BonPhan.comBổn Phận
Quyền của trẻ em

Quyền được bày tỏ ý kiến của trẻ em: lắng nghe đến đâu, quyết định thuộc về ai

Trẻ em có quyền bày tỏ ý kiến về việc liên quan đến mình và được người lớn cân nhắc. Bài giải thích mức tham gia theo tuổi và khác biệt giữa lắng nghe và chiều theo.

Vietnamese family of four sitting on a woven mat around a low tray of fruit in a Can Tho living room, a child gesturing while parents listen, seen from behind, evening lamp light

Quyền được bày tỏ ý kiến nghĩa là trẻ em được nói suy nghĩ, nguyện vọng của mình về những việc liên quan đến mình, và ý kiến đó được người lớn lắng nghe, cân nhắc theo tuổi và mức độ trưởng thành của trẻ. Đây là một quyền trong Luật Trẻ em 2016 và là một trong bốn nguyên tắc nền tảng của Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em.

Quyền này hay bị hiểu thành hai thái cực: hoặc "trẻ con biết gì mà hỏi", hoặc "đã hỏi thì phải làm theo". Cả hai đều sai. Bài này giải thích quyền tham gia của trẻ nghĩa là gì, trẻ ở mỗi lứa tuổi tham gia tới đâu, những quyết định lớn nào mà luật đòi hỏi phải hỏi ý trẻ, và cách người lớn lắng nghe để trẻ thấy mình được tôn trọng ngay cả khi câu trả lời là "không".

Bày tỏ ý kiến không phải là được quyết định mọi thứ

Trong quyền này có hai vế. Vế thứ nhất là trẻ được nói: được hỏi ý, được bày tỏ, được trình bày bằng cách phù hợp với mình, kể cả bằng tranh vẽ hay hành động với trẻ nhỏ. Vế thứ hai là người lớn có nghĩa vụ cân nhắc nghiêm túc những gì trẻ nói, theo tuổi và độ trưởng thành của em. Không có vế nào nói rằng trẻ là người quyết định cuối cùng.

Người lớn vẫn giữ trách nhiệm quyết định, nhất là những việc ảnh hưởng tới sức khoẻ, an toàn và tương lai của trẻ. Điều thay đổi là quá trình đi tới quyết định: trẻ được biết sắp có chuyện gì, được nói mình muốn gì, và được giải thích vì sao người lớn chọn như vậy. Một quyết định đi qua quá trình đó, dù trái ý trẻ, thường được trẻ chấp nhận nhẹ nhàng hơn nhiều.

Quyền bày tỏ ý kiến cũng có giới hạn chung của mọi người: không dùng lời lẽ xúc phạm người khác, không làm tổn hại quyền của người khác. Dạy trẻ nói lên ý mình một cách tôn trọng là một phần của việc thực hiện quyền này. Ngược lại, người lớn cũng cần nhớ: một đứa trẻ nói ra điều trái ý mình không phải là hỗn, nếu em nói bằng lời lẽ đàng hoàng.

Mức tham gia phù hợp theo lứa tuổi

Không có quy tắc cứng cho từng tuổi, vì mỗi em trưởng thành một kiểu. Bảng dưới là gợi ý để người lớn hình dung, không dùng để chấm hay so sánh trẻ với nhau.

Lứa tuổiTrẻ có thể góp ý vềNgười lớn nên làm
Mầm nonChọn áo, chọn món ăn trong vài món, chọn trò chơi, nói thích hay không thíchĐưa hai ba lựa chọn cụ thể, quan sát nét mặt và hành động của trẻ
Tiểu họcLịch chơi trong ngày, môn năng khiếu, cách sắp góc học tập, quy tắc trong nhàHỏi lý do của con, giải thích bằng ví dụ gần gũi
Trung học cơ sởChọn câu lạc bộ, lịch học thêm, giờ dùng điện thoại, chuyện bạn bèBàn bạc hai chiều, thoả thuận có thời hạn rồi xem lại
Từ 16 đến dưới 18 tuổiChọn hướng học, chọn ngành, việc làm thêm, các quyết định cá nhân lớnCoi con như người cùng bàn, tôn trọng lựa chọn trong khuôn khổ an toàn và pháp luật

Điểm chung ở mọi lứa tuổi là người lớn hỏi thật, nghe thật. Hỏi cho có rồi vẫn làm như đã định từ trước sẽ khiến trẻ học được rằng nói cũng vô ích, và lần sau em không nói nữa.

