BonPhan.comBổn Phận
Trách nhiệm của cha mẹ và gia đình

Trách nhiệm của cha mẹ đối với con theo pháp luật: nuôi dưỡng, giáo dục, bảo vệ

Cha mẹ phải làm gì cho con theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Luật Trẻ em 2016: nuôi dưỡng, giáo dục, bảo vệ, đại diện, và những việc tuyệt đối không làm.

Vietnamese father kneeling to tie the shoelaces of his young son at a front door in Hue morning light, both seen from behind, school backpack on the floor

Theo pháp luật Việt Nam, cha mẹ có trách nhiệm thương yêu, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục và bảo vệ con, tôn trọng ý kiến của con, và đứng ra đại diện cho con khi con chưa thành niên. Trách nhiệm này được ghi trong Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Luật Trẻ em 2016 và Bộ luật Dân sự 2015. Nó không tuỳ vào việc cha mẹ còn sống chung hay đã ly hôn, đã kết hôn hay chưa, ở gần con hay đi làm xa.

Nhiều người nghĩ "trách nhiệm cha mẹ" chỉ là cho con ăn và cho con đi học. Luật nhìn rộng hơn: con là một người có quyền, cha mẹ là người đầu tiên phải giữ những quyền đó. Bài này đi qua từng nhóm trách nhiệm, những việc cha mẹ không được làm, và người xung quanh nên làm gì khi thấy một đứa trẻ đang bị bỏ mặc. Bài viết để phổ biến kiến thức; câu hỏi về vụ việc cụ thể của gia đình bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Cha mẹ có những trách nhiệm gì theo luật

Luật Hôn nhân và gia đình 2014 đặt cha mẹ vào vị trí vừa có nghĩa vụ vừa có quyền. Hai chữ đi cùng nhau có lý do: cha mẹ có quyền quyết định nhiều việc của con chính vì họ phải chịu trách nhiệm về sự an toàn và trưởng thành của con. Quyền đó không phải quyền sở hữu. Khi một quyết định của cha mẹ đi ngược lợi ích của con, luật đứng về phía con.

Có thể gom trách nhiệm của cha mẹ thành bốn nhóm. Nhóm thứ nhất là nuôi dưỡng và chăm sóc: chỗ ở, cái ăn, cái mặc, chăm sóc sức khoẻ, đưa con đi khám khi ốm, tiêm chủng. Nhóm thứ hai là giáo dục: cho con đi học, dạy con cách sống, làm gương cho con. Nhóm thứ ba là bảo vệ: giữ con khỏi bạo lực, xâm hại, bóc lột, tai nạn, kể cả khi nguy cơ đến từ người trong nhà. Nhóm thứ tư là đại diện: theo Bộ luật Dân sự 2015, cha mẹ là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên, tức là đứng tên làm giấy tờ, ký các giao dịch thay con và chịu trách nhiệm trước pháp luật về những việc đó.

Luật Trẻ em 2016 bổ sung một điểm mà nhiều gia đình chưa quen: cha mẹ phải tôn trọng ý kiến của con, lắng nghe con trong những việc liên quan đến chính con, phù hợp với độ tuổi và mức trưởng thành. Đây không phải là để con quyết hết, mà là để con được tham gia vào cuộc sống của chính mình.

Bốn nhóm trách nhiệm nhìn vào việc làm hằng ngày

Luật viết bằng những từ khái quát. Bảng dưới đây chuyển từng nhóm thành việc làm cụ thể trong nhà để bạn dễ tự soát lại. Đây là cách diễn giải phổ biến, không phải danh sách luật định.

Nhóm trách nhiệmTrong nhà trông như thế nàoDấu hiệu đang thiếu
Nuôi dưỡng, chăm sócCon có bữa ăn đủ, chỗ ngủ an toàn, được đưa đi khám khi ốm, có người lớn trông khi còn nhỏCon thường xuyên đói, ở nhà một mình khi còn quá nhỏ, ốm không ai đưa đi khám
Giáo dụcCon đi học đều, được hỏi chuyện học, được dạy cách cư xử, thấy người lớn làm gươngCon nghỉ học dài ngày không lý do, bị bắt nghỉ để làm việc
Bảo vệNhà có quy tắc an toàn, con biết báo người lớn khi gặp chuyện, không bị đánh mắng nặng nềCon sợ về nhà, có vết thương không giải thích được, bị người lớn hăm doạ
Đại diệnCha mẹ làm khai sinh, giấy tờ học, bảo hiểm y tế cho con, ký thay con những việc con chưa tự làm đượcCon không có giấy khai sinh, không được đăng ký học, bị người lớn dùng tên để làm việc có hại

Không gia đình nào làm hoàn hảo cả bốn ô. Điều luật đòi hỏi là cha mẹ không được bỏ trống một nhóm nào, và khi chưa làm được thì phải tìm người hỗ trợ — ông bà, họ hàng, nhà trường, chính quyền xã, phường — chứ không để con tự xoay xở.

