BonPhan.comBổn Phận
Dạy trẻ về quyền theo lứa tuổi

Cho con bày tỏ ý kiến trong gia đình: việc con tự quyết, việc cả nhà cùng bàn

Quyền được bày tỏ ý kiến không có nghĩa là con quyết mọi thứ. Cách chia việc con tự quyết, việc cùng bàn, việc cha mẹ quyết, và giữ buổi trò chuyện gia đình đều đặn.

Family of four sitting around a low wooden table after dinner in a house in Nghệ An, child raising a hand to speak, everyone seen from behind or side

Quyền được bày tỏ ý kiến là một trong những quyền mà Luật Trẻ em 2016 và Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em đều nhấn mạnh, nhưng cũng là quyền dễ bị hiểu lệch nhất trong gia đình. Có cha mẹ sợ cho con nói là con sẽ đòi quyết mọi thứ; có cha mẹ hỏi ý con cho có rồi vẫn làm theo ý mình. Cả hai cách đều khiến con không thật sự được tham gia.

Cho con bày tỏ ý kiến nghĩa là con được nói, được nghe thật, và ý kiến của con được tính đến một cách tương xứng với tuổi và độ hiểu biết. Không phải con quyết thay cha mẹ, cũng không phải hỏi lấy lệ. Phần dưới đây gợi ý cách chia việc, cách tổ chức buổi trò chuyện gia đình ngắn, câu nói thể hiện sự lắng nghe, và cách xử lý khi ý con khác ý cha mẹ.

Được lắng nghe khác với được quyết

Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em nêu nguyên tắc tôn trọng ý kiến của trẻ: trẻ có khả năng hình thành quan điểm thì được tự do bày tỏ về mọi vấn đề ảnh hưởng đến mình, và ý kiến đó được xem xét tương xứng với tuổi và mức độ trưởng thành. Luật Trẻ em 2016 của Việt Nam cũng ghi nhận quyền được bày tỏ ý kiến của trẻ em.

Điểm mấu chốt nằm ở chữ “xem xét”. Ý kiến của con được đưa vào cân nhắc thật sự, nhưng người chịu trách nhiệm quyết định cuối cùng trong nhiều việc vẫn là cha mẹ, vì cha mẹ có trách nhiệm nuôi dưỡng, bảo vệ con theo luật. Hiểu đúng điều này giúp cha mẹ bớt lo sợ khi mở lời hỏi ý con.

Ngược lại, con cũng cần biết rằng được hỏi không có nghĩa là được làm theo. Khi cha mẹ giải thích rõ vì sao ý con được hoặc chưa được chấp nhận, con học được cách lập luận, học được rằng ý mình có giá trị dù kết quả không như mong muốn. Đó là bài học dân chủ đầu tiên mà con có, ngay trong nhà.

Với trẻ nhỏ, sự tham gia bắt đầu từ những lựa chọn rất đơn giản. Với con lớn, sự tham gia mở rộng sang những việc chung của cả nhà. Quan trọng là sự tham gia ấy có thật, đều đặn, và người lớn giữ lời.

Ba vòng quyết định trong nhà

Một cách đơn giản để cả nhà thống nhất là chia các việc thành ba vòng. Mỗi gia đình điền nội dung cụ thể của mình, xem lại khi con lớn thêm:

VòngTuổi mầm nonTuổi tiểu họcTuổi trung học
Con tự quyếtChọn áo trong hai cái, chọn truyện đọc, chọn đồ chơiSắp xếp góc học tập, chọn sở thích ngoài giờ, chọn quà tặng bạnKiểu tóc, cách dùng tiền tiêu vặt, bạn thân, sách đọc
Cả nhà cùng bànMón ăn cuối tuần, chỗ đi chơi gầnLịch làm việc nhà, kế hoạch dịp hè, quy định giờ xem ti viGiờ về nhà, học thêm môn gì, chuyến đi xa, cách chia việc nhà
Cha mẹ quyết và giải thíchGiờ ngủ, an toàn khi ra đường, tiêm chủngTrường học, an toàn, sức khoẻViệc có rủi ro an toàn, việc cần chữ ký của cha mẹ, chi tiêu lớn của gia đình

Với vòng thứ ba, cha mẹ vẫn nên hỏi con nghĩ gì và giải thích quyết định. Con không được quyết nhưng vẫn được nói và được hiểu vì sao.

Ranh giới giữa các vòng không cố định. Khi con chứng tỏ giữ được lời hứa với một việc ở vòng giữa, như tự về đúng giờ suốt một học kỳ, việc ấy có thể chuyển dần sang vòng con tự quyết. Nói rõ điều này với con: được tin tưởng thêm là kết quả của việc con đã làm, không phải phần thưởng tuỳ hứng của người lớn.

