Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em là văn kiện quốc tế đặt ra những quyền tối thiểu mà mọi đứa trẻ trên thế giới phải được hưởng, và trách nhiệm của các quốc gia tham gia trong việc bảo đảm những quyền đó. Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Công ước năm 1989. Việt Nam phê chuẩn Công ước năm 1990, nằm trong nhóm những nước tham gia sớm.
Với cha mẹ và thầy cô, Công ước nghe có vẻ xa. Nhưng phần lớn tinh thần của Luật Trẻ em 2016 bắt nguồn từ đây: trẻ là một con người có quyền riêng, mọi quyết định phải tính tới lợi ích tốt nhất của trẻ, và trẻ được lắng nghe. Bài này giải thích Công ước là gì, có giá trị thế nào với Việt Nam, bốn nguyên tắc nền tảng và cách đem các nguyên tắc ấy vào chuyện nhà, chuyện lớp.
Công ước ra đời để giải quyết điều gì
Trước Công ước, nhiều văn kiện quốc tế về quyền con người đã tồn tại, nhưng trẻ em thường chỉ được nhắc như một phần của gia đình. Công ước làm một việc khác: coi trẻ em là chủ thể có quyền, chứ không chỉ là đối tượng được thương xót hay che chở. Trẻ không chỉ cần được cho ăn, cho học, mà còn có quyền được nói, được giữ riêng tư, được đối xử công bằng.
Công ước cũng thừa nhận trẻ em cần được bảo vệ đặc biệt vì các em còn non nớt về thể chất và tinh thần. Hai ý này đi cùng nhau: tôn trọng trẻ như một con người đầy đủ, đồng thời có thêm những lớp bảo vệ riêng mà người lớn không cần.
Văn kiện này không thay thế luật của từng nước. Nó đặt ra mặt bằng chung, rồi mỗi quốc gia khi tham gia cam kết đưa các quyền đó vào luật, chính sách và cách làm việc của mình. Ở Việt Nam, Luật Trẻ em 2016 là ví dụ rõ nhất của quá trình này, bên cạnh Luật Giáo dục 2019, Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và nhiều văn bản khác.
Việt Nam phê chuẩn Công ước năm 1990: điều đó nghĩa là gì
Nhà nước cam kết thực hiện. Phê chuẩn có nghĩa là Việt Nam chấp nhận ràng buộc bởi Công ước, cam kết bảo đảm các quyền trong đó cho trẻ em đang sống trên lãnh thổ của mình.
Luật trong nước được điều chỉnh theo. Các luật về trẻ em, giáo dục, gia đình, lao động được xây dựng và sửa đổi qua nhiều năm để phù hợp hơn với tinh thần Công ước. Mốc tuổi, cơ chế bảo vệ, cách tổ chức cụ thể do luật trong nước quy định.
Có báo cáo định kỳ. Các quốc gia thành viên báo cáo định kỳ với một uỷ ban của Liên Hợp Quốc về việc thực hiện quyền trẻ em, và nhận khuyến nghị để làm tốt hơn. Đây là cơ chế theo dõi, không phải toà án xét xử từng vụ việc.
Người dân không cần viện dẫn Công ước để được bảo vệ. Khi một đứa trẻ gặp chuyện, cơ quan chức năng áp dụng luật Việt Nam. Hiểu Công ước giúp bạn nắm tinh thần chung; còn khi xử lý một trường hợp cụ thể, cần dựa vào luật hiện hành và hỏi luật sư, ví dụ hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Ngày 20 tháng 11 có hai ý nghĩa. Với nhiều người Việt, 20 tháng 11 là Ngày Nhà giáo Việt Nam. Trên thế giới, đây cũng là ngày Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Công ước, được nhiều nơi chọn làm ngày nói về quyền trẻ em. Đây là dịp hay để lớp học vừa tri ân thầy cô vừa bàn về quyền của học trò.
