Theo Luật Trẻ em 2016, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Đây là câu trả lời ngắn và chắc chắn nhất. Tuy vậy, nhiều người đọc tài liệu quốc tế lại thấy ghi trẻ em là người dưới 18 tuổi, còn trong đời sống ai cũng gọi một cô cậu học lớp 11 là trẻ con. Ba cách hiểu này không mâu thuẫn, chỉ là mỗi văn bản dùng một khái niệm cho một mục đích khác nhau.
Bài này giải thích vì sao có hai mốc 16 và 18, các em từ 16 đến dưới 18 tuổi được bảo vệ ra sao, và cách tính tuổi theo luật để không nhầm với tuổi mụ quen dùng trong nhà. Những mốc tuổi khác trong từng lĩnh vực như lao động, hợp đồng, giấy tờ, bạn nên tra trực tiếp văn bản hiện hành vì chúng có thể được sửa đổi.
Luật Trẻ em 2016 nói gì về độ tuổi
Luật Trẻ em 2016 là luật chuyên về quyền và bổn phận của trẻ em ở Việt Nam. Ngay phần đầu, luật xác định trẻ em là người dưới 16 tuổi. Dưới 16 tuổi nghĩa là chưa tròn 16 tuổi: một em vừa qua sinh nhật lần thứ 16 thì từ hôm đó không còn thuộc phạm vi điều chỉnh của luật này với tư cách trẻ em.
Mốc này quyết định ai được hưởng đầy đủ các chính sách, dịch vụ và cơ chế bảo vệ mà luật thiết kế riêng cho trẻ em: từ trách nhiệm của gia đình, nhà trường, chính quyền cơ sở cho tới các biện pháp hỗ trợ trẻ có hoàn cảnh đặc biệt. Khi một cơ quan nói tới "công tác bảo vệ trẻ em", phần lớn đối tượng họ hướng tới là các em dưới 16 tuổi.
Điều này không có nghĩa là một em 17 tuổi bị bỏ mặc. Như phần sau sẽ nói, các luật khác vẫn có quy định riêng bảo vệ người chưa thành niên. Chỉ là khi đọc một quy định trong Luật Trẻ em 2016, bạn cần nhớ nó nói về nhóm dưới 16 tuổi.
Vì sao Công ước Liên Hợp Quốc lại ghi dưới 18 tuổi
Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em định nghĩa trẻ em là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật của quốc gia quy định tuổi thành niên sớm hơn. Câu chữ này cho thấy Công ước đã tính trước rằng mỗi nước có cách xác định độ tuổi khác nhau, và để phần cụ thể cho luật trong nước.
Việt Nam phê chuẩn Công ước từ năm 1990. Khi xây dựng luật trong nước, các nhà làm luật chọn mốc 16 cho khái niệm trẻ em, đồng thời vẫn giữ các quy định bảo vệ đặc thù cho nhóm từ 16 đến dưới 18 tuổi ở nhiều văn bản khác. Vì thế khi so sánh, bạn sẽ thấy nhóm 16–18 tuổi ở Việt Nam không phải "không ai lo", mà được lo theo cơ chế của người chưa thành niên.
Trong tài liệu truyền thông của các tổ chức quốc tế, bạn sẽ thường gặp mốc 18 vì họ dùng định nghĩa chung của Công ước. Trong văn bản và thủ tục ở Việt Nam, mốc 16 của Luật Trẻ em 2016 là mốc được áp dụng. Hiểu chỗ khác nhau này giúp bạn không hoang mang khi đọc hai nguồn có vẻ trái nhau.
Ba khái niệm hay bị dùng lẫn: trẻ em, người chưa thành niên, người thành niên
Bảng dưới tóm tắt cách hiểu phổ biến. Bộ luật Dân sự 2015 dùng khái niệm người chưa thành niên cho người chưa đủ mười tám tuổi. Chi tiết về quyền và nghĩa vụ đi kèm từng khái niệm, bạn tra trong văn bản hiện hành.
