BonPhan.comBổn Phận
Quyền của trẻ em

Quyền của trẻ em khuyết tật: học hoà nhập, được chăm sóc và không bị kỳ thị

Trẻ em khuyết tật có mọi quyền như bạn bè, cộng thêm hỗ trợ riêng: học hoà nhập, phục hồi chức năng, chính sách xã hội và bảo vệ khỏi kỳ thị, bạo lực.

Vietnamese boy in a wheelchair and two classmates working together on a clay model at a low table in a bright classroom in Quang Ngai, seen from behind, teacher kneeling beside them

Trẻ em khuyết tật có đầy đủ mọi quyền như mọi trẻ em khác, và được hưởng thêm sự hỗ trợ, bảo vệ riêng để những quyền đó trở thành hiện thực. Một em ngồi xe lăn có quyền đi học như bạn, nhưng muốn học được thì lớp cần lối đi cho xe lăn, chỗ ngồi phù hợp và thầy cô biết cách hỗ trợ. Luật Trẻ em 2016 xếp trẻ khuyết tật vào nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, cần được quan tâm thêm; Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em cũng dành phần riêng cho các em.

Bài này dành cho cha mẹ có con khuyết tật, thầy cô có học sinh khuyết tật trong lớp, và cả những phụ huynh muốn dạy con cách cư xử với bạn khuyết tật. Bài giải thích các quyền chính, những chỗ gia đình hay bỏ lỡ hỗ trợ, cách nói tránh làm tổn thương, và một đoạn để các em đọc. Chính sách trợ cấp, mức hỗ trợ cụ thể thay đổi theo thời gian, nên bạn hỏi UBND xã, phường nơi cư trú để biết mức hiện hành.

Khuyết tật là một đặc điểm, không phải toàn bộ con người em

Khi nói về trẻ khuyết tật, người lớn hay bắt đầu bằng cái em không làm được: không đi được, không nghe được, học chậm. Cách nhìn theo quyền trẻ em đi theo hướng ngược lại: em là một đứa trẻ trước tiên, có sở thích, có bạn bè, có ước mơ; khuyết tật là một đặc điểm của em, và xã hội có trách nhiệm gỡ bỏ những rào cản khiến đặc điểm đó trở thành thiệt thòi.

Rào cản có thể là bậc thềm cao trước cửa lớp, tài liệu chỉ có bản in chữ nhỏ, một giáo viên chưa biết cách dạy trẻ tự kỷ, hay đơn giản là ánh mắt e ngại của phụ huynh khác. Phần lớn những rào cản này không cần nhiều tiền để gỡ, chỉ cần người lớn để ý và sẵn lòng điều chỉnh.

Cách nhìn này cũng giúp tránh hai thái cực: thương hại quá mức đến mức làm hết mọi thứ thay em, hoặc bỏ mặc vì nghĩ "em không làm được gì". Trẻ khuyết tật cần được hỗ trợ để tự làm được nhiều nhất có thể, và được tham gia đời sống chung cùng bạn bè, không bị tách ra một góc riêng.

Quyền được học: giáo dục hoà nhập và điều chỉnh hợp lý

Được đi học như bạn bè. Luật Giáo dục 2019 ghi nhận giáo dục hoà nhập, tức là trẻ khuyết tật được học cùng bạn không khuyết tật trong trường phổ thông, với sự hỗ trợ phù hợp. Bên cạnh đó còn có các cơ sở giáo dục chuyên biệt và trung tâm hỗ trợ giáo dục hoà nhập, tuỳ nhu cầu của từng em.

Được điều chỉnh cho vừa với mình. Điều chỉnh có thể là cho thêm thời gian làm bài, cho ngồi bàn đầu, dùng tài liệu chữ to, cho phép dùng thiết bị hỗ trợ, điều chỉnh yêu cầu của bài tập. Những điều chỉnh này không phải ưu ái, mà để em có cơ hội ngang bằng.

Có kế hoạch giáo dục riêng. Với nhiều em, nhà trường và gia đình cùng lập kế hoạch học tập riêng, đặt mục tiêu vừa sức và xem lại theo từng giai đoạn. Phụ huynh nên chủ động hỏi giáo viên chủ nhiệm về việc này ngay từ đầu năm.

Không bị từ chối vì khuyết tật. Việc từ chối nhận một em chỉ vì em khuyết tật đi ngược tinh thần của luật. Nếu gặp chuyện này, gia đình nên đề nghị trường giải thích lý do bằng văn bản, tìm hiểu quy định hiện hành và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn nếu cần.

Được đánh giá theo sự tiến bộ của chính mình. Với trẻ khuyết tật, so sánh em với bạn cùng lớp thường không công bằng. Cách đánh giá phù hợp nhìn vào việc em tiến bộ thế nào so với chính em trước đó.

