Khi bố mẹ ly hôn, con được bày tỏ nguyện vọng muốn sống với ai, và khi con đã đủ một độ tuổi nhất định, tòa án phải xem xét nguyện vọng đó. Nhưng con không phải người quyết định cuối cùng và càng không phải người phân xử chuyện của bố mẹ. Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, bố mẹ được thoả thuận người trực tiếp nuôi con; không thoả thuận được thì tòa án quyết định, dựa trên quyền lợi về mọi mặt của con.
Bài này nhìn từ phía đứa trẻ, không đi vào thủ tục ly hôn. Nó trả lời: con có những quyền gì trong lúc bố mẹ chia tay, người lớn nên hỏi ý kiến con thế nào để con không bị tổn thương, và những điều bố mẹ không được làm. Có một phần viết riêng cho các con đang đọc. Nếu gia đình bạn đang có vụ việc cụ thể, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Luật nhìn việc con ở với ai như thế nào
Điểm xuất phát của luật là lợi ích tốt nhất của con, không phải ai thắng ai. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho phép bố mẹ tự thoả thuận người trực tiếp nuôi con, nghĩa vụ và quyền của mỗi bên sau ly hôn. Khi không thoả thuận được, tòa án quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi, căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con: chỗ ở, việc học, sức khoẻ, tình cảm, sự ổn định.
Luật có mốc tuổi mà từ đó tòa án phải xem xét nguyện vọng của con, và có quy định riêng cho con còn rất nhỏ, nhất là trẻ đang trong giai đoạn cần mẹ chăm sóc trực tiếp. Những mốc này nằm trong Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và văn bản hướng dẫn; khi cần chính xác cho hồ sơ, bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Trong thực tế, việc hỏi ý kiến con thường được làm riêng, tránh để con phải nói trước mặt cả bố và mẹ. Mục đích là để con nói được điều mình thật sự nghĩ, không bị áp lực làm vui lòng người đang ngồi đối diện. Bố mẹ không nên tập cho con "nói gì với tòa", vì trẻ thường nhận ra mình đang bị dùng và càng thấy bất an.
Cần hiểu đúng chữ "xem xét". Nguyện vọng của con là một căn cứ quan trọng, nhưng không phải căn cứ duy nhất. Một đứa trẻ muốn ở với người cho mình chơi điện thoại thoải mái chưa chắc là lựa chọn tốt cho con. Ngược lại, khi con có lý do rõ ràng, chẳng hạn sợ hãi vì từng chứng kiến bạo lực, nguyện vọng đó cần được nghe rất kỹ. Tòa án và người lớn có trách nhiệm cân nhắc, không đẩy hết sức nặng lên con.
Những quyền của con không mất đi khi bố mẹ chia tay
Ly hôn chấm dứt quan hệ vợ chồng, không chấm dứt quan hệ cha mẹ và con. Kết hợp tinh thần của Luật Trẻ em 2016 và Luật Hôn nhân và gia đình 2014, con vẫn giữ những quyền sau:
- Quyền được cả bố và mẹ thương yêu, chăm sóc, dù chỉ sống với một người.
- Quyền được gặp, liên hệ với người bố hoặc mẹ không sống cùng, trừ khi việc đó gây hại cho con.
- Quyền được cấp dưỡng: người không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ đóng góp chi phí nuôi con.
- Quyền được tiếp tục đi học, được chăm sóc sức khoẻ, không bị gián đoạn vì chuyện của người lớn.
- Quyền được biết những gì đang xảy ra theo cách phù hợp với tuổi, không bị giấu đến phút cuối.
- Quyền được bày tỏ ý kiến về cuộc sống của mình sau ly hôn, và được giữ kín những gì con kể riêng.
- Quyền được thay đổi người trực tiếp nuôi nếu người đang nuôi không còn đủ điều kiện, theo thủ tục luật định.
