Quyền được chăm sóc sức khoẻ có nghĩa là mỗi đứa trẻ được nuôi dưỡng đủ chất, được phòng bệnh, được khám chữa khi ốm và được quan tâm cả về tinh thần, không phụ thuộc vào việc gia đình giàu hay nghèo. Đây là một quyền cơ bản trong Luật Trẻ em 2016 và trong Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em, thuộc nhóm quyền được sống còn và phát triển.
Bài này không hướng dẫn chữa bệnh, cũng không thay lời khuyên của nhân viên y tế. Mục đích là giúp cha mẹ, thầy cô hiểu quyền này gồm những phần nào, ai chịu trách nhiệm phần nào, và những chỗ hay bị bỏ sót như sức khoẻ tinh thần hay chuyện giữ kín bệnh tình của trẻ. Chính sách cụ thể như bảo hiểm y tế, tiêm chủng miễn phí có thể thay đổi theo thời gian, nên bạn hỏi trạm y tế xã, phường để biết mức hiện hành.
Quyền chăm sóc sức khoẻ gồm những phần nào
Nói tới sức khoẻ của trẻ, nhiều người chỉ nghĩ đến lúc con ốm phải đi viện. Thực ra quyền này trải dài từ trước khi trẻ chào đời cho tới tuổi dậy thì. Bảng dưới chia thành năm phần để dễ soát.
| Phần | Nội dung chính | Người lớn cần để ý |
|---|---|---|
| Dinh dưỡng | Ăn uống đủ chất theo tuổi, nước sạch, vệ sinh | Bữa ăn ở nhà và ở trường, trẻ có được ăn sáng trước khi đi học |
| Phòng bệnh | Tiêm chủng, theo dõi tăng trưởng, khám định kỳ | Sổ tiêm chủng, lịch hẹn của trạm y tế, khám răng mắt khi đi học |
| Khám chữa bệnh | Được đưa đi khám khi ốm, được điều trị phù hợp | Không tự ý chữa theo mách bảo, không trì hoãn khi có dấu hiệu nặng |
| Sức khoẻ tinh thần | Được an toàn, được yêu thương, được giúp khi buồn bã kéo dài, lo âu, sợ hãi | Thay đổi tâm trạng, giấc ngủ, ăn uống, thu mình kéo dài |
| Sức khoẻ tuổi lớn | Được biết về cơ thể mình, về tuổi dậy thì bằng thông tin phù hợp lứa tuổi | Trả lời câu hỏi của con bình tĩnh, chọn nguồn thông tin đáng tin |
Năm phần này không tách rời. Một em bị áp lực kéo dài có thể ăn uống kém và hay ốm vặt; một em thiếu ngủ vì học quá khuya dễ mệt mỏi, cáu gắt. Người lớn nhìn thấy cả bức tranh thì mới chăm được đúng chỗ.
Ai chịu trách nhiệm phần nào
Cha mẹ và người chăm sóc. Là người lo bữa ăn, giấc ngủ, đưa con đi tiêm, đi khám, theo dõi dấu hiệu bất thường. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Luật Trẻ em 2016 đều đặt trách nhiệm nuôi dưỡng, chăm sóc con lên cha mẹ.
Nhà trường. Giữ vệ sinh, an toàn trong trường, tổ chức bữa ăn bán trú nếu có, phối hợp khám sức khoẻ học sinh và báo cho gia đình khi thấy học sinh mệt, ốm hay có dấu hiệu bất thường. Nhân viên y tế trường là đầu mối, nếu trường có.
Trạm y tế và hệ thống y tế. Tổ chức tiêm chủng, theo dõi sức khoẻ trẻ nhỏ, khám chữa bệnh theo chính sách. Trạm y tế xã, phường là nơi gần nhất để hỏi lịch tiêm, cách làm thẻ bảo hiểm y tế cho trẻ.
Chính quyền cơ sở. Bảo đảm trẻ có hoàn cảnh khó khăn không bị bỏ lại: hỗ trợ thủ tục, kết nối chính sách, đặc biệt với trẻ mồ côi, trẻ khuyết tật, trẻ trong gia đình nghèo.
Chính trẻ, theo tuổi. Khi lớn dần, trẻ có bổn phận giữ gìn sức khoẻ của mình: rửa tay, ăn uống điều độ, nói với người lớn khi thấy đau, không giấu bệnh. Đây là phần bổn phận đi cùng quyền.