Bốn nguyên tắc nền tảng của Công ước
Ngoài danh sách quyền cụ thể, giới nghiên cứu và các tổ chức bảo vệ trẻ em thường nhấn mạnh bốn nguyên tắc chung xuyên suốt Công ước. Đây là bốn câu hỏi người lớn nên tự hỏi trước mọi quyết định liên quan tới trẻ.
| Nguyên tắc | Ý chính | Câu hỏi người lớn tự đặt ra |
|---|---|---|
| Không phân biệt đối xử | Mọi trẻ em đều có quyền như nhau, không phân biệt giới tính, dân tộc, hoàn cảnh, khuyết tật hay xuất thân | Quyết định này có làm một nhóm trẻ thiệt thòi hơn nhóm khác không? |
| Lợi ích tốt nhất của trẻ | Mọi hành động liên quan đến trẻ phải đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên hàng đầu | Nếu nhìn từ phía đứa trẻ, lựa chọn nào tốt nhất cho em về lâu dài? |
| Quyền sống còn và phát triển | Trẻ có quyền được sống và được phát triển tối đa về thể chất, trí tuệ, tinh thần, xã hội | Việc này giúp em lớn lên khoẻ mạnh và vững vàng hơn, hay làm em mất cơ hội? |
| Tôn trọng ý kiến của trẻ | Trẻ được bày tỏ ý kiến về việc liên quan đến mình, ý kiến được cân nhắc theo tuổi và độ trưởng thành | Đã hỏi em nghĩ gì chưa, và đã giải thích cho em hiểu quyết định cuối cùng chưa? |
Bốn nguyên tắc này soi lẫn cho nhau. Ví dụ, "lợi ích tốt nhất" không thể do người lớn tự đoán mà bỏ qua ý kiến của chính đứa trẻ; còn "tôn trọng ý kiến" không có nghĩa là chiều theo điều có hại cho sự phát triển của em.
Đem bốn nguyên tắc vào chuyện nhà và chuyện lớp
Ví dụ giả định thứ nhất: gia đình chuẩn bị chuyển từ Cần Thơ lên Thành phố Hồ Chí Minh vì công việc của bố. Áp dụng nguyên tắc tôn trọng ý kiến, cha mẹ báo trước cho con, hỏi con lo nhất điều gì: xa bạn, đổi trường hay đổi thầy cô. Áp dụng nguyên tắc lợi ích tốt nhất, cha mẹ có thể chọn thời điểm chuyển vào dịp nghỉ hè để con không phải đứt quãng giữa năm học. Quyết định chuyển nhà vẫn là của người lớn, nhưng cách làm đã khác hẳn.
Ví dụ giả định thứ hai: một lớp tiểu học chọn bạn đi biểu diễn văn nghệ. Nếu giáo viên chỉ chọn những em có quần áo đẹp hoặc có phụ huynh hay đóng góp, đó là phân biệt đối xử dù không ai nói ra. Cách làm theo tinh thần Công ước là đặt tiêu chí rõ, cho mọi em cơ hội đăng ký, và để những em không được chọn vẫn có vai trò trong phần chuẩn bị.
Ví dụ giả định thứ ba: một em học sinh có bệnh mạn tính phải nghỉ học nhiều. Nguyên tắc sống còn và phát triển nhắc nhà trường tìm cách cho em học bù, gửi bài, để em không bị bỏ lại chỉ vì sức khoẻ. Không cần nhắc tới Công ước trong lớp, nhưng mọi việc làm như vậy chính là đang thực hiện nó.
Những hiểu lầm khi nhắc tới Công ước
Vì là văn kiện quốc tế, Công ước hay bị hiểu sai theo hai hướng: hoặc quá xa vời, hoặc bị dùng như vũ khí trong tranh cãi gia đình.
- Công ước không cấm cha mẹ dạy con, đặt nội quy hay nhắc nhở con. Nó đòi hỏi cách dạy không dùng bạo lực và không làm nhục trẻ.
- Công ước không trao cho trẻ quyền tự quyết mọi việc. Quyền được lắng nghe đi cùng vai trò hướng dẫn của cha mẹ, phù hợp với khả năng đang lớn dần của trẻ.
- Công ước không phải luật để kiện trực tiếp trong một vụ việc gia đình. Khi có tranh chấp, luật Việt Nam được áp dụng.
- Công ước không chỉ dành cho trẻ ở nước nghèo. Trẻ ở đâu cũng có thể bị xâm phạm quyền, kể cả trong những gia đình đủ đầy.
- Công ước không đứng một mình. Nó được cụ thể hoá qua luật trong nước, chính sách địa phương và cách mỗi gia đình, mỗi trường học đối xử với trẻ hằng ngày.
Khi đọc những bài trên mạng trích dẫn Công ước để khẳng định một điều gì đó tuyệt đối, bạn nên thận trọng và đối chiếu với nguồn chính thức. Văn bản Công ước bằng tiếng Việt có thể tìm trên các cổng thông tin của cơ quan nhà nước và tổ chức quốc tế.
