BonPhan.comBổn Phận
Dạy trẻ về quyền theo lứa tuổi

Dạy con tôn trọng quyền của người khác: từ anh chị em đến bạn khác biệt

Biết quyền của mình mới là một nửa. Cách dạy con tôn trọng quyền của anh chị em, bạn cùng lớp, bạn khác biệt và người lớn quanh mình qua việc nhỏ mỗi ngày.

Two siblings sharing a bicycle in a quiet village yard in Thái Nguyên, older brother holding the seat steady for his younger sister, both seen from behind

Một đứa trẻ hiểu quyền của mình mà không hiểu quyền của người khác thì mới biết được một nửa câu chuyện. Quyền trẻ em là của mọi trẻ em như nhau: em trai cũng được giữ đồ riêng như anh, bạn ngồi bàn bên cũng được nói như mình, bạn khuyết tật, bạn từ nơi khác chuyển đến, bạn có hoàn cảnh khó khăn cũng được tôn trọng y như mình. Dạy con điều này chính là dạy con bổn phận đi kèm với quyền.

Luật Trẻ em 2016 đặt bổn phận của trẻ em với gia đình, nhà trường, cộng đồng bên cạnh các quyền, và Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em nhấn mạnh nguyên tắc không phân biệt đối xử. Phần dưới đây biến những nguyên tắc đó thành việc cụ thể theo từng môi trường của con: trong nhà, ở lớp, với người khác biệt, với người lớn quanh mình, và cách xử lý khi chính con là người làm tổn thương người khác.

Quyền của mình dừng lại ở đâu

Câu hỏi này nghe trừu tượng nhưng trẻ từ bốn năm tuổi đã hiểu được qua ví dụ. Con được chơi, nhưng khi con chơi ồn ào lúc em đang ngủ thì quyền được nghỉ ngơi của em bị ảnh hưởng. Con được nói, nhưng khi con nói át bạn thì bạn mất lượt nói. Con được giữ đồ riêng, và bạn cũng vậy, nên con không lấy đồ của bạn khi chưa hỏi.

Cách giải thích đơn giản nhất cho trẻ nhỏ là hình ảnh “vòng tròn của mỗi người”: ai cũng có một vòng tròn quanh mình gồm cơ thể, đồ dùng, cảm xúc, ý kiến. Bước vào vòng tròn của người khác thì phải hỏi. Hình ảnh này cũng giúp con hiểu chính vòng tròn của mình được tôn trọng.

Với con lớn hơn, cha mẹ nói thẳng hơn được: quyền của mỗi người được bảo vệ ngang nhau, nên khi hai quyền chạm nhau, mọi người phải tìm cách dung hoà, không ai được dùng quyền của mình để lấn át người khác. Đây cũng là nguyên tắc người lớn sống cùng nhau trong xã hội.

Điều quan trọng là đừng chỉ dạy con “nhường” một chiều. Con lớn luôn phải nhường em, con gái luôn phải nhường con trai, là dạy con rằng quyền của mình kém quyền người khác. Tôn trọng là hai chiều: con tôn trọng em, em cũng phải tôn trọng con.

Trong nhà: anh chị em và người thân

Đồ riêng của mỗi con. Mỗi con có một vài món đồ chỉ của mình, không bắt buộc chia. Những đồ dùng chung thì có luật chia lượt. Khi em lấy đồ của anh, cha mẹ không nói “em còn nhỏ, nhường em đi”, mà dạy em hỏi trước, dạy anh biết cách từ chối hoặc đồng ý.

Không gian và thời gian riêng. Con lớn cần lúc yên tĩnh để học, con nhỏ cần chỗ để chơi. Sắp xếp để mỗi con có một góc, và dạy các con gõ cửa, hỏi trước khi vào góc của nhau.

Không so sánh, không gán vai. Câu “chị thì giỏi, em thì lười” vừa làm tổn thương em vừa khiến chị em xa nhau. Mỗi con được nhìn nhận riêng.

Tôn trọng ông bà và người giúp việc trong nhà. Con chào hỏi, cảm ơn, không sai bảo người lớn như ra lệnh. Người lớn trong nhà cũng có quyền được tôn trọng, và cách con đối xử với họ phản ánh điều con học được từ cha mẹ.

Giải quyết tranh chấp bằng lời. Khi anh chị em cãi nhau, cha mẹ không phân xử ngay mà cho mỗi con nói, rồi hỏi các con có cách nào công bằng cho cả hai. Lâu dần các con tự làm được việc này.

