Một đứa trẻ sống trong nhà có bạo lực giữa người lớn, dù không trực tiếp bị đánh, vẫn đang bị tổn thương và có quyền được bảo vệ theo Luật Trẻ em 2016. Nghe tiếng quát tháo, nhìn thấy người mình thương bị làm đau, sống trong nỗi sợ hằng ngày là những trải nghiệm để lại dấu vết lâu dài. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cấm hành vi bạo lực giữa các thành viên trong gia đình; Luật Trẻ em 2016 yêu cầu mọi người có trách nhiệm bảo vệ trẻ.
Bài viết dành cho người lớn đang ở trong hoàn cảnh này, cho ông bà, họ hàng, thầy cô, hàng xóm lo cho một đứa trẻ, và có phần cho chính các con đọc. Bài không kể vụ việc, không mô tả chi tiết bạo lực. Nó tập trung vào những gì giúp được trẻ: nhận ra dấu hiệu, giữ an toàn, nói chuyện với trẻ, và tìm đến đúng nơi hỗ trợ. Nếu ai đó đang gặp nguy hiểm ngay lúc này, hãy gọi 113.
Vì sao trẻ chứng kiến bạo lực cũng là trẻ bị tổn thương
Người lớn thường nghĩ "nó còn nhỏ, chưa hiểu" hoặc "chỉ cãi nhau trong phòng, con không biết". Thực tế trẻ nhận ra rất sớm. Trẻ nhỏ cảm nhận không khí căng thẳng qua giọng nói, qua sự im lặng bất thường của người lớn. Trẻ lớn hơn nghe được, nhìn thấy, và thường tự giải thích theo cách làm mình đau thêm: "Bố mẹ cãi nhau vì con."
Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em và Luật Trẻ em 2016 đều đặt quyền được bảo vệ khỏi mọi hình thức bạo lực, bao gồm bạo lực về tinh thần, là quyền cơ bản của trẻ. Sống thường xuyên trong nỗi sợ, phải chứng kiến người thân bị làm đau, bị buộc phải giữ bí mật hay chọn phe, là những gánh nặng tinh thần mà luật không chấp nhận đặt lên trẻ.
Trẻ cũng có thể bị cuốn vào: lao vào can ngăn, bị dùng làm cớ để doạ người kia, bị trút giận khi người lớn đang mất bình tĩnh. Vì vậy, khi một gia đình có bạo lực giữa người lớn, câu hỏi về an toàn của trẻ cần được đặt ra cùng lúc, không phải sau cùng.
Điều quan trọng cần nói rõ: trẻ không bao giờ có lỗi trong chuyện này. Người lớn bị bạo lực cũng không có lỗi vì không bảo vệ được con lúc chính mình đang bị đe doạ. Trách nhiệm thuộc về người gây ra bạo lực, và việc tìm hỗ trợ là để cả mẹ và con, hoặc cả bố và con, được an toàn.
Dấu hiệu cho thấy trẻ đang bị ảnh hưởng
Mỗi trẻ phản ứng một khác. Những dấu hiệu sau đây không chứng minh điều gì nếu đứng riêng, nhưng nếu thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc, người lớn nên để ý và hỏi han nhẹ nhàng:
- Trẻ nhỏ: hay giật mình, bám người lớn quá mức, ngủ không yên, gặp ác mộng, quay lại những thói quen của tuổi nhỏ hơn.
- Trẻ tiểu học: hay đau bụng, đau đầu không rõ nguyên nhân, kém tập trung ở lớp, không muốn về nhà sau giờ học.
- Trẻ lớn: thu mình, cáu gắt, hay gây gổ với bạn, bỏ học, ở ngoài khuya, có những hành vi tự làm hại mình.
- Trẻ nhắc lại bằng trò chơi, bằng tranh vẽ những cảnh người lớn la hét, đánh nhau.
- Trẻ có vẻ "người lớn trước tuổi": luôn để ý tâm trạng người lớn, cố làm mọi việc để không ai nổi giận, chăm em thay cha mẹ.
- Trẻ né tránh một người cụ thể trong nhà, im bặt khi người đó xuất hiện.