Công ước và Luật Trẻ em 2016 gặp nhau ở đâu
Đọc song song hai văn bản, bạn sẽ thấy nhiều điểm gặp nhau. Luật Trẻ em 2016 cũng chia quyền theo những mảng quen thuộc: được sống, được chăm sóc sức khoẻ, được học, được vui chơi, được giữ riêng tư, được bảo vệ khỏi bạo lực và xâm hại, được bày tỏ ý kiến. Luật cũng đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em làm nguyên tắc khi giải quyết những việc liên quan đến trẻ, và quy định trách nhiệm cụ thể của gia đình, nhà trường, chính quyền các cấp.
Chỗ khác dễ thấy nhất là mốc tuổi: Công ước nói dưới 18, còn Luật Trẻ em 2016 nói dưới 16. Chỗ khác thứ hai là mức độ cụ thể. Công ước nêu nguyên tắc chung cho mọi quốc gia, còn luật trong nước phải nói rõ ai làm gì, ở cấp nào, theo thủ tục nào, và giao cho văn bản hướng dẫn những chi tiết như chính sách hỗ trợ, quy trình xử lý.
Vì thế, khi muốn biết một quyền được thực hiện thế nào ở Việt Nam, bạn đọc luật trong nước và văn bản hướng dẫn hiện hành. Khi muốn hiểu vì sao quy định lại được viết như vậy, Công ước là nơi để quay về.
Dành cho các em: Công ước là một lời hứa
Công ước về quyền trẻ em giống như một lời hứa mà rất nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam, cùng nói với trẻ em: người lớn sẽ lo cho các em được sống an toàn, được học, được chơi và được lắng nghe. Việt Nam đã nhận lời hứa này từ năm 1990, trước khi bố mẹ của nhiều em lớn lên.
Lời hứa ấy có bốn điều chính. Mọi bạn nhỏ đều quan trọng như nhau, dù là bạn trai hay bạn gái, ở thành phố hay ở vùng núi. Người lớn phải nghĩ xem điều gì tốt nhất cho các em. Các em được lớn lên khoẻ mạnh. Và các em được nói ra suy nghĩ của mình.
Lời hứa này cũng dành cho bạn bên cạnh em. Khi em đối xử tốt với một bạn khác lớp, khác hoàn cảnh hay có khuyết tật, em cũng đang giữ lời hứa đó cùng người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em được thông qua năm nào?
Công ước được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua năm 1989. Việt Nam phê chuẩn Công ước năm 1990 và từ đó cam kết đưa các quyền trong Công ước vào luật pháp, chính sách trong nước.
Công ước định nghĩa trẻ em là người bao nhiêu tuổi?
Công ước định nghĩa trẻ em là người dưới 18 tuổi, trừ khi luật quốc gia quy định tuổi thành niên sớm hơn. Ở Việt Nam, Luật Trẻ em 2016 xác định trẻ em là người dưới 16 tuổi; nhóm từ 16 đến dưới 18 tuổi được bảo vệ theo quy định về người chưa thành niên.
Bốn nguyên tắc nền tảng của Công ước là gì?
Bốn nguyên tắc thường được nhắc là không phân biệt đối xử, lợi ích tốt nhất của trẻ em, quyền sống còn và phát triển, và tôn trọng ý kiến của trẻ em. Các nguyên tắc này dùng để soi mọi quyết định liên quan tới trẻ.
Có thể dựa vào Công ước để kiện trong một vụ việc gia đình không?
Khi có tranh chấp hay vụ việc cụ thể, cơ quan chức năng áp dụng luật Việt Nam như Luật Trẻ em 2016, Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Bộ luật Dân sự 2015. Bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tổ chức trợ giúp pháp lý để được hướng dẫn đúng.
Giáo viên có thể dạy về Công ước trong lớp như thế nào?
Cách gọn là chọn một nguyên tắc mỗi buổi, kể một tình huống giả định quen thuộc ở trường rồi để học sinh thảo luận nên làm gì. Tránh biến buổi học thành cuộc thi có điểm hay xếp hạng; mục tiêu là các em hiểu và tôn trọng quyền của nhau.
Tìm văn bản Công ước bằng tiếng Việt ở đâu?
Bản tiếng Việt của Công ước được đăng trên các cổng thông tin của cơ quan nhà nước phụ trách công tác trẻ em và của các tổ chức quốc tế hoạt động tại Việt Nam. Bạn nên đọc từ nguồn chính thức thay vì bản chép lại trên mạng xã hội.