Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Luật Trẻ em 2016, mọi trẻ em đều có quyền như nhau, không bị phân biệt đối xử vì hoàn cảnh ra đời hay vì là con riêng, con nuôi. Con sinh ra khi cha mẹ không kết hôn có quyền và nghĩa vụ với cha mẹ như con sinh ra trong hôn nhân. Con nuôi được nhận nuôi hợp pháp có quyền như con đẻ trong quan hệ với cha mẹ nuôi. Con riêng sống cùng cha dượng hoặc mẹ kế được luật đặt ra quan hệ trông nom, chăm sóc riêng.
Nhưng "quyền như nhau" trên giấy không tự biến thành sự công bằng trong nhà. Bài này giải thích từng trường hợp theo nguyên tắc, chỉ ra những chỗ hay bị hiểu sai, và gợi ý cách giữ công bằng trong một gia đình có nhiều kiểu quan hệ. Những câu hỏi về thừa kế, nhận cha mẹ con hay nhận con nuôi trong hồ sơ cụ thể nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Con sinh ra khi cha mẹ không kết hôn
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 nêu nguyên tắc: con sinh ra không phụ thuộc vào tình trạng hôn nhân của cha mẹ đều có quyền và nghĩa vụ như nhau đối với cha mẹ của mình. Cách gọi "con ngoài giá thú" vẫn còn trong lời nói hằng ngày, nhưng về quyền thì đứa trẻ không bị đặt vào vị trí thấp hơn.
Điều kiện để quyền đó được thực hiện đầy đủ là quan hệ cha, mẹ với con phải được xác định về mặt pháp lý. Người mẹ thường được xác định ngay khi khai sinh. Người cha có thể được ghi nhận khi tự nguyện làm thủ tục nhận con tại cơ quan đăng ký hộ tịch ở UBND xã, phường, hoặc qua tòa án khi có tranh chấp. Khi đã được xác định, người cha có đầy đủ nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng, và con có quyền thừa kế từ cha như mọi người con khác.
Trong lúc chưa xác định được cha, đứa trẻ vẫn phải được khai sinh, được đi học, được chăm sóc sức khoẻ. Không trường học hay cơ sở y tế nào được từ chối trẻ vì giấy khai sinh để trống phần thông tin người cha. Người lớn cũng nên cẩn trọng với lời nói trong họ hàng, xóm giềng: những câu bàn tán về "con không cha" làm tổn thương trẻ và đi ngược quyền được tôn trọng danh dự của trẻ.
Con nuôi: khi nào được coi như con đẻ
Việc nhận con nuôi tạo ra quan hệ cha mẹ và con giữa người nhận nuôi và trẻ được nhận nuôi. Khi việc nuôi con nuôi được đăng ký hợp pháp tại cơ quan có thẩm quyền, cha mẹ nuôi và con nuôi có quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con theo luật: nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục, đại diện, thừa kế. Con nuôi không phải là "con hạng hai".
Điểm hay bị hiểu sai là "con nuôi thực tế": đứa trẻ được một gia đình đón về nuôi từ nhỏ, cả xóm biết, nhưng chưa từng làm thủ tục. Về tình cảm, đó là con; về pháp lý, quan hệ cha mẹ và con có thể chưa được công nhận đầy đủ, và khi có chuyện như thừa kế hay cha mẹ nuôi qua đời, trẻ có thể gặp khó khăn. Pháp luật từng có quy định để đăng ký những trường hợp nuôi con nuôi thực tế; điều kiện và thời hạn cụ thể bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi tại UBND xã, phường.
Khi nhận con nuôi, ý kiến của trẻ cũng được tính đến. Luật có mốc tuổi mà từ đó việc nhận con nuôi phải có sự đồng ý của chính đứa trẻ. Trẻ cũng có quyền được biết về nguồn gốc của mình theo cách phù hợp; nhiều chuyên gia khuyên cha mẹ nuôi nói thật với con từ sớm, bằng ngôn ngữ hợp tuổi, thay vì để con phát hiện qua người khác.