Thầy cô là người nhìn thấy trẻ nhiều giờ mỗi ngày, nên thường nhận ra sớm. Khi thấy những dấu hiệu này, thầy cô nên trao đổi với ban giám hiệu và người làm công tác tư vấn học đường, thay vì hỏi dồn trẻ trước lớp hay gọi điện thẳng cho người bị nghi gây bạo lực.
Kế hoạch an toàn đơn giản cho trẻ
Người lớn đang sống trong gia đình có bạo lực có thể cùng con chuẩn bị một kế hoạch an toàn. Kế hoạch nên đơn giản, phù hợp với tuổi, và nói với con bằng giọng bình tĩnh, không làm con sợ thêm:
- Chọn trước một chỗ an toàn trong nhà, nơi có lối ra ngoài, để con vào đó khi người lớn bắt đầu to tiếng. Không phải bếp hay phòng tắm.
- Dặn con không lao vào can ngăn. Việc của con là giữ an toàn cho mình, và cho em nếu có em nhỏ.
- Chọn một nhà hàng xóm hoặc người thân ở gần mà con có thể chạy sang, và báo trước với người đó.
- Dạy con nhớ ba số: 113 khi có người đang bị đánh hoặc đe doạ, 115 khi có người bị thương, 111 khi con cần người lớn giúp.
- Tập cho con nói địa chỉ nhà mình rõ ràng khi gọi điện.
- Thống nhất một câu ám hiệu giữa người lớn và con, để khi nghe câu đó con biết cần sang nhà hàng xóm ngay.
- Nhắc con rằng gọi giúp đỡ là việc đúng, không phải phản bội ai.
Người lớn cũng nên chuẩn bị cho chính mình: cất giấy tờ quan trọng của mình và của con ở một chỗ dễ lấy hoặc gửi người tin cậy, nhớ số điện thoại của người thân, biết nơi có thể đến ở tạm. Các địa phương có cơ sở trợ giúp xã hội và địa chỉ tin cậy tiếp nhận người bị bạo lực; hỏi UBND, công an xã, phường để biết nơi gần nhất.
Khi con kể về chuyện trong nhà: nên nói gì và không nên nói gì
Nên: cảm ơn con đã kể. "Con kể cho cô biết là đúng. Cô cảm ơn con." Câu đầu tiên quyết định con có kể tiếp hay không.
Nên: nói rõ con không có lỗi. "Người lớn đánh nhau không phải vì con. Con không làm gì sai cả." Trẻ rất hay tự đổ lỗi cho mình.
Nên: nói thật về việc sẽ làm. "Cô cần nói với một người lớn khác để giúp nhà con được an toàn." Đừng hứa giữ bí mật tuyệt đối khi biết mình sẽ phải báo.
Không nên: hỏi dồn chi tiết. Không bắt con kể lại nhiều lần, không hỏi những câu gợi ý. Việc tìm hiểu chi tiết là của người có chuyên môn.
Không nên: nói xấu người gây bạo lực trước mặt con. Người đó có thể vẫn là bố, là mẹ mà con thương. Nói về hành vi sai, không bắt con phải ghét ai.
Nên: hỏi con cần gì lúc này. "Bây giờ con muốn ngồi đây với cô một lúc không?" Trẻ vừa kể một chuyện khó cần thấy mình được che chở, không chỉ được ghi nhận.
Không nên: hứa điều mình không chắc. "Từ nay bố sẽ không đánh mẹ nữa đâu." Lời hứa không giữ được làm con mất niềm tin vào người lớn đã nghe mình kể.
Không nên: tự đối chất. Gặp người bị nghi gây bạo lực để chất vấn có thể khiến trẻ bị trả đũa. Báo đúng nơi để cơ quan có trách nhiệm xử lý.
Báo ở đâu và điều gì xảy ra sau đó
Khi có người đang bị đánh hoặc bị đe doạ, gọi 113. Khi có người bị thương, gọi 115. Khi không khẩn cấp nhưng lo cho trẻ, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí. Bạn cũng có thể báo người làm công tác bảo vệ trẻ em ở UBND xã, phường, hoặc công an xã, phường nơi trẻ sống. Nhà trường báo theo đường của nhà trường và phối hợp với địa phương.
Sau khi tiếp nhận, cơ quan có trách nhiệm sẽ đánh giá mức độ an toàn của trẻ và có các biện pháp phù hợp, từ theo dõi, hỗ trợ gia đình, đến tách trẻ khỏi nơi nguy hiểm trong trường hợp cần thiết. Thông tin về trẻ phải được giữ bí mật. Cách làm cụ thể ở từng địa phương có thể khác nhau, nên hỏi trực tiếp khi báo tin.
