BonPhan.comBổn Phận
Quyền của trẻ em

Quyền trẻ em là gì: bốn nhóm quyền cơ bản giải thích bằng ví dụ đời thường

Quyền trẻ em là gì, gồm những nhóm nào theo Luật Trẻ em 2016 và Công ước Liên Hợp Quốc, ai phải bảo đảm, giải thích bằng ví dụ quen thuộc trong nhà.

Vietnamese grandmother and young grandchild walking hand in hand along a quiet village lane in Ninh Binh at sunrise, seen from behind, rice fields and soft mist around them

Quyền trẻ em là những điều mỗi đứa trẻ được hưởng chỉ vì em là một con người đang lớn, không phải vì em ngoan, học giỏi hay con nhà ai. Ở Việt Nam, các quyền này được ghi trong Luật Trẻ em 2016 và trong Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em mà Việt Nam đã phê chuẩn từ năm 1990. Luật Trẻ em 2016 xác định trẻ em là người dưới 16 tuổi.

Bài này dành cho cha mẹ, ông bà, thầy cô và cả các em đã biết đọc. Phần đầu giải thích quyền là gì và chia thành mấy nhóm, phần giữa đi qua từng quyền bằng những tình huống quen thuộc trong nhà, ngoài ngõ, ở lớp, phần cuối có một đoạn viết riêng cho trẻ đọc. Bài không thay cho văn bản luật: khi cần chi tiết, bạn nên đọc bản luật hiện hành được đăng trên cổng thông tin chính thức.

Quyền không phải phần thưởng cho trẻ ngoan

Nhiều người lớn quen nghĩ rằng trẻ phải biết nghe lời thì mới được thứ này thứ kia. Cách nghĩ đó hợp với chuyện thưởng một buổi đi chơi hay một món đồ chơi, nhưng không áp dụng cho quyền. Một đứa trẻ hay cãi vẫn có quyền được ăn đủ bữa, được đi học, được khám bệnh khi ốm và được an toàn trong chính ngôi nhà của mình. Quyền gắn với con người, không gắn với điểm số hay thái độ.

Điểm thứ hai: quyền của trẻ không tranh chỗ với quyền của cha mẹ. Cha mẹ vẫn là người quyết định phần lớn việc trong nhà, vẫn được dạy dỗ, nhắc nhở và đặt nội quy. Điều luật đòi hỏi là mọi quyết định liên quan đến trẻ phải tính tới lợi ích tốt nhất của chính đứa trẻ, chứ không chỉ sự tiện lợi của người lớn. Đây là tinh thần chung của cả Luật Trẻ em 2016 lẫn Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em.

Điểm thứ ba: quyền của trẻ luôn đi kèm bổn phận phù hợp với tuổi, như kính trọng ông bà cha mẹ, học tập, giữ gìn sức khoẻ của mình và tôn trọng bạn khác. Phần bổn phận có danh mục riêng trên trang. Ở đây chỉ cần nhớ: trẻ chưa làm tròn bổn phận không có nghĩa là người lớn được lấy đi quyền cơ bản của trẻ.

Bốn nhóm quyền cơ bản và ví dụ trong đời sống

Các tài liệu phổ biến về quyền trẻ em thường gom quyền thành bốn nhóm cho dễ nhớ. Cách chia này không phải tên chương trong luật, mà là khung giúp người lớn kiểm xem mình đã lo đủ cho trẻ hay chưa.

Nhóm quyềnHiểu đơn giảnVí dụ quen thuộc
Quyền được sống cònĐược sống, được nuôi dưỡng, được chăm sóc sức khoẻTrẻ được ăn uống đủ chất, được tiêm chủng, được đưa đi khám khi sốt cao
Quyền được phát triểnĐược học, được vui chơi, được phát triển năng khiếu và nhân cáchTrẻ được đến trường, có giờ chơi, được tham gia một câu lạc bộ em thích
Quyền được bảo vệĐược an toàn trước bạo lực, xâm hại, bóc lột, bỏ rơi, phân biệt đối xửKhông ai được đánh đập, làm nhục hay bắt trẻ làm việc quá sức
Quyền được tham giaĐược bày tỏ ý kiến, được lắng nghe, được tiếp cận thông tin phù hợpTrẻ được nói mong muốn khi gia đình bàn chuyện chuyển trường, chuyển nhà

Bốn nhóm này liên quan chặt với nhau. Một em bị đánh thường xuyên ở nhà (thiếu bảo vệ) rất khó học tốt (ảnh hưởng phát triển) và thường không dám nói ra (mất quyền tham gia). Vì vậy khi nhìn một đứa trẻ, người lớn nên nhìn cả bốn phía chứ không chỉ chuyện ăn no mặc ấm.

Những quyền cụ thể thường gặp trong luật

Quyền được khai sinh và có quốc tịch. Mỗi đứa trẻ cần được đăng ký khai sinh để có họ tên, ngày sinh, quê quán được nhà nước ghi nhận. Không có giấy khai sinh, trẻ dễ gặp khó khi đi học, khám bệnh hay làm giấy tờ sau này.

