BonPhan.comBổn Phận
Trách nhiệm của cha mẹ và gia đình

Ông bà nuôi cháu: trách nhiệm theo luật, giấy tờ cần có và quyền của cháu

Ông bà trông cháu khi cha mẹ đi làm xa có trách nhiệm gì theo luật, cần giấy uỷ quyền nào để đưa cháu đi khám, đi học, và quyền nào của cháu cần được giữ.

Elderly Vietnamese grandmother walking her granddaughter to a village primary school gate in Thanh Hoa at dawn, holding hands, both seen from behind, rice fields in mist

Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, ông bà nội, ông bà ngoại có nghĩa vụ và quyền trông nom, chăm sóc, giáo dục cháu, sống mẫu mực và nêu gương tốt cho con cháu. Khi cha mẹ đi làm ăn xa và gửi con, ông bà là người chăm cháu hằng ngày, nhưng cha mẹ vẫn là người đại diện theo pháp luật của con. Khoảng cách giữa "người chăm hằng ngày" và "người có quyền ký giấy" là nơi nảy sinh nhiều rắc rối nhất.

Bài này dành cho các gia đình có ông bà nuôi cháu: ông bà có trách nhiệm gì theo luật, cha mẹ cần để lại giấy tờ gì để ông bà đưa cháu đi khám, đi học không bị vướng, cháu có những quyền gì cần được giữ, và khi ông bà với cha mẹ khác nhau về cách dạy cháu thì xử lý ra sao.

Ông bà có trách nhiệm gì với cháu theo luật

Luật Hôn nhân và gia đình 2014 đặt quan hệ ông bà và cháu thành quan hệ hai chiều. Ông bà có nghĩa vụ và quyền trông nom, chăm sóc, giáo dục cháu. Cháu có bổn phận kính trọng, chăm sóc, phụng dưỡng ông bà. Trong trường hợp cháu chưa thành niên không còn ai nuôi dưỡng, ông bà có thể có nghĩa vụ nuôi dưỡng cháu. Những trường hợp cụ thể bạn nên tra văn bản hiện hành.

Khi cha mẹ còn đó, kể cả khi đi làm xa, trách nhiệm chính vẫn thuộc về cha mẹ. Ông bà trông cháu là giúp đỡ trong gia đình, không phải nhận chuyển giao toàn bộ quyền và nghĩa vụ của cha mẹ. Điểm này quan trọng ở hai mặt. Một mặt, ông bà không tự nhiên có quyền ký những giấy tờ mà luật dành cho cha mẹ. Mặt khác, cha mẹ không thể nói "đã gửi ông bà rồi" để thôi lo chi phí, thôi hỏi han con.

Nếu cha mẹ đều không còn, hoặc không thể chăm con vì những lý do được luật công nhận, cháu cần một người giám hộ theo Bộ luật Dân sự 2015. Ông bà thường nằm trong số người thân được ưu tiên làm giám hộ. Giám hộ là một chế định riêng, có đăng ký tại UBND xã, phường và có trách nhiệm rõ ràng hơn so với việc trông cháu thông thường.

Giấy tờ cha mẹ nên để lại khi gửi con cho ông bà

Nhiều ông bà chỉ phát hiện thiếu giấy tờ khi cháu ốm nặng giữa đêm hoặc khi trường yêu cầu phụ huynh ký. Trước khi đi xa, cha mẹ nên chuẩn bị một bộ hồ sơ để ở nhà ông bà:

  • Giấy uỷ quyền của cha mẹ cho ông bà, ghi rõ phạm vi: đưa cháu đi khám chữa bệnh, làm việc với nhà trường, nhận giấy tờ thay. Nên chứng thực chữ ký hoặc công chứng theo hướng dẫn của nơi làm thủ tục.
  • Bản sao giấy khai sinh của cháu và giấy tờ tuỳ thân của cha mẹ.
  • Thẻ bảo hiểm y tế của cháu hoặc thông tin để tra trên ứng dụng định danh, cùng sổ tiêm chủng.
  • Thông tin sức khoẻ: dị ứng thuốc, dị ứng thức ăn, bệnh mạn tính, thuốc cháu đang dùng, tên cơ sở y tế cháu hay khám.
  • Thông tin trường lớp: tên giáo viên chủ nhiệm, cách liên lạc với nhà trường, lịch học thêm nếu có.
  • Thông tin cư trú của cháu nếu cháu chuyển về ở với ông bà, để việc học và khám chữa bệnh không bị vướng.
  • Cách liên lạc với cha mẹ ở nơi làm việc, cả khi điện thoại không gọi được.

