Khi con chưa làm tròn bổn phận, việc đầu tiên nên làm không phải là phạt, mà là tìm hiểu vì sao: con quên, con mệt, con chưa biết cách, con thấy bất công, hay có chuyện gì đó đang làm con rối. Bổn phận của trẻ em theo Luật Trẻ em 2016 mang tính giáo dục; nó không được biến thành cái cớ để đánh, mắng nặng hay tước đi những quyền cơ bản của trẻ.
Bài này dành cho cha mẹ, ông bà và thầy cô đang mệt mỏi vì nhắc mãi mà con không làm. Bài không hứa có cách khiến con nghe lời ngay lập tức, nhưng đưa ra cách phản hồi giữ được cả bổn phận lẫn mối quan hệ với con, kèm những ranh giới người lớn không được vượt qua.
Vì sao trách phạt thường không giúp con làm tròn bổn phận
Khi con không rửa bát, không làm bài, không về đúng giờ, phản xạ của nhiều người lớn là quát, doạ, cấm đoán, có khi đánh. Kết quả trước mắt có thể là con làm theo. Nhưng về lâu dài, con học được điều khác: làm vì sợ, chứ không phải vì hiểu. Khi người lớn vắng mặt, nỗi sợ không còn, bổn phận cũng biến mất.
Trách phạt nặng còn có hai tác dụng phụ. Một là con học cách giấu: giấu bài kiểm tra điểm thấp, nói dối là đã làm, đổ lỗi cho em. Hai là khoảng cách giữa cha mẹ và con lớn dần, đến khi con gặp chuyện thật sự nghiêm trọng thì không dám kể. Cả hai đều ngược với mục tiêu ban đầu là dạy con sống có trách nhiệm.
Đánh trẻ, chửi mắng xúc phạm, bỏ đói, nhốt trẻ là những hình thức trái với tinh thần bảo vệ trẻ em trong pháp luật Việt Nam. Luật Trẻ em 2016 và Luật Hôn nhân và gia đình 2014 đều đặt trách nhiệm nuôi dạy con theo hướng tôn trọng, không bạo lực. Chi tiết các hành vi bị cấm nên tra văn bản hiện hành; tình huống cụ thể nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Tìm nguyên nhân trước khi phản ứng
Cùng một hành vi "không làm", nguyên nhân có thể rất khác nhau, và mỗi nguyên nhân cần cách xử lý khác nhau.
| Có thể là do | Dấu hiệu | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Chưa biết cách | Con làm qua loa, làm sai, hoặc né hẳn | Làm cùng con vài lần, chỉ từng bước |
| Quá sức hoặc quá tải | Con mệt, bài vở dồn, ngủ muộn | Giảm việc, đổi lịch, xem lại tổng thời gian của con |
| Quên | Con làm khi được nhắc, không phản đối | Đặt mốc nhắc cố định, gắn việc với thói quen sẵn có |
| Thấy bất công | Con hay nói "sao em không phải làm", "sao bố không làm" | Xem lại cách chia việc, giải thích hoặc điều chỉnh |
| Đang có chuyện khác | Con thay đổi đột ngột, thu mình, cáu bẳn | Tạm gác bổn phận, trò chuyện về điều đang làm con rối |
| Muốn thử giới hạn | Con cố tình không làm, nhìn phản ứng của người lớn | Giữ bình tĩnh, nhất quán, áp dụng hệ quả đã thống nhất |
Dòng "đang có chuyện khác" đáng chú ý nhất. Một đứa trẻ bỗng dưng bỏ hết việc nhà, sợ đi học, ít nói hẳn có thể đang bị bắt nạt, đang lo lắng, hoặc gặp chuyện mà con chưa dám kể. Lúc đó, nhắc bổn phận là sai trọng tâm; con cần được hỏi han và bảo vệ.
Hệ quả tự nhiên và hệ quả hợp lý: thay thế cho hình phạt
Hệ quả tự nhiên là điều xảy ra mà không cần ai can thiệp. Con không bỏ đồ bẩn vào giỏ thì đồ không được giặt. Con quên mang áo mưa thì về bị ướt một chút. Người lớn chỉ cần không vội làm thay, và không nói "thấy chưa" một cách hả hê. Hệ quả tự nhiên chỉ dùng khi nó không gây hại cho sức khoẻ, an toàn hay việc học của con.
Hệ quả hợp lý là điều người lớn đặt ra, liên quan trực tiếp tới việc. Con dùng xong bộ màu không cất, bộ màu được cất lên cao một ngày. Con về muộn hơn giờ hẹn, lần sau giờ về sớm hơn một chút. Hệ quả hợp lý phải liên quan tới hành vi, tương xứng, được nói trước, và áp dụng bình tĩnh.