Con riêng với cha dượng, mẹ kế: luật nói gì
Con riêng là con của một bên vợ hoặc chồng với người khác. Quan hệ giữa con riêng và người cha dượng, mẹ kế không phải quan hệ cha mẹ và con, nhưng luật vẫn đặt ra những nghĩa vụ. Bảng dưới tóm tắt theo nguyên tắc của Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Bộ luật Dân sự 2015:
| Vấn đề | Nguyên tắc chung | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chăm sóc, giáo dục | Cha dượng, mẹ kế có nghĩa vụ trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con riêng của bên kia cùng sống chung | Gắn với việc cùng sống chung |
| Bổn phận của con riêng | Con riêng có bổn phận kính trọng, chăm sóc cha dượng, mẹ kế cùng sống chung | Quan hệ hai chiều, không chỉ một phía |
| Cha mẹ ruột | Cha mẹ ruột của con riêng vẫn giữ nguyên quyền và nghĩa vụ, kể cả cấp dưỡng | Tái hôn không xoá trách nhiệm của cha mẹ ruột |
| Thừa kế | Con riêng và cha dượng, mẹ kế có thể được thừa kế của nhau trong một số điều kiện, như khi có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha mẹ và con | Điều kiện cụ thể cần tra văn bản hiện hành |
| Nhận làm con nuôi | Cha dượng, mẹ kế có thể làm thủ tục nhận con riêng của vợ hoặc chồng làm con nuôi | Khi đó quan hệ trở thành cha mẹ nuôi và con nuôi |
Bảng là cách diễn giải phổ biến để dễ hình dung, không thay thế văn bản luật. Khi gia đình cần quyết định về tài sản, di chúc hay nhận con nuôi, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn với hồ sơ cụ thể.
Nói với con về gia đình của mình
Trẻ trong gia đình có con riêng, con nuôi hay chỉ có mẹ thường gặp những câu hỏi từ bạn bè: "Sao bạn không giống bố?", "Bố bạn đâu?". Trẻ trả lời được bình tĩnh khi ở nhà con đã được nghe một câu chuyện rõ ràng, không giấu giếm, không bi kịch hoá về gia đình mình.
Cha mẹ có thể bắt đầu từ điều đơn giản và thật: gia đình mình gồm những ai, ai thương con, ai lo cho con. Với con nuôi, câu chuyện có thể là "con đến với bố mẹ theo một cách khác các bạn, và bố mẹ đã chờ con". Với con riêng, có thể giải thích rằng con có bố ruột ở nơi khác và có chú ở nhà cùng chăm con, cả hai đều là người lớn của con. Chi tiết thêm dần theo tuổi, theo câu hỏi của con.
Cha mẹ cũng nên giúp con chuẩn bị một câu trả lời ngắn cho bạn bè, để con không phải giải thích quá nhiều hay cảm thấy phải giấu. Con có quyền giữ chuyện riêng của gia đình; con không bắt buộc phải kể với ai. Nếu con bị trêu chọc vì hoàn cảnh gia đình, đó là chuyện bắt nạt, cần báo thầy cô chủ nhiệm để xử lý, không phải lỗi của con.
Phân biệt đối xử trong nhà thường trông như thế nào
Chia phần không đều mà không có lý do. Con chung được học thêm, con riêng thì không; quà Tết cho đứa này nhiều hơn đứa kia. Trẻ để ý rất kỹ những khác biệt này và tự kết luận về giá trị của mình.
Giao việc nhà nặng hơn cho một đứa. Con riêng hoặc con nuôi phải làm nhiều việc hơn "để biết điều". Bổn phận làm việc nhà vừa sức là của mọi đứa trẻ trong nhà như nhau.
Nhắc mãi về nguồn gốc. Những câu như "nó có phải con mình đâu", "con người ta" nói trước mặt trẻ, kể cả nói đùa, là sự xúc phạm danh dự trẻ.
