BonPhan.comBổn Phận
Quyền của trẻ em

Quyền không bị phân biệt đối xử của trẻ em: trong nhà, ở trường và ngoài xóm

Mọi trẻ em đều có quyền như nhau, không phân biệt giới tính, dân tộc, hoàn cảnh hay xuất thân. Bài chỉ ra những kiểu phân biệt hay gặp và việc người lớn nên làm.

Two Vietnamese schoolgirls of different ethnic backgrounds sharing a lunch box on a stone step in a mountain school yard in Ha Giang, seen from behind, misty hills, soft cool morning light

Mọi trẻ em đều có quyền như nhau, không bị phân biệt vì giới tính, dân tộc, hoàn cảnh gia đình, xuất thân, khuyết tật, sức khoẻ hay bất kỳ đặc điểm nào khác. Không phân biệt đối xử là một nguyên tắc trong Luật Trẻ em 2016 và là một trong bốn nguyên tắc nền tảng của Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em.

Phân biệt đối xử với trẻ hiếm khi lộ liễu. Nó thường nằm trong những câu nói quen tai như "con gái học nhiều làm gì", trong cách xếp chỗ ngồi, trong việc một em được gọi lên bảng nhiều hơn bạn. Bài này chỉ ra những kiểu phân biệt hay gặp ở nhà, ở trường, ngoài xóm; giải thích vì sao đối xử công bằng không có nghĩa là đối xử giống hệt; và gợi ý cách người lớn phản ứng khi thấy một đứa trẻ bị đối xử bất công.

Trẻ hay bị phân biệt vì những đặc điểm nào

Giới tính. Con trai được ưu tiên đi học, con gái phải nghỉ ở nhà phụ việc; con gái bị cấm chơi thể thao "cho con trai", con trai bị chê khi thích nấu ăn hay vẽ.

Dân tộc, ngôn ngữ, vùng miền. Trẻ dân tộc thiểu số bị trêu giọng nói, trẻ từ nơi khác chuyển đến bị xem là "dân nhập cư", trẻ nông thôn bị chê quê mùa.

Hoàn cảnh kinh tế. Trẻ nhà nghèo bị xếp ngồi cuối lớp, ít được chọn vào các hoạt động; trẻ không đi học thêm bị đối xử khác trong giờ chính khoá.

Hoàn cảnh gia đình. Con riêng, con ngoài giá thú, con của cha mẹ ly hôn, con có cha mẹ đang chấp hành án, con nuôi bị nhìn bằng con mắt khác, bị nhắc tới hoàn cảnh trước mặt bạn bè.

Sức khoẻ và khuyết tật. Trẻ khuyết tật, trẻ nhiễm HIV hoặc sống trong gia đình có người nhiễm HIV, trẻ có bệnh mạn tính bị xa lánh vì người lớn hiểu sai về bệnh.

Ngoại hình và khả năng học. Trẻ thấp bé, thừa cân, có vết bớt, học chậm bị gán biệt danh, bị coi là "không làm được gì".

Trong gia đình: phân biệt con trai con gái, con riêng con chung

Tư tưởng trọng nam khinh nữ vẫn còn trong không ít gia đình, dù thường được nói nhẹ đi. Một bé gái được dặn nhường đồ chơi cho em trai "vì em là con trai", một cô gái lớp 9 được khuyên thôi học để đi làm phụ gia đình trong khi anh trai được học tiếp. Những lựa chọn đó có thể đến từ hoàn cảnh khó khăn thật, nhưng đặt gánh nặng lên một đứa trẻ chỉ vì em là con gái là đi ngược quyền bình đẳng của trẻ. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cũng yêu cầu cha mẹ không phân biệt đối xử giữa các con.

Trong gia đình có con riêng, sự phân biệt tinh tế hơn: phần quà khác nhau, sự kiên nhẫn khác nhau, lời mắng nặng hơn với một đứa. Người lớn có thể không nhận ra, nhưng trẻ nhận ra rất rõ. Ví dụ giả định: một gia đình ở Vĩnh Long có hai con, một con riêng của người vợ, một con chung. Khi hai anh em cãi nhau, người chồng luôn bênh đứa nhỏ. Sau một buổi nói chuyện với cô giáo chủ nhiệm của đứa lớn, anh nhận ra và thống nhất với vợ: ai đúng ai sai thì xét theo việc, không theo con ai.

Một cách tự soát đơn giản: thử viết ra những gì mỗi đứa con được nhận trong một tháng, gồm cả thời gian, lời khen, cơ hội, chứ không chỉ quà và tiền. Sự chênh lệch hiện ra trên giấy thường rõ hơn khi chỉ nghĩ trong đầu. Mục đích không phải để tự trách, mà để điều chỉnh sớm trước khi đứa trẻ thiệt thòi kịp tin rằng mình kém quan trọng hơn anh chị em.