Khác với hình phạt ở chỗ nào. Hình phạt thường không liên quan tới việc, nặng hơn mức cần, áp dụng khi người lớn đang giận, và nhằm làm con đau hoặc xấu hổ. Hệ quả nhằm giúp con hiểu mối liên hệ giữa hành động và kết quả.
Những thứ không được đem ra làm hệ quả. Bữa ăn, giấc ngủ, việc đi học, sự an toàn và tình thương của cha mẹ không bao giờ được dùng để trừng phạt. Đó là quyền cơ bản của trẻ, không phải phần thưởng cho việc làm tròn bổn phận.
Một cuộc trò chuyện sau khi con chưa làm việc
Ví dụ giả định: con mười tuổi nhận việc rửa bát tối, ba hôm liền bỏ ngang. Cuộc trò chuyện có thể đi theo các bước:
- Chọn lúc cả hai bình tĩnh, không phải ngay sau bữa tối khi bồn rửa đầy bát. Ví dụ trước giờ ngủ hoặc sáng cuối tuần.
- Mô tả sự việc, không gắn nhãn: "Ba tối nay bát chưa được rửa", thay vì "Con lười quá".
- Hỏi và nghe: "Có chuyện gì làm con khó rửa bát mấy hôm nay không?" Câu trả lời có khi là bài nhiều, là chán, hoặc thấy em không phải làm gì.
- Cùng điều chỉnh: đổi giờ, đổi việc, chia lại cho công bằng, hoặc làm cùng nhau vài hôm.
- Thống nhất hệ quả nếu lần sau vẫn bỏ: ví dụ sáng hôm sau phải rửa trước khi đi chơi. Nói rõ, nói trước.
- Kết thúc bằng sự tin tưởng: "Mẹ biết con làm được, mình thử lại từ tối nay nhé."
Không phải lần nào cũng suôn sẻ. Nhưng con nhớ được rằng khi mình chưa làm tốt, bố mẹ hỏi han thay vì quát mắng, thì con sẽ dần chủ động hơn, và quan trọng hơn, con sẽ tiếp tục kể với bố mẹ những chuyện khó.
Khi chính người lớn mất bình tĩnh
Không có cha mẹ nào luôn bình tĩnh. Sau một ngày làm việc mệt, về nhà thấy bát chưa rửa, bài chưa làm, rất dễ buột miệng nói nặng hay giơ tay. Điều quan trọng là nhận ra và sửa.
Khi thấy mình đang nóng giận, hãy dừng lại, nói với con "Bố đang bực, bố cần vài phút, lát nữa mình nói chuyện", rồi rời khỏi phòng. Hít thở, uống cốc nước, đi một vòng. Việc dạy con có thể chờ thêm mười lăm phút; một lời nói nặng hay một cái tát thì khó rút lại.
Nếu đã lỡ lời, hãy xin lỗi con. Câu "Lúc nãy mẹ nói con như vậy là không đúng, mẹ xin lỗi" không làm mất uy của cha mẹ; ngược lại, nó dạy con cách nhận lỗi và sửa lỗi, đúng thứ bổn phận mà cha mẹ mong con học. Sau lời xin lỗi, vẫn có thể quay lại chuyện việc chưa làm, nhưng bằng giọng bình tĩnh.
Nếu người lớn thấy mình thường xuyên mất kiểm soát, đánh con nhiều lần, hãy coi đó là tín hiệu cần giúp đỡ. Có thể tìm tới chuyên gia tư vấn tâm lý, nói chuyện với người thân tin cậy, hoặc gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn. Tìm giúp đỡ là việc của một người cha, người mẹ có trách nhiệm.
Biến lời nhắc thành thói quen, để không phải nhắc mãi
Gắn việc vào một mốc cố định. Rửa bát ngay sau bữa tối, chuẩn bị cặp sách trước khi đánh răng, tưới cây khi đi học về. Việc gắn với mốc có sẵn trong ngày dễ nhớ hơn việc "làm lúc nào cũng được".
Dùng lời nhắc ngắn, không giảng. Một từ hay một câu là đủ: "Bát con ơi", "Cặp sách nhé". Bài giảng dài mỗi lần nhắc làm trẻ nghe tai này ra tai kia và thấy bị cằn nhằn.