Ở lớp: những việc nhỏ thể hiện sự tôn trọng

Lớp học là nơi con gặp nhiều người khác mình nhất. Cha mẹ và thầy cô nên nói với con về những việc rất cụ thể, mỗi việc gắn với một quyền của bạn:

  • Chờ bạn nói xong mới nói, vì bạn có quyền được bày tỏ ý kiến như con.
  • Hỏi trước khi mượn bút, mượn vở, vì đồ của bạn là tài sản của bạn.
  • Không xem trộm bài kiểm tra hay vở ghi riêng của bạn, vì bạn có quyền giữ bí mật.
  • Không đặt biệt danh chế giễu ngoại hình, giọng nói, hoàn cảnh gia đình của bạn.
  • Rủ bạn đang đứng một mình vào chơi cùng, vì không ai đáng bị bỏ ra ngoài.
  • Không chụp, không quay bạn khi bạn chưa đồng ý, càng không đăng lên mạng.
  • Khi thấy bạn bị trêu chọc, nói với thầy cô hoặc đứng bên cạnh bạn, thay vì cười theo.

Những việc này nhỏ nhưng lặp lại mỗi ngày. Khi con quen làm, sự tôn trọng trở thành thói quen chứ không còn là bài học phải nhớ. Chuyên mục bắt nạt và bạo lực học đường trên trang có bài riêng về những trường hợp nghiêm trọng hơn.

Với bạn khác biệt: khuyết tật, vùng miền, hoàn cảnh

Trẻ em tò mò về những gì khác lạ, và sự tò mò ấy không xấu. Con hỏi “sao bạn ấy đi xe lăn”, “sao bạn ấy nói giọng lạ”, “sao bạn ấy không có bố”. Cách cha mẹ trả lời những câu hỏi này quyết định con sẽ nhìn sự khác biệt bằng sự tôn trọng hay sự chế giễu.

Trả lời thật, ngắn gọn, không né tránh và không thương hại. “Chân bạn không đi được như con nên bạn dùng xe lăn. Bạn vẫn học, vẫn chơi, vẫn thích những thứ như con.” “Bạn ở quê khác nên nói giọng khác, con nói giọng của con, bạn nói giọng của bạn.” Rồi hướng con đến điểm chung: bạn ấy thích gì, con và bạn có thể chơi gì cùng nhau.

Theo Luật Trẻ em 2016, trẻ em khuyết tật được hưởng đầy đủ quyền như mọi trẻ em và được hỗ trợ thêm để hoà nhập. Nguyên tắc không phân biệt đối xử trong Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em áp dụng cho mọi trẻ em, không kể giới tính, dân tộc, hoàn cảnh gia đình hay tình trạng sức khoẻ. Với con lớn, cha mẹ có thể nhắc đến những nguyên tắc này để con hiểu tôn trọng sự khác biệt không chỉ là lịch sự mà còn là quyền của bạn.

Cha mẹ cũng cần để ý lời nói của chính mình. Một câu đùa về giọng nói vùng miền, một lời nhận xét về gia đình đơn thân trong bữa cơm, con đều nghe và học theo. Nhiều định kiến của trẻ đến từ những câu người lớn nói vô tình.

Khi chính con làm tổn thương người khác

Con nào cũng có lúc làm sai: giật đồ của bạn, nói lời khó nghe, cùng nhóm bạn trêu một bạn khác. Cách cha mẹ xử lý lúc ấy dạy con về quyền của người khác rõ hơn mọi lời dặn trước. Bảng dưới đây so sánh hai cách phản ứng:

Tình huốngPhản ứng khiến con chỉ sợPhản ứng giúp con hiểu và sửa
Con giật đồ chơi của bạnQuát, giật lại, bắt xin lỗi ngayTrả đồ cho bạn, hỏi con: nếu bạn giật của con thì con thấy sao. Rồi để con tự xin lỗi khi đã bình tĩnh
Con đặt biệt danh chế giễu bạnMắng “con hư”, phạt cấm ra ngoàiHỏi con biết bạn cảm thấy thế nào không, cùng con nghĩ cách nói lời xin lỗi và thôi gọi như vậy
Con cùng nhóm bạn không cho một bạn chơiGọi điện mắng các bạn kiaNói chuyện riêng với con về cảm giác bị bỏ rơi, gợi ý con rủ bạn ấy vào chơi lần sau
Con đăng ảnh bạn lên mạng khi chưa hỏiTịch thu điện thoại một thángCùng con gỡ ảnh, cùng con xin lỗi bạn, nói về quyền đối với hình ảnh của mỗi người

Hệ quả vẫn cần có, nhưng là hệ quả gắn với việc sửa sai: trả lại, xin lỗi, bù đắp. Mục tiêu là để con hiểu mình đã làm ảnh hưởng tới quyền của người khác, chứ không phải để con thấy mình là đứa trẻ xấu.