Phạm vi giấy uỷ quyền và yêu cầu chứng thực có thể khác nhau tuỳ cơ sở y tế, nhà trường và văn bản hiện hành. Cha mẹ nên hỏi trước nhà trường và nơi cháu thường khám để làm đúng một lần, tránh để ông bà phải chạy đi chạy lại.

Bộ hồ sơ này nên để ở một chỗ cố định, ông bà biết và một người thân khác cũng biết. Mỗi năm, nhất là trước năm học mới, cha mẹ rà lại một lần: giấy uỷ quyền còn đúng không, thẻ bảo hiểm y tế còn hạn không, thuốc cháu dùng có đổi không.

Những quyền của cháu cần được giữ khi ở với ông bà

Trẻ ở với ông bà vẫn có đầy đủ các quyền theo Luật Trẻ em 2016. Một số quyền dễ bị bỏ quên trong hoàn cảnh này:

Quyền của cháuDễ bị bỏ quên khi nàoCách giữ
Được liên hệ với cha mẹCha mẹ bận, ông bà không dùng điện thoại thông minhLịch gọi cố định trong tuần, cháu được gọi khi nhớ
Được học tập đầy đủÔng bà già yếu, cháu nghỉ học để phụ việc nhà, việc đồngCha mẹ hỏi thầy cô định kỳ, không giao việc quá sức cho cháu
Được chăm sóc sức khoẻÔng bà ngại đi viện, chữa mẹo dân gianGiấy uỷ quyền sẵn, dặn rõ dấu hiệu phải đi khám ngay
Được vui chơi, nghỉ ngơiÔng bà lo an toàn, không cho cháu ra ngoài chơiTìm chỗ chơi an toàn gần nhà, để cháu có bạn
Được bảo vệ khỏi bạo lựcÔng bà quen cách dạy roi vọtCha mẹ thống nhất trước với ông bà về cách kỷ luật
Được bày tỏ ý kiếnMọi việc người lớn quyết qua điện thoại, cháu không được hỏiCha mẹ nói chuyện riêng với cháu, hỏi cháu cần gì

Bảng không nhằm chỉ trích ông bà. Phần lớn ông bà thương cháu hết lòng, nhưng sức khoẻ, thói quen và cách nghĩ khác thế hệ dễ làm một số quyền của cháu bị lơ là mà không ai cố ý. Cha mẹ là người nhìn từ xa, có trách nhiệm nhận ra và điều chỉnh.

Khi ông bà và cha mẹ khác nhau về cách dạy cháu

Thống nhất trước những việc không thương lượng. Có vài điều cả nhà nên thống nhất từ đầu: không đánh cháu, cháu phải đi học đều, cháu ốm thì đưa đi khám. Những điều này dựa trên quyền của cháu theo luật, không phải sở thích của cha mẹ.

Nhường ông bà ở những việc nhỏ. Giờ ăn, món ăn, cách sắp xếp nhà cửa là phạm vi ông bà quyết được. Cha mẹ ở xa mà can thiệp từng bữa ăn sẽ làm ông bà mệt và cháu khó xử.

Không tranh luận trước mặt cháu. Cháu không nên phải chọn nghe lời ông bà hay nghe lời bố mẹ. Khi có bất đồng, người lớn nói chuyện riêng với nhau, rồi thống nhất một câu trả lời cho cháu.

Ghi nhận công sức của ông bà. Nuôi một đứa trẻ ở tuổi già là việc nặng. Cha mẹ góp đủ chi phí, hỏi thăm sức khoẻ của ông bà, về thăm khi được, giúp quan hệ ba thế hệ giữ được sự tôn trọng.

Nói chuyện qua điện thoại cả với ông bà, không chỉ với cháu. Nhiều cha mẹ gọi về chỉ để nói với con, còn chuyện với ông bà thì vội vàng. Một cuộc gọi riêng hằng tuần với ông bà, hỏi xem cháu ăn ngủ thế nào, có gì khó, giúp cha mẹ biết những điều cháu không kể và giúp ông bà thấy mình không phải gánh một mình.

Khi ông bà già yếu: chuẩn bị phương án dự phòng cho cháu

Ông bà nuôi cháu thường đã ở tuổi sáu mươi, bảy mươi. Một cơn ốm, một lần ngã có thể khiến ông bà không còn trông cháu được, đôi khi chỉ sau một đêm. Nếu cha mẹ ở xa không có phương án dự phòng, đứa trẻ có thể rơi vào cảnh vừa không có người chăm, vừa phải chăm ông bà ốm.