Để con tự nhắc mình. Với trẻ biết đọc, con tự viết danh sách việc của mình và dán ở chỗ con chọn. Với trẻ lớn, con tự đặt nhắc việc trên điện thoại. Khi con tự đặt, con có trách nhiệm hơn với lời nhắc đó.
Ghi nhận những ngày con nhớ. Người lớn hay chỉ lên tiếng khi con quên. Hãy nói điều gì đó vào những ngày con tự làm mà không cần nhắc: "Hôm nay bố chưa nhắc mà con đã rửa bát rồi." Sự để ý đó khuyến khích con hơn mọi lời trách.
Kiên nhẫn với thời gian. Một thói quen mới cần nhiều tuần mới vững. Có những ngày con quay lại quên như cũ, nhất là khi ốm, khi thi, khi có thay đổi trong nhà. Điều đó bình thường, chỉ cần quay lại nếp cũ mà không làm to chuyện.
Thầy cô và ông bà: cùng một cách phản hồi
Ở trường, khi học sinh không làm bài, không trực nhật, thầy cô cũng đứng trước lựa chọn tương tự. Phạt đứng góc lớp, bêu tên trước lớp, chấm điểm thi đua kém cho cả tổ vì một em, thường khiến em đó xấu hổ và bị bạn bè xa lánh, mà việc vẫn không được làm tốt hơn. Trao đổi riêng, tìm nguyên nhân, liên lạc với phụ huynh khi cần, giúp em có cơ hội làm lại, là cách gần với tinh thần giáo dục hơn.
Với ông bà sống cùng, cha mẹ nên thống nhất cách phản hồi trước. Trẻ dễ rối khi bố mẹ dùng hệ quả bình tĩnh, còn ông bà thì mắng hoặc ngược lại làm thay hết. Không cần ông bà làm giống hệt, chỉ cần không ai dùng bạo lực, không ai đem tình thương ra doạ, và mọi người tôn trọng thoả thuận đã có với con.
Cuối cùng, nên nhớ rằng mục tiêu của bổn phận không phải là một ngôi nhà hoàn hảo hay một đứa trẻ không bao giờ sai. Mục tiêu là một đứa trẻ dần hiểu mình là thành viên có trách nhiệm, được tôn trọng, được an toàn, và biết rằng khi mình chưa làm tốt thì vẫn có người giúp mình làm lại.
Câu hỏi thường gặp
Con không làm việc được giao thì có nên phạt không?
Trước hết nên tìm nguyên nhân: con chưa biết cách, quá tải, quên, thấy bất công hay đang có chuyện khác. Nếu cần, dùng hệ quả tự nhiên hoặc hệ quả hợp lý đã thống nhất trước, thay vì hình phạt làm con đau hay xấu hổ.
Hệ quả hợp lý khác hình phạt thế nào?
Hệ quả hợp lý liên quan trực tiếp tới việc, tương xứng, được nói trước và áp dụng bình tĩnh. Hình phạt thường không liên quan, nặng hơn mức cần, áp dụng lúc đang giận và nhằm làm con đau hoặc xấu hổ.
Có được cắt bữa ăn hay không cho con đi học để phạt không?
Không. Bữa ăn, giấc ngủ, việc đi học, sự an toàn và tình thương của cha mẹ là quyền cơ bản của trẻ, không được dùng để trừng phạt. Làm vậy đi ngược tinh thần bảo vệ trẻ em của pháp luật.
Cha mẹ lỡ đánh con khi nóng giận thì nên làm gì?
Bình tĩnh lại, xin lỗi con một cách chân thành và giải thích rằng làm vậy là không đúng. Nếu chuyện này lặp lại nhiều lần, nên tìm chuyên gia tư vấn tâm lý hoặc gọi 111 để được hướng dẫn cách kiềm chế và nuôi dạy con.
Con bỗng dưng bỏ hết việc nhà, ít nói hẳn có đáng lo không?
Có thể con đang gặp chuyện như bị bắt nạt, lo lắng hoặc điều gì chưa dám kể. Lúc này nên tạm gác chuyện bổn phận, dành thời gian trò chuyện nhẹ nhàng và để ý thêm. Nếu có dấu hiệu nghiêm trọng, tìm hỗ trợ chuyên môn.
Thầy cô có nên bêu tên học sinh không làm bài trước lớp?
Không nên. Bêu tên làm trẻ xấu hổ và dễ bị bạn bè xa lánh, trong khi việc học không tốt lên. Trao đổi riêng, tìm nguyên nhân, liên lạc phụ huynh khi cần và cho em cơ hội làm lại phù hợp hơn với tinh thần giáo dục.