| Khái niệm | Văn bản thường dùng | Ý nghĩa thực tế |
|---|---|---|
| Trẻ em | Luật Trẻ em 2016 | Người dưới 16 tuổi, được hưởng đầy đủ cơ chế bảo vệ dành cho trẻ em |
| Người chưa thành niên | Bộ luật Dân sự 2015 và nhiều luật khác | Người chưa đủ mười tám tuổi; bao gồm cả trẻ em và các em từ 16 đến dưới 18 tuổi |
| Người thành niên | Bộ luật Dân sự 2015 | Người từ đủ mười tám tuổi trở lên, tự quyết định và tự chịu trách nhiệm đầy đủ về giao dịch dân sự của mình |
| Trẻ em theo Công ước | Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em | Người dưới 18 tuổi, trừ khi luật quốc gia quy định tuổi thành niên sớm hơn |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy mọi trẻ em đều là người chưa thành niên, nhưng không phải người chưa thành niên nào cũng là trẻ em theo Luật Trẻ em 2016. Một học sinh lớp 11 là người chưa thành niên, được bảo vệ theo nhiều luật, nhưng đã ngoài phạm vi "trẻ em" của luật chuyên ngành.
Cách tính tuổi theo luật: tuổi thật, không phải tuổi mụ
Tính theo ngày tháng năm sinh dương lịch. Tuổi trong văn bản pháp luật là tuổi tròn, tính từ ngày sinh ghi trên giấy khai sinh. Tuổi mụ quen dùng trong gia đình thường cộng thêm một đến hai tuổi so với tuổi thật, nên rất dễ nhầm.
"Dưới 16 tuổi" là chưa tới sinh nhật lần thứ 16. Một em sinh tháng Mười năm nay mới tròn 15 tuổi thì vẫn là trẻ em cho đến đúng ngày sinh nhật lần thứ 16. Ví dụ giả định: em An sinh ngày 20 tháng 10; ngày 19 tháng 10 năm em 16 tuổi, em vẫn là trẻ em theo luật.
Giấy khai sinh là căn cứ chính. Khi có tranh luận về tuổi của trẻ, giấy tờ hộ tịch là chỗ dựa đầu tiên. Đây là một lý do vì sao việc khai sinh đúng hạn, ghi đúng ngày sinh lại quan trọng cho quyền lợi của trẻ về sau.
Không suy tuổi từ lớp học. Hai em học cùng lớp có thể cách nhau gần một tuổi, có em đi học sớm, có em học lại. Đừng dựa vào "học lớp mấy" để kết luận một em có còn là trẻ em hay không.
Mỗi lĩnh vực có mốc tuổi riêng. Ngoài mốc 16 và 18, pháp luật còn nhiều mốc tuổi khác cho từng việc như làm việc, ký giao dịch, làm giấy tờ cá nhân. Các mốc này có thể được sửa đổi, nên khi cần, bạn tra đúng văn bản đang có hiệu lực thay vì nhớ theo lời truyền miệng.
Các em từ 16 đến dưới 18 tuổi được bảo vệ thế nào
Ở tuổi 16, 17, các em vẫn đang đi học, vẫn sống phụ thuộc vào gia đình và vẫn dễ bị tổn thương. Pháp luật không bỏ trống nhóm này. Theo Bộ luật Dân sự 2015, các em là người chưa thành niên nên nhiều giao dịch quan trọng cần có người đại diện theo pháp luật, thường là cha mẹ, đồng ý. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 vẫn đặt trách nhiệm nuôi dưỡng, giáo dục của cha mẹ đối với con chưa thành niên.
Trong lao động, Bộ luật Lao động 2019 có phần riêng cho người lao động chưa thành niên, giới hạn loại việc và thời gian làm việc để bảo vệ sức khoẻ, việc học của các em. Những chi tiết đó có danh mục riêng về trẻ em, tiền bạc và lao động trên trang; khi áp dụng vào trường hợp thật, bạn nên đọc nguyên văn quy định hiện hành.
Về thái độ trong gia đình, tuổi 16–18 là giai đoạn các em đòi được tôn trọng ý kiến nhiều hơn. Dù đã ngoài phạm vi trẻ em của Luật Trẻ em 2016, tinh thần lắng nghe, giữ riêng tư và không dùng bạo lực vẫn nên giữ nguyên. Ranh giới tuổi trên giấy không thay đổi việc các em vẫn cần người lớn bên cạnh.
Mốc tuổi ảnh hưởng tới những việc gì trong đời sống
Hiểu đúng mốc 16 và 18 giúp cha mẹ, thầy cô và chính các em xử lý gọn nhiều việc thường ngày. Một số tình huống hay gặp:
- Khi cần báo tin về một em bị bạo lực hoặc xâm hại: nếu em dưới 16 tuổi, các cơ chế bảo vệ trẻ em ở cơ sở và Tổng đài 111 là kênh trực tiếp; với em lớn hơn, bạn vẫn có thể gọi 111 để được hướng dẫn hoặc báo công an.