Những quyết định lớn mà pháp luật đòi hỏi hỏi ý trẻ

Khi cha mẹ ly hôn. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 yêu cầu xem xét nguyện vọng của con khi quyết định con sống với ai, với trẻ đã đủ một độ tuổi nhất định. Mốc tuổi cụ thể và cách hỏi, bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Khi trẻ được nhận làm con nuôi hay thay đổi người giám hộ. Pháp luật có quy định về việc hỏi ý kiến của trẻ đã đủ lớn trong những thủ tục này. Đây là những quyết định thay đổi cả cuộc đời em, nên tiếng nói của em được tính tới.

Khi thay đổi họ tên, thông tin nhân thân. Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về việc lấy ý kiến của trẻ đã đủ lớn khi thay đổi họ, tên. Chi tiết về độ tuổi, bạn nên đọc văn bản hiện hành.

Khi công bố thông tin, hình ảnh riêng tư của trẻ. Luật Trẻ em 2016 có quy định về sự đồng ý của trẻ và cha mẹ trước khi công bố thông tin bí mật đời sống riêng tư của trẻ.

Khi giải quyết những vụ việc có liên quan tới trẻ. Cơ quan chức năng khi làm việc với trẻ cần cho em được trình bày, có người phù hợp đi cùng và dùng cách hỏi thân thiện với trẻ.

Trẻ được nói ở những đâu

Quyền tham gia không chỉ diễn ra trong phòng khách. Trẻ có thể và nên có tiếng nói ở nhiều nơi trong đời sống của mình:

  • Trong gia đình: những bữa cơm, buổi tối cả nhà bàn chuyện đi chơi, chuyện sắp xếp việc nhà, chuyện chuyển trường. Đây là nơi trẻ tập nói đầu tiên.
  • Trong lớp học: góp ý về nội quy lớp, chọn hoạt động ngoại khoá, bày tỏ khi thấy bị đối xử không công bằng. Ban cán sự lớp, chi đội, câu lạc bộ là kênh có tổ chức.
  • Trong nhà trường: nhiều trường tổ chức các buổi đối thoại giữa học sinh với ban giám hiệu, hộp thư góp ý, khảo sát ý kiến học sinh.
  • Trong cộng đồng: nhiều địa phương có diễn đàn trẻ em, nhóm trẻ em nòng cốt, nơi các em được góp ý về sân chơi, an toàn giao thông quanh trường, hoạt động hè.
  • Khi làm việc với cơ quan chức năng: trẻ được trình bày theo cách phù hợp với tuổi, có cha mẹ hoặc người đại diện đi cùng.

Ở mỗi nơi, câu hỏi để kiểm tra là: ý kiến của trẻ sau khi được nói ra thì đi đâu? Nếu chỉ được ghi vào biên bản rồi để đó, trẻ sẽ sớm thấy tham gia là hình thức. Một phản hồi ngắn, như "nhà trường đã sửa lại chỗ để xe theo góp ý của các em", làm quyền này có ý nghĩa thật.

Lắng nghe để trẻ thấy được tôn trọng, kể cả khi câu trả lời là không

Cách người lớn nghe quan trọng không kém việc có hỏi hay không. Năm bước dưới đây dùng được cho cha mẹ lẫn thầy cô:

  1. Chọn lúc cả hai bình tĩnh, không hỏi ý con khi đang giận hay đang vội.
  2. Hỏi câu mở như "con nghĩ sao về chuyện này", "điều gì làm con lo nhất", thay vì câu chỉ có đúng một đáp án như "con đồng ý chứ".
  3. Nghe hết, không ngắt lời, nhắc lại ý con để con biết mình đã được hiểu: "Vậy là con lo xa bạn thân, đúng không?"
  4. Nói rõ ai sẽ quyết định và khi nào. Nếu quyết định khác ý con, giải thích lý do bằng lời con hiểu được.
  5. Hẹn xem lại sau một thời gian, nhất là với những thoả thuận như giờ chơi, giờ dùng điện thoại, để con thấy ý kiến của mình vẫn còn giá trị.

Câu mẫu cho cha mẹ: "Bố mẹ đã nghe con nói, bố mẹ hiểu con muốn ở lại trường cũ. Lần này nhà mình vẫn phải chuyển vì công việc của bố, nhưng bố mẹ sẽ đưa con về thăm bạn vào dịp hè." Câu trả lời vẫn là không, nhưng con biết mình đã được nghe.

Khi trẻ không dám nói, hoặc nói mà không ai hiểu

Không phải trẻ nào cũng dễ dàng lên tiếng. Có em nhút nhát, sợ nói sai bị cười. Có em lớn lên trong gia đình mà câu "trẻ con biết gì" được nói nhiều đến mức em tin là thật. Có em là người dân tộc thiểu số, ở trường phải nói bằng tiếng Việt chưa quen. Có em khuyết tật về nghe, nói hay trí tuệ, cần cách giao tiếp khác. Quyền bày tỏ ý kiến là của tất cả các em, nên người lớn phải tìm cách để những em này cũng được nghe.