Sức khoẻ tinh thần: phần hay bị bỏ quên
Trong nhiều gia đình, một đứa trẻ ăn được ngủ được là coi như khoẻ. Nhưng quyền chăm sóc sức khoẻ bao gồm cả tinh thần. Trẻ cũng có thể buồn bã kéo dài, lo âu, sợ hãi, mất hứng thú với những thứ từng thích. Những thay đổi này đôi khi đến từ áp lực học tập, chuyện bạn bè, chuyện cha mẹ bất hoà, hoặc một trải nghiệm đáng sợ mà em chưa kể ra.
Người lớn không cần trở thành chuyên gia mới giúp được. Việc đầu tiên là để ý và hỏi han nhẹ nhàng, không gắn cho con những nhãn như "yếu đuối", "làm màu" hay "nhõng nhẽo". Câu hỏi mở như "dạo này con thấy thế nào", "có chuyện gì làm con lo không" thường hiệu quả hơn tra hỏi. Khi tình trạng kéo dài hoặc ảnh hưởng tới ăn ngủ, học tập, gia đình nên đưa con đến cơ sở y tế có chuyên khoa phù hợp để được đánh giá và tư vấn, thay vì tự đoán.
Nếu trẻ có dấu hiệu tự làm đau bản thân hoặc nói những điều khiến bạn lo cho sự an toàn của em, đó là tình huống cần giúp đỡ ngay: ở bên cạnh trẻ, gọi 115 nếu khẩn cấp, và liên hệ cơ sở y tế. Bạn cũng có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn tìm hỗ trợ.
Bí mật về bệnh tật của trẻ cũng là quyền
Thông tin sức khoẻ của trẻ thuộc đời sống riêng tư. Chuyện một em có bệnh mạn tính, đang điều trị một vấn đề tâm lý, hay có tình trạng sức khoẻ dễ bị kỳ thị không phải chuyện để người lớn đem ra kể trong nhóm phụ huynh hay bàn trước lớp. Những lời bàn tán như vậy có thể khiến em bị bạn bè xa lánh, tự ti và ngại đi khám.
Ở trường, giáo viên chủ nhiệm và nhân viên y tế cần biết đủ để chăm sóc em an toàn, ví dụ em bị dị ứng một loại thức ăn hay cần uống thuốc theo giờ. Nhưng phạm vi chia sẻ chỉ nên dừng ở những người thật sự cần biết, và nên hỏi ý gia đình trước khi nói với người khác. Ví dụ giả định: một em bị động kinh được cô giáo hướng dẫn cả lớp cách gọi người lớn khi có bạn bị ngất, mà không nói tên em hay bệnh của em.
Ở nhà, cha mẹ cũng nên cân nhắc trước khi đăng hình ảnh con nằm viện, phiếu xét nghiệm hay chuyện bệnh của con lên mạng xã hội để xin lời khuyên. Thông tin đó có thể theo con nhiều năm sau. Phần ảnh của trẻ trên mạng có bài riêng trong danh mục trẻ em trên mạng.
Việc cha mẹ nên làm để giữ quyền sức khoẻ cho con
Không cần nhiều tiền hay nhiều thời gian, những việc sau đủ giúp phần lớn gia đình giữ cho con không bị thiếu phần chăm sóc cơ bản:
- Giữ sổ tiêm chủng và hỏi trạm y tế xã, phường về lịch tiêm theo tuổi; nếu lỡ mũi, hỏi cách tiêm bù thay vì bỏ qua.
- Làm thẻ bảo hiểm y tế cho con và hỏi rõ chính sách hiện hành dành cho trẻ ở độ tuổi của con.
- Đưa con đi khám định kỳ, đặc biệt khám răng, khám mắt khi con bắt đầu đi học và đọc nhiều.
- Để ý bữa sáng và giấc ngủ của con; với học sinh lớn, bàn cùng con một giờ đi ngủ hợp lý.
- Lưu ý dấu hiệu tinh thần: con buồn, thu mình, cáu gắt kéo dài; hỏi han trước, đưa đi khám khi cần.
- Dạy con gọi người lớn và biết số 115 khi có người bị nạn, biết số 111 khi có chuyện làm con sợ hãi.
Khi có bất đồng giữa gia đình và cơ sở y tế hay nhà trường về việc chăm sóc sức khoẻ của con, hoặc lo quyền lợi của con bị xâm phạm, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được hướng dẫn theo trường hợp cụ thể.
Trẻ được giải thích và được hỏi ý khi đi khám, chữa bệnh
Quyền được bày tỏ ý kiến không dừng ở cửa phòng khám. Một em bé ba tuổi chưa thể quyết định chuyện điều trị, nhưng em có thể được nói trước "con sẽ bị chích một chút, hơi đau rồi hết" thay vì bị giữ chặt bất ngờ. Một em mười bốn tuổi có thể hiểu khá rõ tình trạng của mình và có ý kiến về cách chữa, giờ uống thuốc, việc nghỉ học. Giải thích phù hợp tuổi giúp trẻ bớt sợ, hợp tác tốt hơn và tin người lớn hơn.