Buổi trò chuyện gia đình hai mươi phút

Một buổi trò chuyện ngắn, đều đặn mỗi tuần, là cách đơn giản để quyền được bày tỏ ý kiến trở thành nếp nhà. Gợi ý trình tự cho gia đình có con từ năm tuổi trở lên:

  1. Chọn một thời điểm cố định, ví dụ sau bữa tối chủ nhật, mọi người cất điện thoại.
  2. Mở đầu bằng điều vui: mỗi người kể một việc tốt trong tuần, có thể là cảm ơn một người trong nhà.
  3. Mỗi người, kể cả con nhỏ nhất, được nêu một điều muốn thay đổi hoặc muốn đề nghị. Người lớn ghi lại.
  4. Chọn một hai việc để bàn kỹ. Con được nói trước, người lớn nói sau, để ý kiến của con không bị át đi.
  5. Thống nhất cách làm, ai làm gì, thử trong bao lâu. Viết ngắn gọn vào một tờ giấy dán ở bếp nếu cả nhà thích.
  6. Kết thúc bằng một hoạt động chung nhẹ nhàng như ăn trái cây, chơi một ván cờ.
  7. Tuần sau mở đầu bằng việc xem lại những gì đã thống nhất: đã làm được chưa, cần sửa gì.

Buổi trò chuyện không phải nơi để cha mẹ phê bình con trước cả nhà. Chuyện cần góp ý riêng thì nói riêng.

Câu nói cho con biết mình đang được nghe

Con biết mình có được lắng nghe hay không qua cách người lớn phản hồi, nhiều hơn qua việc kết quả có theo ý con. Một số câu dùng được hằng ngày:

  • “Con nói tiếp đi, bố đang nghe.” Kèm theo việc nhìn con, đặt điện thoại xuống.
  • “Ý con là con muốn… đúng không?” Nhắc lại ý con để con thấy mình được hiểu đúng.
  • “Mẹ chưa nghĩ tới điều này, con nói có lý.” Ghi nhận phần đúng trong ý của con.
  • “Bố hiểu con muốn vậy. Lần này bố chưa đồng ý vì… Mình thử lại sau một tháng nhé.” Từ chối kèm lý do và đường mở.
  • “Con có muốn đề xuất cách khác không?” Mời con tham gia tìm giải pháp thay vì chỉ phản đối.
  • “Cảm ơn con đã nói thật.” Đặc biệt khi con nói điều cha mẹ không muốn nghe.

Những câu cần tránh là “con nít biết gì”, “nói nhiều quá”, “lớn rồi hẵng có ý kiến”. Mỗi câu như vậy dạy con rằng tiếng nói của mình không có chỗ trong nhà.

Khi ý con khác ý cha mẹ

Khác ý là chuyện bình thường, và là dấu hiệu con đang suy nghĩ độc lập. Việc đầu tiên là nghe trọn lý do của con, không cắt ngang. Nhiều khi lý do của con có điểm cha mẹ chưa nghĩ tới: con muốn học bơi ở chỗ khác vì chỗ cũ có bạn hay trêu, con không muốn về quê dịp hè vì sợ mất lớp học mình thích.

Sau khi nghe, cha mẹ nói rõ mối lo của mình. Đặt hai bên cạnh nhau, tìm phần chung. Có thể có cách thứ ba mà cả hai chưa nghĩ ra. Nếu vẫn không thống nhất và việc thuộc vòng cha mẹ quyết, cha mẹ quyết, giải thích, và nói rõ khi nào sẽ xem xét lại.

Điều quan trọng là không biến khác ý thành chuyện hơn thua. Không nói “thấy chưa, bố nói đúng mà” khi kết quả theo ý cha mẹ tốt đẹp, cũng không né tránh khi ý con hoá ra đúng. Thừa nhận “lần này con đúng, bố sẽ nghe con nhiều hơn” là món quà lớn với con.

Với những chuyện lớn liên quan trực tiếp đến cuộc sống của con, như thay đổi chỗ ở, chuyển trường, hay khi cha mẹ không còn sống chung, luật đã đặt ra những trường hợp cần xem xét nguyện vọng của con. Gia đình đang có vụ việc cụ thể thì nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, không tự đoán điều luật.

