, cũng không nên ép làm điều vượt quá khả năng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138