Loại trẻ khỏi những dịp của gia đình. Không có tên trong ảnh gia đình, không được đi giỗ họ bên này, không được đưa về quê. Trẻ hiểu rằng mình không thuộc về đây.
Kỷ luật hai tiêu chuẩn. Cùng một lỗi, đứa này bị phạt nặng, đứa kia được bỏ qua. Luật Trẻ em 2016 cấm phân biệt đối xử với trẻ, và trong gia đình điều này bắt đầu từ cách xử lý những lỗi nhỏ nhất.
Giữ công bằng trong gia đình có con riêng, con nuôi
Công bằng không có nghĩa là mọi thứ giống hệt nhau, mà là mỗi đứa trẻ được đáp ứng đúng nhu cầu và không đứa nào bị coi thấp hơn. Vài việc cụ thể:
- Người lớn thống nhất với nhau một bộ quy tắc trong nhà áp dụng cho mọi đứa trẻ, rồi mới nói với các con.
- Với con riêng của người kia, cha dượng hoặc mẹ kế nên bắt đầu bằng vai trò người lớn tin cậy, chưa vội vào vai người kỷ luật. Việc kỷ luật lúc đầu để cha hoặc mẹ ruột làm.
- Tôn trọng mối quan hệ của con riêng với cha hoặc mẹ ruột không sống cùng. Không nói xấu, không cản trở việc gặp.
- Dành thời gian riêng với từng đứa trẻ, không chỉ thời gian chung của cả nhà.
- Khi chia tiền, quà, cơ hội học hành, nghĩ xem mình có giải thích được với từng đứa vì sao chia như vậy không.
- Hỏi ý kiến các con định kỳ: con thấy trong nhà có gì chưa công bằng không. Nghe và sửa.
Dành cho con đọc: nếu con là con riêng, con nuôi hay không biết rõ về bố của mình, con cần biết rằng con có quyền như mọi bạn khác. Con được thương, được học, được đối xử công bằng. Nếu con thấy mình bị đối xử khác hẳn các anh chị em trong nhà mà không dám nói với bố mẹ, con có thể kể với ông bà, thầy cô hoặc gọi 111.
Câu hỏi thường gặp
Con sinh ra khi cha mẹ không kết hôn có được thừa kế của cha không?
Có, khi quan hệ cha con đã được xác định về mặt pháp lý. Con có quyền thừa kế như mọi người con khác. Nếu quan hệ cha con chưa được xác định, cần làm thủ tục nhận cha con hoặc yêu cầu tòa án xác định; hỏi luật sư trên AI Cố Vấn cho trường hợp cụ thể.
Con nuôi có được thừa kế như con đẻ không?
Con nuôi được nhận nuôi hợp pháp có quyền thừa kế từ cha mẹ nuôi như con đẻ. Trường hợp chưa đăng ký nuôi con nuôi, quyền thừa kế có thể gặp vướng mắc; nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Cha dượng có phải nuôi con riêng của vợ không?
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 đặt ra nghĩa vụ trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con riêng của bên kia khi cùng sống chung. Nghĩa vụ này không thay thế nghĩa vụ của cha mẹ ruột, kể cả nghĩa vụ cấp dưỡng của người cha ruột.
Có nên nói với con nuôi về nguồn gốc của con không?
Trẻ có quyền được biết về nguồn gốc của mình theo cách phù hợp. Nhiều gia đình chọn nói từ sớm, bằng câu chuyện đơn giản, để con lớn lên với sự thật thay vì bị bất ngờ khi lớn. Thời điểm và cách nói nên cân nhắc theo tuổi và tính cách của con.
Họ hàng hay nói những câu phân biệt với con riêng thì làm sao?
Cha mẹ nên nói riêng với người lớn đó, rõ ràng và bình tĩnh, rằng trong gia đình mình các con đều như nhau. Trước mặt con, cha mẹ cần lên tiếng bênh vực để con biết mình được bảo vệ, không im lặng cho qua.