Ở trường: những cách làm vô tình tạo ra bất công

Hầu hết thầy cô không có ý phân biệt học sinh. Nhưng áp lực thành tích, áp lực từ phụ huynh và thói quen có thể khiến một số cách làm tạo ra bất công. Bảng dưới gợi ý cách làm khác; nội quy và văn bản hiện hành của ngành giáo dục vẫn là căn cứ.

Cách làmHọc sinh nào thiệtCách làm công bằng hơn
Xếp chỗ ngồi theo mức đóng góp của phụ huynhHọc sinh nhà khó khănXếp theo chiều cao, thị lực, nhu cầu học tập, đổi chỗ định kỳ
Ưu ái học sinh đi học thêm của chính giáo viênHọc sinh không học thêmDạy đủ nội dung trên lớp, đánh giá như nhau
Chọn vào đội tuyển, văn nghệ chỉ từ một nhóm quenHọc sinh ít nói, học sinh mới chuyển tớiThông báo công khai, đặt tiêu chí rõ, cho mọi em đăng ký
Nhắc hoàn cảnh gia đình của học sinh trước lớpHọc sinh có hoàn cảnh đặc biệtTrao đổi riêng với gia đình, giữ kín
Giao việc theo giới: nam khiêng bàn, nữ quét lớpCả nam lẫn nữChia việc luân phiên theo tổ, không theo giới

Nếu con kể về một tình huống như vậy, phụ huynh nên hỏi thêm cho rõ rồi trao đổi riêng với giáo viên chủ nhiệm bằng giọng hợp tác. Đi thẳng lên nhóm phụ huynh để bức xúc thường khiến chuyện căng hơn và con bị ảnh hưởng.

Công bằng không có nghĩa là giống hệt nhau

Một hiểu lầm hay gặp: không phân biệt đối xử nghĩa là mọi trẻ phải được nhận đúng một thứ như nhau. Thực ra, để các em có cơ hội ngang nhau, có khi phải đối xử khác nhau. Một em khiếm thị cần tài liệu chữ nổi hay chữ to; một em dân tộc thiểu số mới vào lớp 1 cần thêm thời gian làm quen tiếng Việt; một em mồ côi cần chính sách hỗ trợ học phí. Những điều đó không phải ưu ái, mà là bù vào chỗ thiếu để các em đứng cùng vạch xuất phát với bạn.

Luật Trẻ em 2016 có nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, như trẻ mồ côi, trẻ bị bỏ rơi, trẻ khuyết tật và một số nhóm khác, được hưởng thêm chính sách bảo vệ, hỗ trợ. Danh sách đầy đủ và chính sách cụ thể, bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi UBND xã, phường. Cách tiếp cận hỗ trợ có danh mục riêng về tìm trợ giúp trên trang.

Khi giải thích cho trẻ, có thể dùng ví dụ dễ hiểu: bạn cận thị được ngồi bàn đầu không phải vì cô thương bạn hơn, mà vì ngồi bàn cuối bạn không nhìn thấy bảng. Trẻ hiểu được điều này sẽ bớt so bì và biết quan tâm tới nhu cầu của bạn khác.

Dạy trẻ không phân biệt đối xử với bạn

Trẻ con học cách đối xử với người khác chủ yếu bằng cách nhìn người lớn. Một số việc cha mẹ, thầy cô có thể làm hằng ngày:

  • Để ý lời nói của chính mình khi nhắc tới người khác dân tộc, người nghèo, người khuyết tật, người từ nơi khác đến.
  • Khi con kể "bạn ấy nói giọng buồn cười", hỏi lại con: nếu con chuyển tới một nơi xa và nói giọng của mình, con muốn các bạn đối xử thế nào?
  • Cho con đọc truyện, xem phim có nhân vật ở nhiều hoàn cảnh khác nhau, rồi trò chuyện về cảm xúc của nhân vật.
  • Khuyến khích con rủ bạn mới, bạn đứng một mình vào chơi; khen con khi con làm vậy.
  • Khi con dùng một biệt danh chế giễu bạn, dừng lại ngay, giải thích vì sao biệt danh đó làm bạn đau, và cùng con nghĩ cách xin lỗi.
  • Chia việc nhà không theo giới: con trai cũng rửa bát, con gái cũng sửa xe đạp cùng bố.

Phân biệt đối xử giữa trẻ với nhau có thể trở thành bắt nạt nếu kéo dài. Cách xử lý khi con bị bắt nạt hoặc đi bắt nạt bạn có trong danh mục bắt nạt và bạo lực học đường của trang.