Quyền được chăm sóc sức khoẻ. Trẻ được tiêm chủng, khám chữa bệnh, được chăm sóc dinh dưỡng và sức khoẻ tinh thần. Chính sách hỗ trợ cụ thể như bảo hiểm y tế thay đổi theo từng giai đoạn, nên bạn hỏi trạm y tế xã, phường để biết mức hiện hành.

Quyền được giáo dục, học tập. Trẻ được đi học, được đối xử công bằng trong lớp và được phát triển theo khả năng của mình, không phải học theo cách gây sợ hãi.

Quyền vui chơi, giải trí. Chơi không phải thứ xa xỉ. Trẻ cần thời gian rảnh, không gian an toàn và hoạt động văn hoá, thể thao phù hợp lứa tuổi.

Quyền bí mật đời sống riêng tư. Nhật ký, thư từ, hình ảnh, chuyện sức khoẻ và hoàn cảnh gia đình của trẻ không được đem ra bàn tán hay công bố tuỳ tiện.

Quyền được bày tỏ ý kiến. Trẻ được nói suy nghĩ về những việc liên quan đến mình và ý kiến đó được người lớn cân nhắc theo độ tuổi, độ trưởng thành của trẻ.

Quyền của nhóm trẻ cần chú ý hơn. Trẻ khuyết tật, trẻ mồ côi, trẻ không nơi nương tựa và các em có hoàn cảnh đặc biệt khác được hưởng mọi quyền như bạn bè, cộng thêm sự bảo vệ, hỗ trợ riêng.

Ai có trách nhiệm bảo đảm quyền của trẻ

Quyền của trẻ không tự thành hiện thực. Mỗi quyền cần một người lớn hoặc một cơ quan đứng ra lo. Trong gia đình, cha mẹ và người chăm sóc trẻ là lớp bảo vệ đầu tiên: nuôi dưỡng, đưa con đi học, đưa con đi khám, giữ con an toàn và lắng nghe con. Khi cha mẹ không thể lo được, người giám hộ hoặc người thân khác thay vào theo quy định.

Nhà trường chịu trách nhiệm về quyền học tập và an toàn của học sinh trong giờ học, giờ chơi, cả trên đường tham gia hoạt động do trường tổ chức. Chính quyền, mà gần trẻ nhất là UBND xã, phường, có người làm công tác bảo vệ trẻ em ở cơ sở; công an xã, phường giải quyết khi có hành vi vi phạm. Ngoài ra còn các tổ chức xã hội, đoàn thể, hàng xóm và cả những người qua đường: luật đặt trách nhiệm phát hiện và báo tin cho mọi người khi thấy trẻ bị xâm hại hoặc có nguy cơ bị xâm hại.

Khi cần báo tin về một em đang gặp nguy hiểm hay bị xâm phạm, bạn có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí. Trường hợp khẩn cấp đang diễn ra, gọi 113 để báo công an, gọi 115 nếu trẻ cần cấp cứu. Với những vướng mắc pháp lý của một vụ việc cụ thể, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn thay vì tự suy luận từ bài viết phổ biến.

Năm hiểu lầm phổ biến về quyền trẻ em

Nói tới quyền trẻ em, nhiều phụ huynh lo con sẽ "được đà" và khó dạy. Phần lớn nỗi lo đó đến từ những hiểu lầm dưới đây.

  • "Dạy con biết quyền là dạy con cãi." Trẻ hiểu quyền của mình thường cũng hiểu quyền của người khác, nên bớt bắt nạt bạn và biết lên tiếng khi bị đối xử tệ. Việc cãi lời là chuyện cách giao tiếp trong nhà, không phải do biết quyền.
  • "Quyền trẻ em chỉ dành cho trẻ khó khăn." Mọi trẻ em đều có quyền như nhau, kể cả con nhà khá giả. Một em ở nhà đủ đầy vẫn có thể bị áp lực học quá sức hoặc bị xâm phạm riêng tư.
  • "Con mình thì mình có toàn quyền." Cha mẹ có quyền và trách nhiệm nuôi dạy con, nhưng không có quyền đánh đập, làm nhục hay bỏ mặc con. Luật coi trẻ là một con người riêng chứ không phải tài sản của gia đình.
  • "Được bày tỏ ý kiến nghĩa là phải làm theo ý con." Lắng nghe không đồng nghĩa với chiều theo. Người lớn vẫn quyết định, nhưng phải nghe và giải thích cho trẻ hiểu vì sao.
  • "Chuyện trong nhà thì người ngoài đừng xen vào." Khi trẻ bị bạo lực hoặc xâm hại, đó không còn là chuyện riêng. Báo tin để bảo vệ trẻ là việc đúng và được luật khuyến khích.

Bạn có thể dùng năm câu trên làm câu hỏi thảo luận trong một buổi họp phụ huynh: mỗi nhóm nhận một câu và kể lại một tình huống họ từng gặp, không nêu tên trẻ.