Người trực tiếp nuôi con không được cản trở người kia thăm nom con. Người được thăm nom cũng không được lạm dụng việc thăm nom để gây khó dễ cho việc nuôi dạy con. Nếu có tranh chấp về việc này, đó là vụ việc cần hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Những điều bố mẹ không nên làm khi hỏi con muốn ở với ai
Hỏi con trước mặt người kia. Đặt con giữa hai người lớn và hỏi "Con chọn ai?" là bắt con làm tổn thương một trong hai người con thương. Nhiều trẻ chọn im lặng hoặc nói điều làm vui người đang hỏi.
Mua chuộc hoặc hứa hẹn. Hứa mua xe đạp mới, cho đi chơi, cho dùng điện thoại nếu con chọn mình. Con có thể chọn theo món quà, và sau đó mang cảm giác có lỗi với người còn lại suốt nhiều năm.
Nói xấu người kia với con. "Bố con bỏ mẹ con mình", "Mẹ con chỉ lo cho bản thân". Những câu này buộc con phải chọn phe, và con thường tự hỏi có phải nửa con người mình cũng xấu như vậy.
Dùng con làm người đưa tin hay người theo dõi. Nhờ con nhắn tiền cấp dưỡng, hỏi con người kia có người mới chưa. Con không phải là người trung gian trong tranh chấp của người lớn.
Doạ con. "Không theo mẹ thì đừng gọi mẹ nữa." Lời doạ bị bỏ rơi là một dạng bạo lực tinh thần mà Luật Trẻ em 2016 không chấp nhận.
Tách anh chị em mà không hỏi các con. Mỗi người nhận nuôi một đứa cho "công bằng" có thể làm các con mất nhau đúng lúc cần nhau nhất. Nếu buộc phải tách, các con cần được nghe ý kiến và được gặp nhau thường xuyên.
Sau khi đã quyết: giữ cho con cảm giác vẫn có cả bố lẫn mẹ
Quyết định con ở với ai chỉ là bắt đầu. Điều làm con ổn định hay chao đảo là những tháng sau đó: lịch gặp có đều không, hai nhà có nói xấu nhau không, con có phải mang tin nhắn qua lại không. Nhiều chuyên gia làm việc với trẻ có cha mẹ ly hôn nhận thấy mức độ xung đột giữa người lớn sau chia tay ảnh hưởng đến trẻ nhiều hơn bản thân việc chia tay.
Vài việc cụ thể giúp con. Thống nhất một lịch gặp rõ ràng, viết ra, và giữ đúng; nếu phải đổi thì báo con sớm, nói lý do. Giữ những quy tắc cơ bản giống nhau ở hai nhà: giờ ngủ, giờ học, giờ dùng máy, để con không phải sống theo hai bộ luật. Để con mang theo đồ quen thuộc khi sang nhà bên kia. Cho con gọi điện cho người không sống cùng khi con nhớ, không cần xin phép.
Người trực tiếp nuôi con nên báo cho người kia những việc lớn của con: con ốm, con đổi lớp, con có giấy khen hay gặp chuyện ở trường. Đây không phải là ân huệ dành cho người cũ, mà là giữ quyền của con được cả bố và mẹ quan tâm. Khi hai bên không thể nói chuyện trực tiếp mà không cãi nhau, có thể trao đổi bằng tin nhắn ngắn, chỉ về việc của con.
Hỏi nguyện vọng của con theo cách an toàn
Nếu bố mẹ muốn biết con thật sự mong gì, hoặc chuẩn bị cho việc tòa án hỏi ý kiến con, có thể làm như sau:
- Cả bố và mẹ cùng nói với con, nếu được, rằng hai người chia tay là chuyện của người lớn và không phải lỗi của con.
- Nói với con rằng con được nói điều mình muốn, nhưng người lớn và tòa án sẽ quyết, con không phải chịu trách nhiệm cho kết quả.
- Mỗi người hỏi con riêng, ở chỗ con thấy yên tâm, không hỏi đi hỏi lại nhiều lần.
- Hỏi về cuộc sống hằng ngày thay vì hỏi "chọn ai": con muốn học ở trường nào, ngủ ở đâu, muốn gặp người kia khi nào.
- Ghi nhận cảm xúc của con, kể cả khi con giận hoặc khóc. Không sửa lời con, không bảo con nói lại cho "đúng".