Trách nhiệm giáo dục: không chỉ là đóng tiền học

Cho con đi học là nghĩa vụ, không phải ân huệ. Luật Giáo dục 2019 coi giáo dục tiểu học là giáo dục bắt buộc và đặt trách nhiệm lên cả gia đình lẫn Nhà nước. Cha mẹ không được bắt con nghỉ học để trông em, phụ bán hàng hay đi làm. Nếu gia đình khó khăn, việc đúng là hỏi nhà trường và UBND xã, phường về chính sách hỗ trợ, chứ không phải cho con nghỉ.

Phối hợp với nhà trường là một phần của trách nhiệm. Đi họp phụ huynh, đọc thông báo của trường, trả lời khi thầy cô liên hệ, báo cho trường khi con có vấn đề sức khoẻ hay biến cố gia đình. Nhà trường dạy con vài tiếng mỗi ngày; phần còn lại của ngày là việc của gia đình.

Giáo dục bằng cách làm gương. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 nhắc cha mẹ phải là tấm gương tốt cho con. Câu này nghe như lời khuyên đạo đức nhưng có hệ quả thực tế: con học cách giải quyết mâu thuẫn từ cách cha mẹ cãi nhau, học cách đối xử với người yếu hơn từ cách cha mẹ đối xử với con.

Không phân biệt đối xử giữa các con. Con trai hay con gái, con đầu hay con út, con chung hay con riêng, con đẻ hay con nuôi đều có quyền như nhau. Ưu tiên cho một đứa đi học tiếp vì "con trai mới cần học" là trái với tinh thần của cả Luật Trẻ em 2016 và Luật Hôn nhân và gia đình 2014.

Những việc cha mẹ không được làm với con

Luật Trẻ em 2016 có danh sách các hành vi bị nghiêm cấm với trẻ em, áp dụng cho mọi người, kể cả cha mẹ. Diễn đạt theo nguyên tắc, những việc cha mẹ không được làm gồm:

  • Đánh đập, hành hạ, ngược đãi, làm nhục con, kể cả nhân danh "dạy dỗ".
  • Bỏ mặc con: không cho ăn, không chăm sóc khi ốm, để trẻ nhỏ ở một mình trong tình huống nguy hiểm.
  • Bỏ rơi con hoặc giao con cho người khác rồi không quan tâm đến nữa.
  • Bắt con làm những việc nặng nhọc, nguy hiểm, quá sức, hoặc làm việc khiến con phải nghỉ học.
  • Ép con kết hôn khi chưa đủ tuổi, hoặc ép con vào những quan hệ con không muốn.
  • Lôi kéo, xúi giục con làm việc trái pháp luật, dùng con để xin tiền, buôn bán hàng cấm.
  • Tiết lộ bí mật đời tư của con, đăng ảnh, thông tin làm con bị bêu riếu khi con không đồng ý.
  • Phân biệt đối xử giữa các con vì giới tính, vì con riêng hay con nuôi.

Mức xử lý với từng hành vi thay đổi theo mức độ và theo văn bản hướng dẫn từng thời kỳ, vì vậy bài không nêu con số cụ thể. Điều cần nhớ là "cha mẹ đánh con là chuyện trong nhà" không còn là cách luật nhìn: bạo lực với trẻ em là hành vi bị cấm, dù người làm là ai.

Trách nhiệm không mất đi khi cha mẹ ly hôn, đi xa hay chưa kết hôn

Một hiểu lầm phổ biến là người không sống cùng con thì "hết trách nhiệm". Luật Hôn nhân và gia đình 2014 nói ngược lại: sau ly hôn, cha mẹ vẫn có quyền và nghĩa vụ với con. Người không trực tiếp nuôi con phải cấp dưỡng và có quyền thăm nom con; người trực tiếp nuôi không được cản trở việc thăm nom đó, trừ khi việc thăm nom gây hại cho con. Con vẫn là con của cả hai người.

Cha mẹ chưa từng đăng ký kết hôn cũng vậy. Quan hệ cha mẹ và con được xác định theo huyết thống hoặc theo việc nuôi con nuôi hợp pháp, không phụ thuộc vào tờ giấy kết hôn của người lớn. Một người cha chưa từng kết hôn với mẹ đứa trẻ, khi đã được xác định là cha, có trách nhiệm như mọi người cha khác.

Cha mẹ đi làm ăn xa, gửi con cho ông bà, cũng không chuyển được trách nhiệm sang người khác. Ông bà có thể trông nom cháu hằng ngày, nhưng cha mẹ vẫn là người đại diện của con, vẫn phải lo chi phí, vẫn phải biết con đang học hành, sức khoẻ ra sao. Gửi tiền về đều đặn là cần, nhưng chưa đủ: con cần biết cha mẹ vẫn đang ở đó, qua những cuộc gọi đều đặn và những lần về thăm.