Những sai lầm thường gặp khi “cho con có ý kiến”

Nhiều cha mẹ đã bắt đầu hỏi ý con nhưng vô tình làm theo những cách khiến việc hỏi mất tác dụng. Một số lỗi hay gặp:

  • Hỏi khi đã quyết xong. “Con có muốn đi học thêm toán không?” trong khi đã đóng tiền. Con nhận ra ngay đây là câu hỏi lấy lệ, và lần sau sẽ trả lời qua loa. Nếu đã quyết, nói thẳng là đã quyết và giải thích.
  • Đưa quá nhiều lựa chọn cho trẻ nhỏ. Bé bốn tuổi được hỏi “con muốn ăn gì” thường rối và cáu. Hai lựa chọn cụ thể là vừa sức.
  • Giao cho con những quyết định quá sức. Hỏi con nhỏ “con muốn ở với bố hay với mẹ” đặt lên vai con một gánh nặng không công bằng. Lắng nghe cảm xúc của con khác với bắt con chọn.
  • Hứa rồi quên. Đã thống nhất trong buổi trò chuyện mà không ai làm, con sẽ thôi tin vào việc góp ý.
  • Chỉ hỏi ý một con. Trong nhà nhiều con, hỏi đứa lớn mà bỏ qua đứa nhỏ, hoặc hỏi con trai mà bỏ qua con gái, là dạy các con rằng quyền được nói không chia đều.
  • Dùng ý kiến của con để trách con sau đó. “Chính con chọn mà” khi kết quả không như ý. Con học được rằng nói ra thì bị bắt lỗi.

Sửa những lỗi này không khó: hỏi thật, hỏi vừa sức, giữ lời, và để con được sai mà không bị trách.

Trẻ nhút nhát, trẻ ít nói và ông bà trong nhà

Con nhút nhát. Không ép con nói trước mọi người. Cho con viết, vẽ, hoặc nói riêng với một người. Hộp góp ý trong nhà, nơi mọi người bỏ giấy ghi đề nghị, là cách hay cho trẻ ngại nói.

Con nhỏ nhất nhà. Anh chị lớn thường nói át em. Đặt luật em nhỏ nhất được nói trước, và mọi người không cười khi em nói chưa rõ.

Con hay im lặng sau khi bị từ chối. Đó có thể là dấu hiệu con thấy nói cũng vô ích. Cha mẹ quay lại hỏi riêng, thừa nhận cảm giác thất vọng của con, và tìm một việc nhỏ để con thấy ý kiến của mình được thực hiện.

Ông bà sống cùng. Ông bà nhiều khi quen cách dạy cũ, coi trẻ con không cần có ý kiến. Mời ông bà tham gia buổi trò chuyện gia đình với vai người kể chuyện, người góp ý, để ông bà thấy cách làm này không làm cháu hư mà giúp cháu gần gũi hơn.

Câu hỏi thường gặp

Cho con bày tỏ ý kiến có làm con hư, cãi lời không?

Không, nếu cha mẹ phân biệt rõ việc con tự quyết, việc cùng bàn và việc cha mẹ quyết. Con được nói và được nghe, nhưng cũng hiểu vì sao có những việc cha mẹ quyết. Trẻ được lắng nghe thường ít chống đối hơn.

Mấy tuổi thì nên hỏi ý kiến con?

Từ khi con biết chọn giữa hai thứ, khoảng hai ba tuổi, đã có thể cho con chọn những việc nhỏ. Mức tham gia lớn dần theo tuổi và độ hiểu biết, đúng tinh thần ý kiến của trẻ được xem xét tương xứng với tuổi.

Con đề nghị điều không hợp lý thì từ chối thế nào?

Ghi nhận mong muốn của con, nói rõ lý do từ chối, và nếu được thì mở một hướng khác hoặc hẹn xem lại sau. Tránh gạt đi bằng câu “con nít biết gì”.

Khi cha mẹ không sống chung, ý kiến của con có được tính không?

Pháp luật có quy định về việc xem xét nguyện vọng của con trong những trường hợp này. Chi tiết phụ thuộc tuổi của con và tình huống cụ thể; gia đình đang có vụ việc nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm trợ giúp pháp lý.

Buổi trò chuyện gia đình có cần làm mỗi tuần không?

Đều đặn là điều quan trọng, có thể mỗi tuần hoặc hai tuần một lần. Mỗi buổi chỉ hai mươi phút, có mở đầu vui, có phần đề nghị, có thống nhất cụ thể, và tuần sau xem lại việc đã thống nhất.

Ông bà không đồng tình với cách cho cháu góp ý thì làm sao?

Nói riêng với ông bà, giải thích mục đích và mời ông bà tham gia với vai người kể chuyện, người góp ý. Khi thấy cháu lễ phép và gần gũi hơn, ông bà thường dần ủng hộ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138