Trò chơi và thói quen nhỏ để tập tôn trọng ở nhà

Sự tôn trọng cần được tập như mọi kỹ năng khác. Một vài hoạt động gia đình làm được mà không tốn công chuẩn bị, hợp với con từ bốn đến mười hai tuổi:

  • Đổi vai một buổi tối. Con làm “bố mẹ”, bố mẹ làm “con”. Con sẽ tự nhận ra cảm giác khi bị cắt lời, khi được hỏi ý, và bàn với cha mẹ sau đó.
  • Câu hỏi “bạn ấy thấy sao”. Mỗi khi con kể chuyện ở trường, thêm một câu hỏi về cảm xúc của người còn lại trong câu chuyện. Lâu dần con tự đặt câu hỏi ấy trước khi hành động.
  • Hộp lời cảm ơn. Mỗi người trong nhà viết hoặc vẽ một lời cảm ơn cho người khác trong tuần, cuối tuần mở ra đọc cùng nhau.
  • Tìm hiểu một người khác mình. Cùng con đọc về trẻ em ở một vùng miền khác, một dân tộc khác, một bạn khuyết tật, rồi tìm ba điểm giống con.
  • Luật “hỏi trước” trong nhà. Ai muốn dùng đồ của người khác, kể cả cha mẹ dùng đồ của con, đều hỏi trước. Luật áp cho mọi người thì con mới tin luật là công bằng.

Không có điểm thưởng hay bảng xếp hạng ai ngoan hơn trong các hoạt động này. Mục đích là để cả nhà quen nhìn mọi việc từ phía người khác.

Cha mẹ làm gương trong những việc rất nhỏ

Trẻ học tôn trọng qua quan sát nhiều hơn qua lời nói. Con thấy cha mẹ cảm ơn người giao hàng, xếp hàng chờ đến lượt ở quầy, không nói xấu hàng xóm trong bữa cơm, xin phép trước khi chụp ảnh người khác, thì con hiểu tôn trọng là chuyện bình thường của người lớn.

Cách cha mẹ đối xử với chính con cũng là một tấm gương. Cha mẹ gõ cửa phòng con, hỏi trước khi đăng ảnh con, xin lỗi khi lỡ lời với con, thì con có mẫu hình để đối xử với người khác như vậy. Ngược lại, cha mẹ đòi con tôn trọng bạn trong khi mình tự ý đọc nhật ký của con, con sẽ thấy tôn trọng chỉ là điều người lớn đòi hỏi từ trẻ con.

Khi cha mẹ lỡ làm sai trước mặt con, như nói lời khó nghe với người khác, đó lại là cơ hội. Nói với con: “Lúc nãy bố nói như vậy là chưa đúng, bố sẽ xin lỗi chú ấy.” Con học được rằng ai cũng có thể sai, và người biết tôn trọng người khác là người biết sửa sai.

Câu hỏi thường gặp

Con lớn có phải luôn nhường em không?

Không nên dạy con nhường một chiều. Mỗi con có đồ riêng và quyền riêng; đồ chung thì chia lượt. Dạy em hỏi trước và dạy anh chị biết từ chối hoặc đồng ý, để cả hai con đều được tôn trọng.

Con hỏi về bạn khuyết tật trước mặt bạn ấy thì làm sao?

Không mắng con vì tò mò. Trả lời ngắn gọn, tôn trọng, có thể mời bạn ấy tự nói nếu bạn muốn. Sau đó nói riêng với con về cách hỏi lịch sự và hướng con đến những điều hai bạn có thể chơi cùng nhau.

Con bị bạn đặt biệt danh thì có nên dạy con đáp trả không?

Dạy con nói rõ “mình không thích bị gọi như vậy”, rồi rời đi và kể với thầy cô nếu bạn vẫn tiếp tục. Đáp trả bằng chế giễu chỉ làm mọi chuyện căng hơn. Trường hợp lặp lại nhiều lần thì cha mẹ làm việc với nhà trường.

Làm sao biết con đang tôn trọng người khác hay chỉ sợ bị phạt?

Để ý cách con cư xử khi không có người lớn nhìn, cách con kể về bạn bè, và việc con có tự nhận ra khi mình làm bạn buồn hay không. Trẻ hiểu thật thường tự xin lỗi, tự sửa mà không cần nhắc.

Con nói lời phân biệt vùng miền học từ đâu đó thì xử lý thế nào?

Bình tĩnh hỏi con nghe câu đó ở đâu, con có biết nó làm người khác buồn không. Giải thích mỗi nơi có giọng nói, phong tục riêng và không nơi nào hơn nơi nào. Cha mẹ cũng nên xem lại lời nói của chính người lớn trong nhà.

Có cần phạt khi con làm tổn thương bạn không?

Cần có hệ quả, nhưng nên gắn với việc sửa sai như trả lại đồ, xin lỗi, gỡ ảnh, bù đắp. Hệ quả kiểu này giúp con hiểu tác động của việc mình làm, thay vì chỉ sợ bị phạt và lần sau giấu đi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138