Khi con nói “con có quyền không làm” hay “bố mẹ đánh con là vi phạm quyền trẻ em”, nhiều cha mẹ thấy như bị thách thức, rồi kết luận rằng dạy con về quyền chỉ làm con hư. Thực ra, câu nói ấy có thể chứa một phần đúng, một phần con hiểu chưa đủ, và một phần là cách con tập lập luận. Phân biệt được ba phần này, cha mẹ đáp lại được mà không cần nóng giận, và cuộc cãi vã thành một buổi trò chuyện có ích.
Phần dưới đây giải thích vì sao con dùng chữ “quyền” để cãi, những chỗ con nói đúng mà cha mẹ nên nghe, những chỗ con hiểu chưa đủ cần giải thích, kèm bảng câu đáp cho các tình huống hay gặp. Bài không bàn những vụ việc cụ thể trong gia đình; nếu gia đình đang có tranh chấp pháp lý thật thì cần người có chuyên môn.
Vì sao con nói như vậy: một dấu hiệu không hẳn xấu
Con dùng chữ “quyền” chứng tỏ con đã được học, ở trường hoặc qua sách báo, rằng trẻ em có quyền. Đó là điều tốt: con biết mình có giá trị và có những điều không ai được lấy đi. Ở tuổi tiểu học cuối và trung học cơ sở, con đang tập dùng ngôn ngữ của người lớn để lập luận, và chữ “quyền” là một từ nghe rất có trọng lượng.
Đôi khi con dùng chữ ấy vì đang bực, muốn thắng cuộc cãi. Đôi khi con dùng vì thật sự cảm thấy bị đối xử không công bằng mà không biết nói cách nào khác. Hai trường hợp này cần được đáp lại khác nhau, và cách phân biệt là nghe kỹ nội dung con nói, đừng chỉ nghe giọng.
Cha mẹ phản ứng bằng “quyền cái gì, ở nhà này bố mẹ là luật” sẽ dạy con hai điều sai: quyền trẻ em chỉ là lý thuyết, và cách giải quyết bất đồng là ai to tiếng hơn thì thắng. Con hoặc sẽ thôi nói, hoặc sẽ nói to hơn. Không trường hợp nào giúp cha mẹ dạy con được điều mình muốn.
Cũng cần nhớ rằng nếu con dám nói “con có quyền” với chính cha mẹ, nhiều khả năng con cũng sẽ dám nói với một người lạ hay một người lớn đang làm điều sai với con. Sự tự tin ấy là lớp bảo vệ quan trọng. Cha mẹ muốn giữ nó, chỉ cần dạy con dùng đúng chỗ, chứ đừng dập tắt.
Ngược lại, cha mẹ nhận câu nói ấy một cách bình tĩnh, coi đó là lời mời tranh luận, sẽ có cơ hội hiếm có: dạy con hiểu đúng quyền và bổn phận, ngay trong một tình huống con đang quan tâm.
Những chỗ con nói đúng, cha mẹ nên nghe
Con được vui chơi, nghỉ ngơi. Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền vui chơi, giải trí của trẻ em. Nếu lịch học thêm kín đến mức con không còn thời gian chơi, không ngủ đủ, thì lời phản đối của con có cơ sở, cha mẹ nên xem lại.
Con không bị đánh, bị xúc phạm. Pháp luật Việt Nam nghiêm cấm các hành vi bạo lực với trẻ em, và Luật Hôn nhân và gia đình 2014 đặt trách nhiệm giáo dục con cho cha mẹ chứ không trao quyền dùng bạo lực. Con nói “đánh con là sai” là đúng. Cha mẹ cần nghe điều này nghiêm túc.
Con được giữ bí mật đời tư. Nếu cha mẹ đọc nhật ký, tin nhắn của con mà không có lý do an toàn rõ ràng, con phản đối là có lý.
Con được bày tỏ ý kiến. Con được nói về những việc liên quan đến mình. Cha mẹ có thể không đồng ý, nhưng không nên cấm con nói.
Con không bị phân biệt đối xử. Nếu con thấy anh chị em được đối xử khác hẳn mà không có lý do hợp lý, cảm giác bất công của con đáng được lắng nghe.
Những chỗ con hiểu chưa đủ
Chỗ con hay hiểu thiếu nhất là quên rằng quyền đi cùng bổn phận. Luật Trẻ em 2016 không chỉ ghi quyền mà còn ghi bổn phận của trẻ em với gia đình, nhà trường, cộng đồng và với bản thân: kính trọng, lễ phép với ông bà, cha mẹ; học tập; giúp đỡ gia đình những việc vừa sức. Con nói “con có quyền không làm việc nhà” là đang chỉ đọc một nửa.