Chỉ có tòa án mới hạn chế quyền của cha mẹ với con, và chỉ trong những trường hợp nghiêm trọng như cha mẹ cố ý xâm phạm con hoặc phá tán tài sản của con. Ngay cả khi bị hạn chế quyền, nghĩa vụ nuôi dưỡng của cha mẹ thường vẫn còn. Chi tiết về điều kiện và thủ tục, bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Khi thấy cha mẹ không làm tròn trách nhiệm: người xung quanh làm gì

Bạn có thể là hàng xóm, thầy cô, ông bà hay họ hàng thấy một đứa trẻ đang bị bỏ mặc. Luật Trẻ em 2016 đặt trách nhiệm bảo vệ trẻ lên cả cộng đồng, không chỉ gia đình. Thứ tự hợp lý:

  1. Nếu trẻ đang gặp nguy hiểm ngay lúc đó (bị đánh, bị thương, bị bỏ một mình nơi nguy hiểm), gọi 113 để công an đến, gọi 115 nếu cần cấp cứu.
  2. Nếu không khẩn cấp nhưng bạn lo, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí). Bạn kể điều mình thấy, không cần chắc chắn tuyệt đối mới được gọi.
  3. Báo người làm công tác bảo vệ trẻ em ở UBND xã, phường hoặc công an xã, phường nơi trẻ sống.
  4. Nếu trẻ đang đi học, báo giáo viên chủ nhiệm hoặc ban giám hiệu để nhà trường cùng theo dõi.
  5. Giữ kín tên trẻ và chuyện của gia đình trẻ, không đăng lên mạng xã hội, không kể lan ra trong xóm.
  6. Tiếp tục để ý sau khi báo, vì nhiều trường hợp cần nhiều người cùng theo dõi trong thời gian dài.

Bạn không cần tự điều tra hay tự can thiệp vào nhà người khác. Việc của bạn là báo đúng nơi và giữ an toàn cho trẻ. Nếu chính gia đình bạn đang gặp khó khăn trong việc nuôi con, việc tìm hỗ trợ sớm không có gì đáng xấu hổ: trợ giúp pháp lý miễn phí dành cho trẻ em và gia đình khó khăn có ở các địa phương, và câu hỏi pháp lý cụ thể có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Cha mẹ phải nuôi con đến bao nhiêu tuổi?

Nguyên tắc chung là cha mẹ nuôi dưỡng con chưa thành niên, tức dưới 18 tuổi theo Bộ luật Dân sự 2015, và cả con đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động, không có tài sản để tự nuôi mình. Trường hợp cụ thể nên tra văn bản hiện hành.

Con dưới 16 tuổi thì được gọi là gì trong luật?

Theo Luật Trẻ em 2016, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Người từ 16 đến dưới 18 tuổi không còn là trẻ em theo luật này nhưng vẫn là người chưa thành niên theo Bộ luật Dân sự 2015, nên vẫn được cha mẹ đại diện và nuôi dưỡng.

Cha mẹ có được quyết định mọi việc thay con không?

Cha mẹ đại diện cho con chưa thành niên trong nhiều giao dịch và quyết định, nhưng phải vì lợi ích của con và phải lắng nghe ý kiến của con phù hợp với độ tuổi. Một số việc luật yêu cầu hỏi ý kiến hoặc có sự đồng ý của con khi con đủ tuổi nhất định; mốc cụ thể bạn nên tra văn bản hiện hành.

Ông bà nuôi cháu thì cha mẹ còn trách nhiệm gì?

Còn đầy đủ. Ông bà trông nom cháu hằng ngày nhưng cha mẹ vẫn là người đại diện của con, vẫn phải lo chi phí nuôi dưỡng, học hành, theo dõi sức khoẻ và giữ liên lạc với con. Giao con cho ông bà không làm chuyển nghĩa vụ của cha mẹ sang ông bà.

Thấy hàng xóm bỏ mặc con nhỏ thì có nên báo không?

Nên báo, vì luật đặt trách nhiệm bảo vệ trẻ lên cả cộng đồng. Gọi Tổng đài 111 hoặc báo UBND, công an xã, phường. Khẩn cấp thì gọi 113 hoặc 115. Bạn không cần có bằng chứng đầy đủ; cơ quan chức năng sẽ xác minh.

Cha mẹ không làm tròn trách nhiệm thì có bị xử lý không?

Có thể, tuỳ mức độ. Hành vi ngược đãi, bỏ mặc, bạo lực với con có thể bị xử phạt và trường hợp nghiêm trọng còn bị tòa án hạn chế quyền của cha mẹ. Mức xử lý cụ thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn, nên vụ việc cụ thể cần hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138