Được khai sinh là quyền đầu tiên mà mỗi đứa trẻ cần có, vì gần như mọi quyền khác đều bắt đầu từ tờ giấy khai sinh. Có giấy khai sinh, trẻ có họ tên, ngày sinh, quê quán, quan hệ với cha mẹ được nhà nước ghi nhận; từ đó em được làm thẻ bảo hiểm y tế, được nhập học, được làm giấy tờ cá nhân khi lớn. Quyền này được ghi trong Luật Trẻ em 2016 và trong Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em.
Bài này giải thích quyền được khai sinh, có họ tên và có quốc tịch nghĩa là gì, những trường hợp hay bị chậm hoặc vướng, và việc cha mẹ, người thân nên làm. Thủ tục cụ thể như thời hạn, giấy tờ, cách nộp trực tuyến có thể thay đổi, nên bạn hỏi bộ phận một cửa của UBND xã, phường nơi cư trú để làm đúng quy định hiện hành.
Khai sinh không chỉ là một tờ giấy
Với người lớn, đăng ký khai sinh đôi khi bị coi là thủ tục hành chính có thể để sau. Nhưng nhìn từ phía đứa trẻ, đây là lần đầu tiên em được xã hội chính thức công nhận là một con người có tên tuổi, có cha mẹ, có quê quán. Thiếu sự công nhận đó, em rất dễ trở nên "vô hình" trong hệ thống: không có tên trong danh sách nhập học, khó được hưởng chính sách hỗ trợ, khó chứng minh tuổi khi cần được bảo vệ.
Giấy khai sinh còn là căn cứ để xác định tuổi của trẻ. Như đã nói ở bài về độ tuổi, Luật Trẻ em 2016 xác định trẻ em là người dưới 16 tuổi, và nhiều quyền, nhiều lớp bảo vệ phụ thuộc vào việc em đã đủ bao nhiêu tuổi. Ngày sinh ghi sai hoặc không có giấy tờ có thể khiến em mất những bảo vệ đó đúng lúc cần nhất.
Cuối cùng, giấy khai sinh ghi nhận quan hệ giữa trẻ với cha mẹ. Đây là nền cho quyền được cha mẹ nuôi dưỡng, chăm sóc và cấp dưỡng khi cha mẹ không sống cùng nhau, theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Vì vậy khai sinh đúng, đủ và sớm là việc bảo vệ trẻ chứ không chỉ là việc làm giấy tờ.
Ba quyền đi cùng nhau: khai sinh, họ tên và quốc tịch
Quyền được khai sinh. Mọi trẻ em sinh ra đều được đăng ký khai sinh, không phân biệt con trai hay con gái, con trong giá thú hay ngoài giá thú, sinh tại bệnh viện hay sinh tại nhà. Trách nhiệm đi đăng ký thuộc về cha mẹ; khi cha mẹ không thể làm, ông bà hoặc người thân, người đang nuôi dưỡng trẻ có thể đứng ra.
Quyền có họ tên. Trẻ có quyền có họ, chữ đệm và tên riêng. Tên nên được chọn cẩn thận, tránh những tên gây cười, xúc phạm hoặc quá dài khiến em gặp phiền phức suốt thời đi học. Quy định chi tiết về cách đặt tên nằm trong Bộ luật Dân sự 2015 và văn bản hướng dẫn.
Quyền có quốc tịch. Trẻ có quyền có quốc tịch, tức là được một nhà nước công nhận là công dân và bảo hộ. Trẻ có cha mẹ đều là công dân Việt Nam thì có quốc tịch Việt Nam. Những trường hợp phức tạp hơn như cha mẹ khác quốc tịch hay trẻ sinh ở nước ngoài có quy định riêng, bạn cần tra văn bản về quốc tịch hiện hành.
Quyền được biết cha mẹ là ai. Trong chừng mực có thể, trẻ có quyền biết nguồn gốc của mình và được cha mẹ chăm sóc. Khi giấy khai sinh còn để trống phần thông tin cha hoặc mẹ, gia đình vẫn có thể làm thủ tục nhận cha, mẹ, con về sau theo quy định.