Chỗ thứ hai là nhầm quyền với muốn. Quyền được học tập không có nghĩa là quyền được chọn không đi học. Quyền được vui chơi không có nghĩa là quyền được chơi game không giới hạn. Quyền là những điều con cần để sống, lớn lên an toàn và phát triển; mong muốn cụ thể của con được lắng nghe, nhưng không tự động trở thành quyền.
Chỗ thứ ba là quên rằng cha mẹ có trách nhiệm chăm sóc, giáo dục và bảo vệ con theo luật. Trách nhiệm ấy đi kèm việc cha mẹ đặt ra giới hạn về an toàn, sức khoẻ, giờ giấc. Một giới hạn hợp lý, được giải thích rõ, không phải là vi phạm quyền của con mà là cách cha mẹ thực hiện bổn phận của mình.
Giải thích những điều này không cần giọng thắng thua. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng “con nói đúng một phần”, rồi mới nói phần còn thiếu. Con dễ nghe hơn nhiều khi thấy phần đúng của mình được công nhận trước.
Câu con nói và cách cha mẹ đáp
Những câu dưới đây là các tình huống hay gặp ở tuổi tiểu học cuối và trung học cơ sở. Cách đáp gợi ý theo một khuôn: công nhận phần đúng, nói phần còn thiếu, mở đường thương lượng:
| Câu con nói | Phần con đúng | Cha mẹ có thể đáp |
|---|---|---|
| “Con có quyền vui chơi, sao bắt con học hoài?” | Con được vui chơi, nghỉ ngơi | “Con nói đúng, con cần có giờ chơi. Mình cùng xem lại lịch tuần này, học xong phần nào thì chơi bao lâu.” |
| “Đồ của con, con có quyền không cho em mượn.” | Con được giữ tài sản riêng | “Ừ, đó là đồ của con, con được chọn. Còn đồ chung trong nhà thì mình chia lượt nhé.” |
| “Con có quyền không làm việc nhà.” | Không có, đây là chỗ con hiểu chưa đủ | “Con có quyền, và con cũng có bổn phận giúp gia đình việc vừa sức. Con muốn nhận việc nào?” |
| “Đọc tin nhắn của con là vi phạm quyền riêng tư.” | Con được giữ bí mật đời tư | “Con nói đúng, bố mẹ sẽ không đọc lén. Nhưng nếu bố mẹ thấy con gặp nguy hiểm, an toàn của con được đặt trước, và bố mẹ sẽ nói với con.” |
| “Con có quyền tự chọn bạn, bố mẹ không được cấm.” | Con được chọn bạn | “Bố mẹ không cấm con chơi với ai. Bố mẹ chỉ lo những việc không an toàn. Con kể cho bố mẹ biết về bạn ấy được không?” |
| “Bố mẹ quát con là vi phạm quyền trẻ em.” | Con không bị xúc phạm, bạo lực | “Con nói đúng, bố mẹ quát là chưa đúng. Bố mẹ xin lỗi. Mình nói lại chuyện này khi cả hai bình tĩnh nhé.” |
Không phải lúc nào nói như vậy cũng làm con dịu ngay. Nhưng sau vài lần, con nhận ra cha mẹ không né tránh chữ “quyền”, và con bắt đầu dùng nó cẩn thận hơn.
Những điều cha mẹ nên tránh khi bị con “dẫn luật”
Một số phản ứng làm cuộc tranh luận leo thang và khiến con hiểu sai về quyền:
- Nói “quyền trẻ em là thứ vớ vẩn” hay “ai dạy con nói thế”. Câu này phủ nhận cả những điều con học đúng ở trường.
- Doạ dẫm: “Có giỏi thì đi mà kiện”. Con học được rằng quyền chỉ là chữ, và người lớn thì đứng trên quyền của trẻ.
- Tranh luận lúc cả hai đang giận. Nói “mình nói chuyện này sau bữa tối” rồi giữ lời là cách tốt hơn.
- Đáp trả bằng việc rút hết quyền lợi của con: “Đã thích nói quyền thì từ nay tự lo hết đi”. Câu này vừa đe doạ vừa không đúng với trách nhiệm của cha mẹ.
- Kể lại chuyện con cãi với họ hàng, hàng xóm để chê con. Việc này vừa làm con xấu hổ vừa xâm phạm chính quyền riêng tư của con.