Can thiệp sớm và phục hồi chức năng: càng sớm càng có lợi cho trẻ

Với nhiều dạng khuyết tật, những năm đầu đời là giai đoạn trẻ tiến bộ nhanh nhất nếu được hỗ trợ đúng cách. Vì vậy khi gia đình thấy con chậm nói, chậm đi, ít giao tiếp bằng mắt hay có biểu hiện khác thường so với trẻ cùng tuổi, việc nên làm là đưa con đi khám ở cơ sở y tế có chuyên khoa phù hợp để được đánh giá, thay vì chờ "lớn sẽ tự hết" hay tự đoán qua mạng.

Phục hồi chức năng, trị liệu ngôn ngữ, trị liệu vận động, can thiệp hành vi là những dịch vụ có thể giúp trẻ rất nhiều. Bài này không hướng dẫn chuyên môn; điều cần nhớ là được chăm sóc sức khoẻ và phục hồi chức năng là quyền của trẻ khuyết tật, và gia đình có thể hỏi trạm y tế, cơ sở y tế tuyến trên về dịch vụ và chính sách hỗ trợ chi phí hiện có.

Cha mẹ có con khuyết tật thường chịu áp lực rất lớn về thời gian, tiền bạc và tinh thần. Tìm đến các nhóm phụ huynh có con cùng hoàn cảnh, hỏi kinh nghiệm từ thầy cô giáo dục đặc biệt, và tự chăm sóc sức khoẻ của chính mình cũng là cách giữ quyền lợi lâu dài cho con.

Để con không bỏ lỡ các chính sách hỗ trợ

Nhiều gia đình không biết con mình được hưởng hỗ trợ, hoặc ngại làm thủ tục. Trình tự chung dưới đây giúp bạn bắt đầu; giấy tờ và mức hỗ trợ cụ thể bạn hỏi tại địa phương.

  1. Hỏi UBND xã, phường nơi cư trú về thủ tục xác định mức độ khuyết tật cho con. Đây thường là bước đầu để được hưởng các chính sách.
  2. Chuẩn bị giấy tờ của con và các kết quả khám, đánh giá đã có; nếu chưa có, hỏi cơ sở y tế về việc đánh giá.
  3. Sau khi có kết quả, hỏi tiếp về các chính sách đi kèm như trợ cấp xã hội, bảo hiểm y tế, hỗ trợ học tập, hỗ trợ dụng cụ.
  4. Báo cho nhà trường biết tình trạng của con trong phạm vi cần thiết để trường lập kế hoạch hỗ trợ, và hỏi về chính sách giáo dục dành cho học sinh khuyết tật.
  5. Lưu giữ toàn bộ giấy tờ, quyết định trong một túi hồ sơ riêng; ghi lại ngày nộp, người tiếp nhận để tiện theo dõi.
  6. Khi bị từ chối hoặc chậm giải quyết mà không rõ lý do, đề nghị giải thích, tìm trợ giúp pháp lý miễn phí dành cho trẻ em hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Ở mỗi địa phương có người làm công tác bảo vệ trẻ em ở cơ sở; đây là người nên hỏi đầu tiên nếu bạn chưa biết bắt đầu từ đâu.

Lời nói hằng ngày: những cách gọi nên thay

Kỳ thị thường bắt đầu từ lời nói vô tình. Trẻ con nghe người lớn nói thế nào sẽ gọi bạn mình thế ấy. Bảng dưới gợi ý một số cách nói nên thay trong gia đình và lớp học.

Cách nói nên tránhVì saoCách nói nên dùng
Gọi trẻ bằng khuyết tật, như "thằng câm", "đứa què"Biến khuyết tật thành tên gọi, xúc phạm emGọi bằng tên của em
"Tội nghiệp, khổ thân nó"Đặt em vào vị trí đáng thương, thấp hơn bạn bèNói về việc em làm được, việc em cần hỗ trợ
"Bị tật nguyền", "dị tật" khi nói về con ngườiMang sắc thái nặng nề, kỳ thị"Bạn khuyết tật", "bạn có khuyết tật vận động"
"Con tránh xa bạn ấy ra"Dạy con xa lánh, có khi vì hiểu sai rằng khuyết tật lâyGiải thích ngắn gọn và khuyến khích con chơi cùng bạn
Nói về em trước mặt em như thể em không có ở đóLàm em thấy mình vô hìnhNói chuyện trực tiếp với em, hỏi ý em

Đổi cách nói không phải chuyện câu chữ cho đẹp. Một em lớn lên mỗi ngày nghe mình bị gọi bằng khuyết tật sẽ khó tin rằng mình có giá trị. Khi người lớn đổi cách nói, trẻ con trong lớp đổi theo rất nhanh.