Những trường hợp hay vướng và cách nghĩ đúng
Phần lớn trẻ được khai sinh suôn sẻ. Các trường hợp dưới đây là nơi gia đình hay chần chừ hoặc lúng túng. Bảng chỉ nêu nguyên tắc; thủ tục cụ thể bạn hỏi UBND xã, phường hoặc cơ quan đại diện nếu ở nước ngoài.
| Trường hợp | Hay bị nghĩ sai | Nguyên tắc nên nhớ |
|---|---|---|
| Cha mẹ chưa đăng ký kết hôn | Phải cưới xong mới khai sinh được cho con | Trẻ vẫn được khai sinh; quan hệ cha con có thể được ghi nhận ngay hoặc làm thủ tục bổ sung sau |
| Đã quá hạn đăng ký | Quá hạn thì không làm được nữa, hoặc phải chờ có việc mới làm | Vẫn đăng ký được; làm càng sớm càng tốt để trẻ không lỡ việc học, khám chữa bệnh |
| Trẻ sinh tại nhà, không có giấy chứng sinh | Không có giấy chứng sinh thì không khai sinh được | Có cách xác nhận việc sinh thay thế theo quy định; hỏi bộ phận hộ tịch xã, phường |
| Trẻ bị bỏ rơi | Người nhặt được không có quyền gì nên không ai khai sinh | Chính quyền nơi phát hiện có trách nhiệm làm thủ tục và tìm nơi nuôi dưỡng cho trẻ |
| Gia đình di cư, ở trọ xa quê | Phải về quê mới làm được | Hỏi nơi đang cư trú về cách làm; nhiều thủ tục đã có thể nộp trực tuyến qua cổng dịch vụ công |
Điểm chung của các trường hợp trên: chậm khai sinh luôn thiệt cho trẻ nhiều hơn cho người lớn. Nếu gia đình đang gặp vướng mắc phức tạp, ví dụ tranh chấp về việc xác định cha, mẹ, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm trợ giúp pháp lý miễn phí dành cho trẻ em ở địa phương.
Việc cha mẹ nên làm ngay sau khi con chào đời
Không cần nhớ hết quy định, chỉ cần làm theo thứ tự này là đủ cho phần lớn gia đình:
- Giữ cẩn thận giấy chứng sinh do nơi sinh cấp, chụp một bản lưu trong điện thoại và để bản gốc cùng chỗ với giấy tờ quan trọng của nhà.
- Cả nhà thống nhất họ tên cho con, đọc thử to lên vài lần, nghĩ xem con mang tên đó đi học có bị trêu không.
- Hỏi bộ phận một cửa của UBND xã, phường nơi cư trú về giấy tờ cần mang, thời hạn và cách nộp trực tiếp hoặc trực tuyến hiện hành.
- Đi đăng ký sớm, không chờ "đầy tháng", "thôi nôi" hay chờ người nhà về quê. Kiểm tra kỹ từng chữ trên giấy khai sinh trước khi rời quầy.
- Làm tiếp các giấy tờ gắn với khai sinh như thẻ bảo hiểm y tế cho con, nếu địa phương đang làm liên thông thì hỏi luôn một lần.
- Cất giữ bản chính, sao một vài bản và nhớ nơi cất. Nếu thất lạc, hỏi xã, phường về thủ tục cấp bản sao từ sổ hộ tịch.
Khi phát hiện giấy khai sinh có sai sót, như sai một dấu trong tên hay sai ngày sinh, nên làm thủ tục cải chính sớm. Sai sót để lâu sẽ lan sang học bạ, bằng cấp, giấy tờ tuỳ thân và mỗi lần sửa về sau càng tốn công.
Khi gặp trẻ chưa được khai sinh
Ở một số nơi vùng sâu, vùng xa hoặc trong những gia đình di cư làm ăn, vẫn có trẻ lớn tới tuổi đi học mà chưa có giấy khai sinh. Lý do thường không phải cha mẹ thờ ơ, mà vì ngại thủ tục, không biết đi đâu, sợ bị phạt vì làm muộn, hoặc gia đình có hoàn cảnh phức tạp. Thầy cô, người làm công tác bảo vệ trẻ em ở xã, phường và hàng xóm có thể là người giúp gỡ nút thắt này.
Cách giúp tốt nhất là nhẹ nhàng hỏi lý do, giải thích rằng làm muộn vẫn tốt hơn không làm, rồi chỉ chỗ cho gia đình đến hỏi. Không nên đem chuyện ra bàn tán hay để trẻ bị bạn bè trêu chọc vì "không có giấy tờ"; đó là chuyện riêng của gia đình và thuộc quyền riêng tư của em.
Với trẻ không có người chăm sóc, trẻ bị bỏ rơi hoặc trẻ có hoàn cảnh đặc biệt, việc khai sinh cần chính quyền cơ sở vào cuộc. Bạn có thể báo UBND xã, phường hoặc gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn. Một tờ giấy khai sinh có khi là bước đầu tiên để em được đi học, được khám chữa bệnh và được hưởng sự hỗ trợ mà luật dành cho em.
Giấy khai sinh mở cửa cho những quyền nào khác
Có thể hình dung giấy khai sinh như chiếc chìa khoá đầu tiên. Thiếu nó, nhiều cánh cửa sau đây mở chậm hoặc không mở được cho trẻ:
- Chăm sóc sức khoẻ: thẻ bảo hiểm y tế, hồ sơ tiêm chủng, khám chữa bệnh theo chính sách cho trẻ em đều cần thông tin nhân thân của trẻ.