Khi thấy một đứa trẻ bị đối xử bất công

Không phải lúc nào cũng cần tới cơ quan chức năng. Phần lớn tình huống có thể giải quyết bằng trao đổi. Trình tự gợi ý:

  1. Hỏi chuyện trẻ nhẹ nhàng, ghi lại sự việc theo lời em: chuyện gì, khi nào, ai có mặt.
  2. Nếu việc xảy ra ở trường, trao đổi riêng với giáo viên chủ nhiệm, giữ giọng hợp tác, đề xuất cách làm khác.
  3. Nếu không có thay đổi, đề nghị gặp ban giám hiệu, mang theo những gì đã ghi lại.
  4. Nếu việc xảy ra trong gia đình hoặc cộng đồng mà ảnh hưởng nghiêm trọng tới việc học, sức khoẻ, an toàn của trẻ, báo người làm công tác bảo vệ trẻ em ở UBND xã, phường hoặc gọi Tổng đài 111.
  5. Khi cần biết quyền lợi pháp lý của trẻ trong trường hợp cụ thể, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm trợ giúp pháp lý miễn phí dành cho trẻ em.

Suốt quá trình đó, nhớ giữ kín thông tin của trẻ và không để em phải kể đi kể lại nhiều lần.

Dành cho các em: ai cũng quan trọng như nhau

Dù em là con trai hay con gái, ở thành phố hay ở bản làng, nhà em giàu hay nghèo, em nói giọng miền nào, em đều có những quyền giống như mọi bạn khác. Không ai được coi thường em vì những điều đó.

Nếu em thấy mình bị đối xử không công bằng, ví dụ luôn bị phần ít hơn, luôn bị gọi bằng biệt danh khó nghe, em hãy kể với một người lớn em tin. Em có quyền được đối xử công bằng.

Em cũng nhớ: bạn có giọng nói khác em, bạn mặc áo cũ, bạn mới chuyển tới, bạn ấy cũng quan trọng như em. Em thử rủ bạn chơi cùng, ngồi cùng. Một lời rủ của em có khi làm bạn ấy vui cả tuần.

Nếu em nghe bạn khác chê một bạn vì nhà nghèo hay vì giọng nói, em nhẹ nhàng nói: "Đừng chê bạn ấy, bạn ấy cũng như tụi mình thôi." Nếu không dám nói, em kể với cô giáo. Đứng về phía bạn bị đối xử bất công là việc làm can đảm.

Câu hỏi thường gặp

Quyền không bị phân biệt đối xử của trẻ em là gì?

Đó là quyền của mọi trẻ em được hưởng các quyền như nhau, không bị đối xử kém hơn vì giới tính, dân tộc, hoàn cảnh gia đình, xuất thân, khuyết tật, sức khoẻ hay đặc điểm khác. Đây là nguyên tắc trong Luật Trẻ em 2016 và Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em.

Ưu tiên trẻ khuyết tật, trẻ nghèo có phải là phân biệt đối xử không?

Không. Hỗ trợ thêm cho trẻ có hoàn cảnh đặc biệt là để các em có cơ hội ngang bằng với bạn bè. Phân biệt đối xử là khi một em bị đối xử kém hơn, bị mất cơ hội chỉ vì đặc điểm của mình.

Cha mẹ ưu tiên con trai hơn con gái có vi phạm luật không?

Bài này không kết luận vi phạm trong một trường hợp cụ thể. Về nguyên tắc, Luật Trẻ em 2016 và Luật Hôn nhân và gia đình 2014 yêu cầu không phân biệt đối xử giữa các con. Với tình huống cụ thể trong gia đình, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Con bị giáo viên đối xử không công bằng thì phụ huynh làm gì?

Hỏi con cho rõ sự việc, ghi lại, rồi trao đổi riêng với giáo viên chủ nhiệm bằng giọng hợp tác. Nếu không có thay đổi, đề nghị gặp ban giám hiệu. Tránh đưa chuyện lên nhóm phụ huynh vì dễ làm con bị ảnh hưởng thêm.

Trẻ có hoàn cảnh đặc biệt gồm những trẻ nào?

Luật Trẻ em 2016 liệt kê nhiều nhóm, ví dụ trẻ mồ côi, trẻ bị bỏ rơi, trẻ khuyết tật và một số nhóm khác cần được bảo vệ đặc biệt. Danh sách đầy đủ và chính sách hỗ trợ, bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi UBND xã, phường nơi cư trú.

Dạy trẻ nhỏ không chê bạn khác mình như thế nào?

Người lớn làm gương bằng lời nói tôn trọng, đọc truyện có nhân vật ở nhiều hoàn cảnh, hỏi con nếu ở vị trí bạn thì con thấy sao, và dừng ngay khi con dùng biệt danh chế giễu. Khen con khi con rủ bạn đứng một mình vào chơi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138