Cha mẹ nên thống nhất trước với một người thân thứ hai ở gần, có thể là cô, dì, chú, bác, người sẵn sàng nhận cháu vài ngày khi có chuyện. Người này nên biết nơi cất giấy tờ của cháu, biết cách liên lạc với cha mẹ và với nhà trường. Thầy cô chủ nhiệm cũng nên biết hoàn cảnh để để ý khi cháu đi học muộn, nghỉ học hay có vẻ lo lắng.

Có một ranh giới cần giữ: cháu có bổn phận giúp đỡ, chăm sóc ông bà, nhưng không được biến thành người chăm sóc chính cho người ốm. Một đứa trẻ mười tuổi nghỉ học để nấu cơm, đưa thuốc cho ông nằm liệt là đang bị đặt vào gánh nặng quá sức, trái với quyền được học tập và nghỉ ngơi của trẻ. Khi tình huống đó xảy ra, cha mẹ cần về hoặc thu xếp người khác ngay, và có thể hỏi UBND xã, phường về hỗ trợ cho gia đình có hoàn cảnh khó khăn.

Dành cho cháu đọc: khi con ở với ông bà

Phần này viết cho các bạn đang ở với ông bà. Bố mẹ đi làm xa không có nghĩa là bố mẹ không thương con. Bố mẹ vẫn là bố mẹ của con, vẫn lo cho con, chỉ là ở xa hơn một chút.

Con có quyền được gọi điện cho bố mẹ, được kể với bố mẹ chuyện ở trường, chuyện ở nhà. Con có bổn phận lễ phép, giúp ông bà những việc vừa sức, nhắc ông bà uống thuốc nếu ông bà hay quên. Nhưng con vẫn là trẻ con: con cần đi học, cần được chơi, cần được nghỉ. Nếu việc nhà nhiều quá khiến con không học được, con nói với bố mẹ hoặc thầy cô.

Nếu con thấy ông bà ốm nặng, ngã, hay có ai đó làm con sợ, con chạy sang nhà hàng xóm nhờ giúp, hoặc gọi 115 khi có người cần cấp cứu, gọi 111 khi con cần người lớn giúp mình. Con không có lỗi khi tìm sự giúp đỡ.

Có những lúc con nhớ bố mẹ, buồn mà không biết nói với ai. Điều đó rất bình thường. Con có thể viết ra những điều muốn kể để dành cho cuộc gọi tới, vẽ một bức tranh gửi bố mẹ, hoặc nói với ông bà là con đang nhớ bố mẹ. Ông bà cũng từng xa con của mình, ông bà sẽ hiểu.

Câu hỏi thường gặp

Ông bà có được ký giấy tờ ở trường thay cha mẹ không?

Ông bà không tự nhiên là người đại diện theo pháp luật của cháu khi cha mẹ còn. Để ký giấy tờ, ông bà thường cần giấy uỷ quyền của cha mẹ. Mỗi trường có yêu cầu riêng, nên hỏi trước nhà trường về mẫu và cách chứng thực.

Cháu ốm nặng mà không liên lạc được cha mẹ thì ông bà làm gì?

Đưa cháu đến cơ sở y tế ngay, gọi 115 khi cấp cứu. Cơ sở y tế sẽ xử lý tình huống khẩn cấp để cứu người trước. Giấy uỷ quyền chuẩn bị sẵn giúp các bước sau thuận lợi hơn, nhưng không có giấy tờ cũng không được chần chừ.

Ông bà có quyền giữ cháu không cho cha mẹ đón về không?

Thông thường cha mẹ là người có quyền và nghĩa vụ trực tiếp với con chưa thành niên. Nếu ông bà lo cháu không an toàn khi về với cha mẹ, đây là vụ việc cần tìm hỗ trợ từ Tổng đài 111, chính quyền xã, phường hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Cha mẹ không gửi tiền về nuôi con thì ông bà làm gì?

Nghĩa vụ nuôi dưỡng con vẫn là của cha mẹ. Ông bà nên nói chuyện thẳng với cha mẹ của cháu. Nếu không được, có thể nhờ người thân, chính quyền địa phương hoặc hỏi luật sư về hướng giải quyết. Trợ giúp pháp lý miễn phí có cho các gia đình khó khăn.

Khi nào ông bà cần làm thủ tục giám hộ cho cháu?

Khi cháu không còn cha mẹ, hoặc cha mẹ không thể thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình vì những lý do được luật công nhận. Thủ tục đăng ký giám hộ làm tại UBND xã, phường nơi cư trú; hỏi cán bộ tư pháp hộ tịch để được hướng dẫn hồ sơ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138