Về nguyên tắc, với trẻ em, cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật là người đồng ý thay cho trẻ trong phần lớn quyết định y tế quan trọng; mức độ trẻ được tự quyết theo từng độ tuổi do văn bản chuyên ngành quy định, bạn nên hỏi cơ sở y tế hoặc tra văn bản hiện hành khi gặp trường hợp cụ thể. Dù quy định thế nào, việc hỏi ý con và giải thích cho con hiểu luôn là cách làm đúng tinh thần Luật Trẻ em 2016.
Một điểm hay bị bỏ qua: khi trẻ lớn tâm sự với nhân viên y tế về một chuyện khó nói, em cũng cần được tôn trọng. Người lớn nên tạo điều kiện để em được nói chuyện riêng khi phù hợp, thay vì luôn trả lời thay con trong mọi câu hỏi của bác sĩ.
Dành cho các em: chăm sóc cơ thể và cảm xúc của mình
Em có quyền được ăn đủ, ngủ đủ, được tiêm phòng để không bị bệnh và được đưa đi khám khi em ốm. Bố mẹ, ông bà và thầy cô có trách nhiệm lo cho em những điều đó.
Khi em thấy đau ở đâu, thấy mệt nhiều, hay thấy buồn lâu ngày mà không biết vì sao, em hãy nói với người lớn em tin. Buồn hay sợ không có gì đáng xấu hổ. Cảm xúc của em cũng quan trọng như cơ thể của em.
Em cũng có việc của mình: rửa tay trước khi ăn, uống đủ nước, đi ngủ đúng giờ, không giấu khi bị đau. Nếu em thấy một bạn bị ngất hay bị thương, em gọi ngay thầy cô hoặc người lớn gần nhất. Số 115 là số gọi xe cấp cứu, em nhớ nhé.
Khi đi khám, nếu em sợ hoặc chưa hiểu bác sĩ sắp làm gì, em được phép hỏi. Em cứ hỏi: "Bác ơi, cái này có đau không ạ?" Người lớn sẽ giải thích cho em.
Câu hỏi thường gặp
Quyền được chăm sóc sức khoẻ của trẻ em gồm những gì?
Quyền này gồm được nuôi dưỡng đủ chất, được phòng bệnh qua tiêm chủng và khám định kỳ, được khám chữa khi ốm, được quan tâm sức khoẻ tinh thần và được giữ kín thông tin bệnh tật. Luật Trẻ em 2016 và Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em đều ghi nhận quyền này.
Trẻ em có được bảo hiểm y tế không?
Có chính sách bảo hiểm y tế dành cho trẻ em, nhưng mức hưởng và đối tượng cụ thể theo từng độ tuổi có thể thay đổi theo văn bản hiện hành. Bạn hỏi trạm y tế hoặc bộ phận một cửa của UBND xã, phường để biết chính xác và làm thẻ cho con.
Con buồn bã kéo dài thì cha mẹ nên làm gì?
Trước tiên, hỏi han nhẹ nhàng, lắng nghe mà không phán xét hay gắn nhãn. Nếu tình trạng kéo dài, ảnh hưởng ăn ngủ và học tập, nên đưa con tới cơ sở y tế có chuyên khoa phù hợp để được đánh giá. Nếu lo cho an toàn của con, gọi 115 hoặc liên hệ Tổng đài 111.
Nhà trường có được công bố bệnh của học sinh không?
Thông tin sức khoẻ của trẻ thuộc đời sống riêng tư. Nhà trường chỉ nên chia sẻ với những người thật sự cần biết để chăm sóc em và nên hỏi ý gia đình trước. Không nên nêu tên bệnh của một em trước lớp hay trong nhóm phụ huynh.
Gia đình khó khăn không có tiền cho con đi khám thì sao?
Trẻ có quyền được chăm sóc sức khoẻ không phụ thuộc vào điều kiện gia đình. Bạn nên hỏi trạm y tế và UBND xã, phường về bảo hiểm y tế, các chính sách hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh khó khăn. Khi trẻ cần cấp cứu, gọi 115 trước, chuyện chi phí tính sau.
Bài viết này có thay lời khuyên của bác sĩ không?
Không. Bài chỉ giải thích quyền và trách nhiệm liên quan tới sức khoẻ trẻ em. Mọi vấn đề về triệu chứng, chẩn đoán, thuốc men cần hỏi trực tiếp nhân viên y tế. Với vướng mắc pháp lý của một vụ việc, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.