Bảo vệ trẻ khuyết tật khỏi bạo lực và xâm hại

Trẻ khuyết tật dễ bị tổn thương hơn bạn bè vì có em không tự kể được chuyện xảy ra với mình, có em phụ thuộc nhiều vào người chăm sóc, có em khó nhận ra một hành vi là nguy hiểm. Vì vậy người lớn xung quanh cần để ý hơn: những thay đổi bất thường về hành vi, giấc ngủ, sự sợ hãi khi gặp một người cụ thể, hay những vết thương không giải thích được là tín hiệu cần quan tâm.

Dạy trẻ khuyết tật tự bảo vệ cần cách riêng hợp với từng em: dùng tranh, dùng tình huống lặp đi lặp lại, dạy em một cách đơn giản để báo cho người lớn khi có chuyện. Người chăm sóc, giáo viên nên được hướng dẫn về việc chăm sóc thân thể của trẻ một cách tôn trọng, kín đáo.

Khi nghi ngờ một em khuyết tật bị bạo lực hay xâm hại, đừng chờ em tự kể. Bạn có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, báo công an xã, phường, hoặc gọi 113 nếu em đang gặp nguy hiểm ngay lúc đó. Chi tiết về phòng ngừa xâm hại có trong danh mục bảo vệ trẻ khỏi xâm hại của trang.

Dành cho các em: bạn em có khuyết tật

Có những bạn không đi được, không nghe được, nhìn không rõ, hay học chậm hơn em một chút. Đó là khuyết tật. Khuyết tật không lây. Các bạn ấy cũng thích chơi, thích có bạn, thích được khen như em.

Em có thể làm bạn với các bạn ấy. Hỏi bạn: "Mình chơi cùng nhé, bạn muốn chơi trò gì?" Nếu bạn cần giúp, em hỏi trước rồi mới giúp. Đừng gọi bạn bằng khuyết tật, đừng bắt chước dáng đi hay cách nói của bạn để trêu.

Nếu em có khuyết tật, em cũng có mọi quyền như các bạn khác: được đi học, được chơi, được nói ra điều em muốn. Nếu ai trêu chọc hay làm em đau, em hãy kể với người lớn em tin. Em không có lỗi gì cả.

Ở lớp, nếu cô giáo cho bạn khuyết tật thêm thời gian làm bài hay ngồi chỗ riêng, đó không phải cô thiên vị. Đó là cách giúp bạn học được như em. Em cũng có lúc cần người khác giúp, đúng không?

Câu hỏi thường gặp

Trẻ em khuyết tật có những quyền gì?

Trẻ em khuyết tật có mọi quyền như trẻ em khác, như được sống, được chăm sóc sức khoẻ, được học, được vui chơi, được bảo vệ và được bày tỏ ý kiến, cộng thêm sự hỗ trợ riêng. Luật Trẻ em 2016 xếp trẻ khuyết tật vào nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt cần được quan tâm thêm.

Trẻ khuyết tật có được học ở trường bình thường không?

Luật Giáo dục 2019 ghi nhận giáo dục hoà nhập, cho phép trẻ khuyết tật học cùng bạn trong trường phổ thông với sự hỗ trợ phù hợp. Tuỳ nhu cầu, em cũng có thể học ở cơ sở chuyên biệt. Gia đình nên bàn với nhà trường để chọn cách phù hợp nhất cho con.

Trường từ chối nhận con khuyết tật thì phải làm sao?

Gia đình nên đề nghị trường giải thích lý do cụ thể, tìm hiểu quy định hiện hành về giáo dục hoà nhập và trao đổi với chính quyền địa phương. Với trường hợp cụ thể, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm trợ giúp pháp lý miễn phí dành cho trẻ em.

Muốn con được hưởng chính sách hỗ trợ thì bắt đầu từ đâu?

Bước đầu thường là hỏi UBND xã, phường nơi cư trú về thủ tục xác định mức độ khuyết tật. Sau khi có kết quả, gia đình hỏi tiếp về trợ cấp, bảo hiểm y tế, hỗ trợ học tập theo chính sách hiện hành. Người làm công tác bảo vệ trẻ em ở cơ sở có thể hướng dẫn.

Con nói chuyện với bạn khuyết tật thế nào cho đúng?

Dạy con gọi bạn bằng tên, nói chuyện trực tiếp với bạn, hỏi trước khi giúp và không trêu chọc khuyết tật của bạn. Cha mẹ làm gương bằng cách nói tôn trọng khi nhắc tới người khuyết tật, con sẽ học theo rất nhanh.

Nghi trẻ khuyết tật bị bạo hành thì báo ở đâu?

Bạn gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, hoặc báo công an xã, phường nơi trẻ sống. Nếu trẻ đang gặp nguy hiểm ngay lúc đó, gọi 113; nếu trẻ bị thương cần cấp cứu, gọi 115.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138