- Nếu con nói điều khiến bạn lo về an toàn của con ở phía bên kia, đừng chất vấn con mà hỏi luật sư, liên hệ Tổng đài 111 để được hướng dẫn.
Khi tòa án hỏi ý kiến con, thường sẽ hỏi riêng và trong không khí phù hợp với trẻ. Cách thức cụ thể tuỳ từng nơi, vì vậy bạn có thể hỏi trước để chuẩn bị cho con, và nên nói thật với con những gì sẽ diễn ra.
Dành cho con đọc: khi bố mẹ chia tay
Phần này viết cho các bạn có bố mẹ đang chia tay. Con không có lỗi. Bố mẹ chia tay vì chuyện của người lớn, không phải vì con ngoan hay không ngoan.
Con có quyền nói mình muốn sống với ai, muốn gặp bố hoặc mẹ như thế nào. Con cũng được phép trả lời "con chưa biết" hoặc "con không muốn chọn". Người lớn sẽ quyết, con không phải gánh việc đó. Con vẫn được cả bố và mẹ thương, vẫn được gặp người không sống cùng con, trừ khi việc gặp làm con không an toàn.
Nếu ai đó bắt con phải chọn, hứa cho quà nếu con chọn họ, hay doạ con, con có thể kể với một người lớn con tin: ông bà, cô dì, thầy cô chủ nhiệm. Nếu con thấy sợ hoặc không an toàn ở nhà, con gọi 111 để được giúp. Con có thể buồn, giận, khóc. Những cảm xúc đó đều bình thường.
Có bạn lo rằng nếu mình vui khi ở với bố thì mẹ sẽ buồn, và ngược lại. Con được phép thương cả hai người, được vui ở cả hai nhà. Thương bố không có nghĩa là bỏ mẹ. Nếu con thấy khó nói điều này với bố mẹ, con có thể viết ra giấy rồi đưa cho bố hoặc mẹ, hoặc nhờ ông bà nói giúp.
Câu hỏi thường gặp
Con có được tự quyết định ở với bố hay mẹ không?
Không hoàn toàn. Con được bày tỏ nguyện vọng, và khi đủ một độ tuổi nhất định thì tòa án phải xem xét nguyện vọng đó. Quyết định cuối cùng vẫn là thoả thuận của bố mẹ hoặc phán quyết của tòa án dựa trên lợi ích về mọi mặt của con.
Con còn rất nhỏ thì thường ở với ai?
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 có quy định riêng cho con còn rất nhỏ, nghiêng về việc mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp mẹ không đủ điều kiện hoặc bố mẹ có thoả thuận khác. Mốc tuổi và ngoại lệ cụ thể bạn nên tra văn bản hiện hành.
Sau ly hôn, con có được đổi sang ở với người kia không?
Có thể, theo thủ tục thay đổi người trực tiếp nuôi con khi có căn cứ như người đang nuôi không còn đủ điều kiện, hoặc bố mẹ thoả thuận lại vì lợi ích của con. Nguyện vọng của con cũng được xem xét. Đây là vụ việc cần hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Người nuôi con không cho người kia gặp con thì sao?
Người không trực tiếp nuôi con có quyền thăm nom, và người trực tiếp nuôi không được cản trở, trừ khi việc thăm nom gây hại cho con. Nên thoả thuận lịch gặp rõ ràng; khi không giải quyết được thì hỏi luật sư hoặc trợ giúp pháp lý ở địa phương.
Con có bắt buộc phải gặp người bố hoặc mẹ không sống cùng không?
Việc gặp là quyền của con và của người không nuôi con, nhằm giữ quan hệ cho con. Nếu con sợ hãi vì có lý do an toàn, người lớn cần nghe kỹ lý do và tìm hỗ trợ từ Tổng đài 111 hoặc luật sư, không ép con gặp trong tình trạng không an toàn.
Bố mẹ có nên cho con biết lý do ly hôn không?
Con cần biết điều sẽ thay đổi trong cuộc sống của mình, không cần biết chi tiết mâu thuẫn của người lớn. Một lời giải thích ngắn, thật, không đổ lỗi cho ai, hợp với tuổi của con là đủ. Chi tiết về ngoại tình, nợ nần không phải là thông tin cho trẻ.