- Học tập: hồ sơ nhập học các cấp thường cần thông tin khai sinh; học bạ, bằng cấp về sau ghi theo đó.
- Chính sách hỗ trợ: trợ cấp cho trẻ có hoàn cảnh đặc biệt, trẻ khuyết tật, trẻ mồ côi đều cần xác định đúng người, đúng tuổi.
- Bảo vệ theo tuổi: các cơ chế dành riêng cho trẻ dưới 16 tuổi chỉ áp dụng được khi xác định rõ tuổi của em.
- Quan hệ gia đình: quyền được cha mẹ nuôi dưỡng, cấp dưỡng, quyền thừa kế về sau gắn với việc ghi nhận cha mẹ của trẻ.
- Giấy tờ tuỳ thân khi lớn: mọi giấy tờ cá nhân của em sau này đều dựa trên thông tin gốc từ khai sinh.
Nhìn danh sách này, bạn sẽ thấy vì sao việc khai sinh muộn hay ghi sai không phải chuyện nhỏ: nó lan sang gần như mọi mặt đời sống của trẻ.
Dành cho các em: tên của em là của em
Khi em mới sinh ra, bố mẹ đã đi đăng ký khai sinh cho em. Tờ giấy khai sinh ghi tên em, ngày em sinh và tên bố mẹ em. Nhờ tờ giấy này mà em được đi học, được khám bệnh và được nhà nước bảo vệ.
Tên của em là của riêng em. Không ai được lấy tên em ra để chế giễu. Nếu bạn bè trêu tên em làm em buồn, em cứ kể với cô giáo. Và em cũng nhớ đừng trêu tên của bạn khác nhé.
Em có thể nhờ bố mẹ cho xem giấy khai sinh của mình. Em sẽ thấy tên em, ngày sinh, nơi sinh và tên bố mẹ được ghi rõ ràng. Đó là bằng chứng đầu tiên cho biết em là ai. Khi em lớn hơn, em sẽ dùng thông tin trên tờ giấy này để làm nhiều giấy tờ khác, nên giữ nó cẩn thận là việc cả nhà cùng làm.
Nếu em biết một bạn chưa có giấy khai sinh, chưa được đi học, em có thể kể với cô giáo hoặc bố mẹ. Người lớn sẽ tìm cách giúp bạn ấy. Đó không phải chuyện để bàn tán, mà là chuyện để giúp đỡ.
Câu hỏi thường gặp
Quyền được khai sinh của trẻ em được quy định ở đâu?
Quyền được khai sinh, có họ tên và có quốc tịch được ghi trong Luật Trẻ em 2016, đồng thời là một quyền trong Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em. Thủ tục cụ thể nằm ở các văn bản về hộ tịch, bạn hỏi UBND xã, phường để làm đúng quy định hiện hành.
Cha mẹ chưa kết hôn có khai sinh được cho con không?
Được. Trẻ có quyền được khai sinh dù cha mẹ đã đăng ký kết hôn hay chưa. Việc ghi tên cha hoặc mẹ có thể làm ngay khi đủ điều kiện hoặc bổ sung bằng thủ tục nhận cha, mẹ, con sau này. Trường hợp có tranh chấp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Quá hạn đăng ký khai sinh thì có bị mất quyền không?
Không. Quyền được khai sinh của trẻ không mất đi vì người lớn làm muộn. Gia đình vẫn đăng ký được, tuy có thể phải bổ sung giấy tờ. Nên làm càng sớm càng tốt để không ảnh hưởng tới việc học và khám chữa bệnh của trẻ.
Trẻ bị bỏ rơi thì ai lo việc khai sinh?
Người phát hiện trẻ bị bỏ rơi cần báo ngay cho UBND hoặc công an xã, phường nơi phát hiện. Chính quyền có trách nhiệm lập biên bản, tìm người hoặc cơ sở tạm thời nuôi dưỡng và làm thủ tục khai sinh cho trẻ theo quy định.
Giấy khai sinh của con bị ghi sai thì làm thế nào?
Bạn đến bộ phận hộ tịch của UBND xã, phường để hỏi thủ tục cải chính, mang theo giấy tờ chứng minh thông tin đúng. Sửa càng sớm càng đỡ phiền, vì sai sót trên giấy khai sinh sẽ lan sang học bạ, bằng cấp và giấy tờ tuỳ thân về sau.
Trẻ sinh ở nước ngoài có quốc tịch Việt Nam không?
Còn tuỳ quốc tịch của cha mẹ và nơi đăng ký. Trẻ có cha mẹ đều là công dân Việt Nam thì có quốc tịch Việt Nam; các trường hợp cha mẹ khác quốc tịch có quy định riêng. Bạn nên hỏi cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại hoặc tra văn bản về quốc tịch hiện hành.