- Không bao giờ thừa nhận khi con nói đúng. Nếu mọi lần con dẫn luật đều bị gạt đi, con sẽ kết luận rằng nói lý với cha mẹ là vô ích.
Cha mẹ cũng là người, có lúc mệt và nóng. Nếu đã lỡ phản ứng như trên, quay lại xin lỗi con và nói lại chuyện ấy là cách sửa tốt nhất.
Khi tranh cãi thành chuyện thường ngày, hoặc khi con nói đến chuyện bị đánh
Nếu ngày nào cha mẹ và con cũng tranh cãi về “quyền”, có thể vấn đề không nằm ở từng việc cụ thể mà ở cảm giác chung của con: thấy mình không được nghe, không được tin. Lúc ấy, thay vì thắng từng cuộc cãi, cha mẹ nên tạo một thời điểm bình tĩnh để hỏi con: điều gì làm con thấy khó chịu nhất ở nhà, con mong bố mẹ thay đổi điều gì. Có thể thống nhất lại khung việc con tự quyết, việc cả nhà cùng bàn, việc cha mẹ quyết.
Nếu con nói đến chuyện bị đánh, bị mắng nặng, đây không còn là chuyện tranh luận về quyền mà là lời con đang nói về sự an toàn của mình. Cha mẹ cần nghe nghiêm túc và nhìn lại cách giáo dục trong nhà. Kỷ luật không bạo lực vẫn có hiệu quả: đặt giới hạn rõ, hệ quả tương xứng, giải thích, làm gương. Chuyên mục trách nhiệm của cha mẹ và gia đình trên trang có bài riêng về cách làm này.
Nếu chính cha mẹ thấy mình khó kiểm soát cơn giận với con, việc tìm sự hỗ trợ là trách nhiệm chứ không phải điều đáng xấu hổ: trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, người làm tư vấn học đường, hoặc gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn, tổng đài này nhận cuộc gọi của cả người lớn.
Trường hợp gia đình có tranh chấp pháp lý thật liên quan đến con, chẳng hạn khi cha mẹ không còn sống chung, đừng tự diễn giải luật trong lúc căng thẳng; nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm đến trợ giúp pháp lý miễn phí nếu thuộc diện được hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Dạy con về quyền trẻ em có làm con hay cãi lời không?
Có thể có một giai đoạn con hay dẫn quyền để cãi, nhất là ở tuổi mới lớn. Nếu cha mẹ luôn nói quyền đi cùng bổn phận và đáp lại bình tĩnh, giai đoạn này thường qua nhanh, và con học được cách lập luận có lý lẽ.
Con nói không làm việc nhà là quyền của con thì đáp thế nào?
Nói rõ con có quyền nhưng cũng có bổn phận giúp gia đình những việc vừa sức, điều Luật Trẻ em 2016 cũng ghi nhận. Rồi cho con chọn việc mình nhận, để bổn phận không thành mệnh lệnh.
Con nói bố mẹ quát là vi phạm quyền trẻ em, có đúng không?
Trẻ em có quyền không bị xúc phạm, không bị bạo lực. Một lần quát vì mất bình tĩnh nên được thừa nhận và xin lỗi. Nếu quát mắng, đánh đòn trở thành cách dạy thường xuyên, cha mẹ cần nghiêm túc thay đổi và có thể tìm hỗ trợ.
Cha mẹ có được đặt giới hạn về điện thoại, giờ giấc không?
Được. Cha mẹ có trách nhiệm chăm sóc, bảo vệ con nên đặt giới hạn hợp lý về an toàn và sức khoẻ là thực hiện trách nhiệm đó. Nên giải thích lý do, cho con góp ý và xem lại giới hạn khi con lớn thêm.
Khi nào cần nhờ người ngoài giúp chuyện cãi vã với con?
Khi tranh cãi kéo dài, ảnh hưởng đến việc học, sức khoẻ của con, hoặc khi cha mẹ thấy khó kiểm soát cơn giận. Có thể trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, người làm tư vấn học đường, hoặc gọi Tổng đài 111 để được tư vấn.
Con dọa sẽ đi báo công an vì bị cấm đoán thì sao?
Bình tĩnh, không thách thức con. Hỏi con điều gì khiến con thấy bị đối xử sai, nghe hết, rồi giải thích sự khác nhau giữa giới hạn hợp lý và vi phạm quyền. Nếu trong lời con có chuyện bị bạo lực thật, cần nghe nghiêm túc và thay đổi.