Tự soát trong gia đình: con đã được hưởng đủ quyền chưa

Không cần đọc hết văn bản luật mới chăm lo được quyền của con. Mỗi học kỳ, cha mẹ có thể ngồi mười lăm phút đi qua sáu câu hỏi dưới đây. Đây không phải bài kiểm tra để chấm điểm gia đình hay chấm điểm con, chỉ là cách nhìn lại cho đủ các phía.

  1. Giấy tờ của con đã đầy đủ chưa: giấy khai sinh, thẻ bảo hiểm y tế, sổ tiêm chủng có được cất ở chỗ cả nhà biết?
  2. Lần gần nhất con được khám sức khoẻ, khám răng, khám mắt là khi nào?
  3. Mỗi ngày con có khoảng thời gian rảnh để chơi, không bị lấp kín bởi học thêm và việc nhà?
  4. Con có đồ riêng, góc riêng, và người lớn có hỏi trước khi đọc tin nhắn hay nhật ký của con?
  5. Gần đây có quyết định nào về con mà cả nhà đã hỏi ý con trước, ví dụ chọn môn năng khiếu, chọn trường?
  6. Nếu con bị ai đó làm hại, con có biết phải kể với ai, và có tin rằng mình sẽ được bảo vệ chứ không bị mắng?

Câu nào cả nhà còn lúng túng thì đó là chỗ nên lo trước. Phần lớn gia đình sẽ thấy câu thứ ba và câu thứ năm khó nhất, vì thời gian chơi và tiếng nói của trẻ thường là thứ bị hy sinh đầu tiên khi người lớn bận rộn.

Dành cho các em: quyền của em là gì

Em là trẻ em. Em có quyền được ăn no, được ngủ đủ, được đi học và được đi khám khi bị ốm. Em có quyền được chơi, được có bạn và được làm điều em thích nếu điều đó an toàn. Không ai được phép đánh em, làm em đau hay làm em xấu hổ trước người khác.

Em có quyền giữ những điều riêng của mình, như cuốn nhật ký hay bức thư em viết. Em có quyền nói ra suy nghĩ khi người lớn bàn chuyện liên quan tới em. Người lớn có thể chưa làm theo, nhưng họ nên nghe em và giải thích cho em hiểu.

Nếu có ai làm em sợ, làm em đau, hoặc bảo em giữ bí mật một chuyện khiến em khó chịu, em hãy kể với một người lớn em tin: bố mẹ, ông bà, cô giáo. Em cũng có thể nhờ người lớn gọi số 111. Kể ra không phải là mách lẻo. Em không có lỗi gì cả.

Đi cùng với quyền, em cũng có những việc nên làm: lễ phép với ông bà bố mẹ, chăm học, giữ gìn sức khoẻ và tôn trọng bạn bè. Bạn của em cũng có những quyền giống hệt em.

Câu hỏi thường gặp

Quyền trẻ em được quy định ở văn bản nào?

Ở Việt Nam, văn bản chính là Luật Trẻ em 2016. Bên cạnh đó là Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em mà Việt Nam phê chuẩn năm 1990, cùng các luật khác như Luật Giáo dục 2019, Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Bộ luật Dân sự 2015. Khi cần chi tiết, bạn tra bản luật hiện hành trên cổng thông tin chính thức.

Trẻ em là người bao nhiêu tuổi theo luật Việt Nam?

Theo Luật Trẻ em 2016, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Các em từ 16 tuổi trở lên nhưng chưa trưởng thành vẫn được pháp luật bảo vệ theo những quy định về người chưa thành niên trong các luật khác, bạn nên đọc thêm văn bản liên quan để biết rõ.

Quyền trẻ em có bốn nhóm là những nhóm nào?

Cách chia phổ biến gồm nhóm quyền được sống còn, nhóm quyền được phát triển, nhóm quyền được bảo vệ và nhóm quyền được tham gia. Đây là khung để dễ nhớ và dễ kiểm tra, còn danh sách quyền cụ thể nằm trong Luật Trẻ em 2016.

Cha mẹ phạt con có vi phạm quyền trẻ em không?

Nhắc nhở, đặt nội quy, hạn chế một thú vui trong thời gian ngắn là cách dạy con bình thường. Đánh đập, làm nhục, bỏ đói hay doạ dẫm khiến trẻ hoảng sợ thì xâm phạm quyền của trẻ. Nếu gia đình bạn đang có một tình huống cụ thể, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Thấy trẻ hàng xóm bị đánh đập thì nên làm gì?

Nếu trẻ đang gặp nguy hiểm ngay lúc đó, gọi 113. Nếu thấy dấu hiệu kéo dài, bạn gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoặc báo UBND, công an xã, phường nơi trẻ sống. Người báo tin được giữ bí mật, và việc báo tin là để bảo vệ trẻ chứ không phải để kiện cáo hàng xóm.

Có nên dạy trẻ nhỏ về quyền của mình không?

Nên, với cách nói hợp tuổi. Trẻ mẫu giáo có thể hiểu những câu đơn giản như cơ thể con là của con, con được nói khi con buồn. Trẻ lớn hơn có thể đọc cùng cha mẹ những đoạn giải thích dễ hiểu và bàn về các tình huống trong lớp, trong nhà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138