Một số cách đã được nhiều thầy cô, cha mẹ dùng: cho trẻ vẽ hoặc chọn hình thay vì nói; cho trẻ viết ra giấy rồi đọc riêng; hỏi riêng thay vì hỏi trước cả lớp; mời người thân hoặc người cùng ngôn ngữ ngồi cùng; dành nhiều thời gian hơn để chờ trẻ trả lời. Với trẻ khuyết tật, hỏi gia đình xem em quen giao tiếp bằng cách nào.

Điều cần tránh là im lặng của trẻ bị hiểu thành đồng ý. Ví dụ giả định: một em lớp 6 ở Lào Cai không phản đối khi được xếp vào đội văn nghệ, nhưng mỗi buổi tập đều xin về sớm. Hỏi riêng mới biết em rất sợ đứng trước đông người. Cô giáo đổi cho em phụ trách phần đạo cụ, em vẫn được tham gia mà không phải gồng mình. Nghe được điều trẻ không nói ra cũng là thực hiện quyền của em.

Dành cho các em: em được nói, và em nói thế nào

Em có quyền được nói suy nghĩ của mình về những việc liên quan đến em: chuyện học, chuyện chơi, chuyện gia đình. Bố mẹ, thầy cô nên lắng nghe em. Họ có thể chưa làm theo, nhưng họ nên giải thích cho em hiểu vì sao.

Muốn người lớn nghe mình, em thử chọn lúc mọi người không bận, nói nhẹ nhàng và nói rõ em mong gì. Ví dụ: "Mẹ ơi, con muốn được học vẽ thay vì học đàn, vì con thích vẽ hơn." Nói lý do của em sẽ giúp người lớn hiểu em hơn.

Nếu em thấy mình bị đối xử không công bằng hoặc có chuyện làm em sợ mà không ai nghe, em hãy tìm một người lớn khác em tin, như cô giáo, ông bà. Em cũng có thể nhờ người lớn gọi số 111.

Khi bạn khác nói, em cũng lắng nghe bạn, không chen ngang, không chê cười ý của bạn. Ai cũng có quyền được nói như em.

Câu hỏi thường gặp

Quyền được bày tỏ ý kiến của trẻ em là gì?

Đó là quyền của trẻ được nói suy nghĩ, nguyện vọng về những việc liên quan đến mình và được người lớn lắng nghe, cân nhắc theo tuổi và độ trưởng thành. Quyền này có trong Luật Trẻ em 2016 và là một nguyên tắc nền tảng của Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em.

Trẻ được bày tỏ ý kiến thì cha mẹ có phải làm theo không?

Không bắt buộc. Cha mẹ vẫn là người quyết định những việc quan trọng, nhưng có trách nhiệm hỏi ý, lắng nghe nghiêm túc và giải thích cho con hiểu vì sao quyết định như vậy. Lắng nghe khác với chiều theo.

Khi cha mẹ ly hôn, con có được hỏi muốn sống với ai không?

Luật Hôn nhân và gia đình 2014 yêu cầu xem xét nguyện vọng của con đã đủ một độ tuổi nhất định khi quyết định con sống với ai. Mốc tuổi và cách thực hiện, bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn với trường hợp cụ thể.

Trẻ mầm non có thực hiện được quyền bày tỏ ý kiến không?

Có, theo cách phù hợp tuổi. Trẻ nhỏ có thể chọn giữa vài lựa chọn cụ thể, thể hiện thích hay không thích bằng lời, nét mặt, hành động. Người lớn quan sát và tôn trọng những tín hiệu đó trong chừng mực an toàn.

Học sinh muốn góp ý với nhà trường thì làm thế nào?

Học sinh có thể góp ý qua giáo viên chủ nhiệm, ban cán sự lớp, chi đội, hộp thư góp ý hoặc các buổi đối thoại nếu trường tổ chức. Nên nói rõ vấn đề, đề xuất cách sửa và giữ lời lẽ tôn trọng.

Con dùng chữ quyền để cãi lời thì cha mẹ nên nói gì?

Cha mẹ có thể bình tĩnh nhắc rằng con có quyền được nói và được nghe, bố mẹ cũng có trách nhiệm quyết định để giữ con an toàn. Hẹn một lúc cả hai bình tĩnh để bàn lại, nghe lý do của con và giải thích lý do của mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138