Người lớn bị bạo lực muốn ly hôn, muốn được nuôi con, muốn yêu cầu biện pháp bảo vệ, cần lời khuyên pháp lý cho hoàn cảnh của mình. Trợ giúp pháp lý miễn phí dành cho trẻ em và nhiều nhóm người có hoàn cảnh khó khăn có ở các địa phương. Bạn cũng có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hướng đi phù hợp. Trước mọi thủ tục, an toàn của người lớn và của con là việc đầu tiên.
Nếu được, ghi lại ngày giờ những lần xảy ra chuyện, giữ giấy khám thương tích, tin nhắn đe doạ ở nơi an toàn. Những ghi chép này giúp ích khi làm việc với cơ quan chức năng hay luật sư. Không bao giờ yêu cầu trẻ ghi hay quay lại cảnh bạo lực.
Dành cho con đọc: nếu trong nhà con có người lớn đánh nhau
Phần này viết cho các bạn nhỏ. Nếu ở nhà con có người lớn hay quát tháo, đánh nhau, con cần biết: đó không phải lỗi của con. Con không làm cho người lớn đánh nhau, và con cũng không phải là người phải làm cho mọi chuyện dừng lại.
Khi người lớn bắt đầu to tiếng, con đi vào chỗ an toàn, dắt theo em nếu có. Con không lao vào can. Nếu có người đang bị đánh, con chạy sang nhà hàng xóm và nhờ gọi 113, hoặc tự gọi 113 và nói địa chỉ nhà mình. Nếu có người bị thương, gọi 115.
Nếu con thấy buồn, sợ, không ngủ được, con có thể kể với thầy cô, với ông bà, với một người lớn con tin. Con cũng có thể gọi 111, có người lớn sẽ nghe con kể và giúp con. Kể ra không phải là phản bội bố mẹ. Kể ra là cách để nhà mình được giúp đỡ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ chỉ nghe thấy chứ không bị đánh thì có cần báo không?
Có thể cần. Luật Trẻ em 2016 bảo vệ trẻ khỏi cả tổn hại tinh thần. Sống thường xuyên trong bạo lực giữa người lớn là trải nghiệm gây hại cho trẻ. Gọi Tổng đài 111 để được tư vấn nên làm gì trong trường hợp cụ thể.
Người lớn bị bạo lực có bị coi là không bảo vệ con không?
Người bị bạo lực không có lỗi trong việc mình bị bạo lực. Việc tìm hỗ trợ cho mình và con là cách bảo vệ con. Các cơ quan bảo vệ trẻ em làm việc để giữ an toàn cho trẻ, không phải để trách người đang bị hại.
Thầy cô biết học sinh sống trong gia đình có bạo lực thì làm gì?
Báo ban giám hiệu và người phụ trách công tác tư vấn học đường, giữ kín thông tin của học sinh, phối hợp với địa phương hoặc gọi Tổng đài 111. Không đối chất với phụ huynh bị nghi gây bạo lực, vì có thể làm trẻ gặp nguy hiểm hơn.
Có nên đưa con đi khỏi nhà khi bị bạo lực không?
Khi an toàn bị đe doạ, rời đi cùng con đến nơi an toàn là lựa chọn chính đáng. Hỏi UBND, công an xã, phường về cơ sở tiếp nhận tạm thời. Các vấn đề pháp lý về nuôi con sau đó nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Con có cần gặp chuyên gia tâm lý không?
Nhiều trẻ sau thời gian sống trong bạo lực được giúp đỡ tốt hơn khi có người có chuyên môn hỗ trợ. Hỏi nhà trường, cơ sở y tế hoặc Tổng đài 111 để biết nơi hỗ trợ phù hợp với độ tuổi của con.
Báo tin rồi mà tình hình không thay đổi thì sao?
Tiếp tục báo lại, ghi lại ngày giờ các lần báo và những gì đã xảy ra. Có thể báo song song nhiều nơi: Tổng đài 111, UBND, công an xã, phường, nhà trường. Hỏi luật sư hoặc trợ giúp pháp lý về các biện pháp bảo vệ có thể yêu cầu.