- Khi một em muốn mua bán, nhận tặng cho tài sản có giá trị: tuổi quyết định mức độ em được tự làm và phần nào cần cha mẹ đồng ý, theo Bộ luật Dân sự 2015.
- Khi một em muốn đi làm thêm trong hè: tuổi quyết định em có được làm hay không, làm việc gì, trong bao lâu, theo Bộ luật Lao động 2019.
- Khi trường, câu lạc bộ hoặc một chương trình muốn dùng hình ảnh của em: ý kiến của em và của cha mẹ đều cần được hỏi, đặc biệt với trẻ em dưới 16 tuổi.
- Khi gia đình có thay đổi lớn như cha mẹ ly hôn: tuổi của con ảnh hưởng tới việc con được hỏi ý kiến về chuyện sống với ai, theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
Với mỗi việc trên, bài này chỉ nêu nguyên tắc. Nếu bạn đang có một trường hợp cụ thể cần quyết định, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm đến tổ chức trợ giúp pháp lý ở địa phương.
Dành cho các em: em có còn là trẻ em không
Nếu em chưa tới sinh nhật lần thứ 16, em là trẻ em theo Luật Trẻ em 2016. Em có đầy đủ các quyền mà luật này ghi: được chăm sóc, được học, được chơi, được bảo vệ và được lắng nghe.
Nếu em đã 16 hoặc 17 tuổi, em là người chưa thành niên. Em vẫn được pháp luật bảo vệ, vẫn được bố mẹ nuôi dưỡng và dạy dỗ, và có những việc quan trọng em cần bố mẹ cùng quyết định.
Dù em bao nhiêu tuổi, khi em gặp chuyện khiến em sợ hãi hay bị tổn thương, em luôn có thể kể với người lớn em tin và nhờ họ gọi số 111. Tuổi trên giấy tờ không làm em bớt xứng đáng được giúp đỡ. Em lớn dần thì quyền tự quyết của em cũng lớn dần, cùng với đó là trách nhiệm với bản thân và với người xung quanh.
Một mẹo nhỏ: tuổi theo luật là tuổi tính từ ngày sinh trên giấy khai sinh của em, không phải tuổi ông bà hay nói khi đón Tết. Em có thể nhờ bố mẹ cho xem giấy khai sinh để biết chính xác.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em là người dưới bao nhiêu tuổi theo Luật Trẻ em 2016?
Luật Trẻ em 2016 xác định trẻ em là người dưới 16 tuổi, tức là chưa tròn 16 tuổi tính theo ngày sinh. Đây là mốc dùng cho các cơ chế, chính sách bảo vệ trẻ em trong luật này.
Vì sao có tài liệu ghi trẻ em là người dưới 18 tuổi?
Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em định nghĩa trẻ em là người dưới 18 tuổi, trừ khi luật quốc gia quy định tuổi thành niên sớm hơn. Tài liệu quốc tế dùng định nghĩa này, còn ở Việt Nam, Luật Trẻ em 2016 dùng mốc dưới 16 tuổi.
Người chưa thành niên khác trẻ em thế nào?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, người chưa thành niên là người chưa đủ mười tám tuổi. Như vậy trẻ em dưới 16 tuổi là một phần của nhóm người chưa thành niên, còn các em từ 16 đến dưới 18 tuổi là người chưa thành niên nhưng không còn là trẻ em theo Luật Trẻ em 2016.
Tuổi theo luật có tính theo tuổi mụ không?
Không. Tuổi trong văn bản pháp luật là tuổi tròn tính theo ngày tháng năm sinh dương lịch ghi trên giấy tờ hộ tịch. Tuổi mụ thường lớn hơn tuổi thật một đến hai tuổi nên không dùng để xác định quyền lợi hay trách nhiệm.
Em 17 tuổi bị bạo lực có gọi được Tổng đài 111 không?
Bạn hoặc chính em có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được nghe hướng dẫn, kể cả khi em đã ngoài 16 tuổi. Nếu đang nguy hiểm ngay lúc đó thì gọi 113 để báo công an, gọi 115 nếu cần cấp cứu.
Muốn biết mốc tuổi đi làm hay ký hợp đồng thì tra ở đâu?
Các mốc này nằm trong Bộ luật Lao động 2019, Bộ luật Dân sự 2015 và văn bản hướng dẫn, có thể đã được sửa đổi. Bạn nên tra bản đang có hiệu lực trên cổng thông tin chính thức, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn khi có trường hợp cụ thể.