BonPhan.comBổn Phận
Bổn phận của trẻ em

Bổn phận của trẻ em là gì: giải thích dễ hiểu cho trẻ, cha mẹ và thầy cô

Bổn phận của trẻ em theo Luật Trẻ em 2016: năm mối quan hệ, khác gì nghĩa vụ, vì sao đi cùng quyền và cách nói với con không thành lời răn.

Vietnamese father and young daughter sitting on a wooden porch step in Hue at late afternoon, talking quietly, seen from behind, warm soft light, potted plants nearby

Bổn phận của trẻ em là những việc trẻ nên làm và những điều trẻ nên giữ trong các mối quan hệ của mình: với gia đình, với trường lớp, với cộng đồng, với quê hương và với chính bản thân. Luật Trẻ em 2016 không chỉ liệt kê quyền mà còn dành riêng một phần nói về bổn phận, để trẻ lớn lên vừa được bảo vệ vừa biết sống có trách nhiệm.

Nhiều người lớn nghe chữ "bổn phận" là nghĩ ngay tới vâng lời, làm việc nhà, học cho giỏi. Cách hiểu đó chưa sai nhưng hẹp. Bài này giải thích bổn phận theo đúng tinh thần của luật, chỉ ra chỗ khác nhau giữa bổn phận và nghĩa vụ pháp lý của người lớn, và gợi ý cách nói chuyện để con thấy bổn phận là phần việc của một thành viên được tôn trọng, không phải gánh nặng bị áp lên đầu.

Trẻ em là ai và vì sao luật nói tới bổn phận

Theo Luật Trẻ em 2016, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Đây là mốc chắc chắn và dễ nhớ. Các em từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi không còn nằm trong nhóm "trẻ em" của luật này, nhưng vẫn là người chưa thành niên theo Bộ luật Dân sự 2015, nên vẫn được pháp luật quan tâm bảo vệ theo những cách khác.

Có người thắc mắc: trẻ còn nhỏ thì cần gì nói tới bổn phận, cứ lo bảo vệ là đủ. Thực ra luật nói tới bổn phận không phải để bắt trẻ gánh trách nhiệm của người lớn. Ý của nó là thừa nhận trẻ em là một con người đang lớn, có khả năng hiểu và đóng góp theo sức của mình. Một đứa trẻ được tôn trọng thì cũng được tin rằng mình làm được việc có ích, và chính niềm tin đó nuôi lớn tính tự lập.

Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em, mà Việt Nam phê chuẩn năm 1990, chủ yếu nói tới quyền và trách nhiệm của người lớn, nhà nước. Trong đó có nội dung giáo dục trẻ biết tôn trọng cha mẹ, tôn trọng quyền của người khác và chuẩn bị cho trẻ sống có trách nhiệm trong xã hội. Luật Trẻ em 2016 của Việt Nam đi thêm một bước khi gọi tên rõ ràng các bổn phận, phù hợp với nếp sống gia đình người Việt.

Năm mối quan hệ bổn phận trong Luật Trẻ em 2016

Luật chia bổn phận của trẻ em theo các mối quan hệ. Bảng dưới diễn đạt lại bằng lời đời thường, không trích nguyên văn; muốn biết câu chữ chính xác, bạn nên đọc văn bản luật hiện hành.

Mối quan hệÝ chính, diễn đạt lạiVí dụ trong đời sống
Với gia đìnhKính trọng, lễ phép, hiếu thảo với ông bà, cha mẹ; yêu thương, chia sẻ với người thân; phụ giúp việc nhà phù hợp với tuổi và sứcChào hỏi khi có khách, rửa bát sau bữa tối, kể cho mẹ nghe chuyện ở lớp
Với nhà trườngTôn trọng thầy cô, cán bộ nhà trường; đoàn kết, giúp đỡ bạn bè; thực hiện nhiệm vụ học tập; giữ gìn tài sản chungKhông vẽ lên bàn ghế, giảng lại bài cho bạn nghỉ ốm
Với cộng đồng, xã hộiLễ phép với người lớn tuổi; giúp đỡ người già, người khuyết tật, bạn có hoàn cảnh khó khăn; tôn trọng người khác; giữ an toàn giao thông, giữ môi trườngNhường đường cho cụ già trong ngõ, nhặt rác ở sân chơi chung
Với quê hương, đất nướcYêu quê hương, đất nước, đồng bào; tôn trọng và chấp hành pháp luật; đoàn kết với bạn bè các nướcTìm hiểu một món ăn, một nghề truyền thống của quê mình
Với bản thânCó trách nhiệm với chính mình; không làm hại thân thể, danh dự của mình; sống trung thực; giữ vệ sinh, rèn luyện sức khoẻ; chăm chỉ học tập; tránh xa rượu, bia, thuốc lá và chất gây nghiệnĐội mũ bảo hiểm, ngủ đủ giấc, nói thật khi làm vỡ đồ

Nhìn vào bảng, bạn sẽ thấy bổn phận không chỉ là "nghe lời". Phần lớn các ý là quan tâm tới người khác và giữ gìn chính mình. Đây cũng là cách dễ nhất để giải thích cho trẻ: bổn phận là cách mình đối xử tốt với những người và những nơi gắn bó với mình.

Bổn phận khác nghĩa vụ pháp lý của người lớn ở đâu

Bổn phận của trẻ mang tính giáo dục. Luật nêu bổn phận để định hướng cách trẻ lớn lên, không nhằm trừng phạt khi trẻ chưa làm được. Một em lười học hay quên phụ việc nhà không vì thế mà bị xử lý như người lớn vi phạm nghĩa vụ. Việc của người lớn là nhắc nhở, giúp đỡ và làm gương.

Bổn phận không làm mất quyền. Đây là điểm quan trọng nhất. Trẻ chưa làm tròn bổn phận vẫn có đầy đủ quyền được chăm sóc, được học, được bảo vệ, được an toàn. Không ai được nói "con không nghe lời thì không được ăn cơm" hay "không học thì không cho đi học nữa". Quyền của trẻ không phải phần thưởng đổi lấy sự ngoan ngoãn.

Bổn phận đi theo sức của trẻ. Luật nhấn mạnh việc phù hợp với độ tuổi, giới tính và sự phát triển. Đòi một em bé mẫu giáo trông em cả buổi chiều, hay bắt một học sinh lớp bảy gánh toàn bộ việc nhà, là vượt quá bổn phận, có khi chạm tới lao động không phù hợp với trẻ.

Nghĩa vụ của người lớn đi trước. Cha mẹ, nhà trường, chính quyền có trách nhiệm bảo đảm quyền của trẻ. Trẻ được bảo vệ và chăm sóc tốt thì mới có điều kiện làm tròn bổn phận. Nói ngược lại, đòi trẻ làm bổn phận trong khi người lớn bỏ mặc trách nhiệm là không công bằng.

Vì sao quyền và bổn phận phải đi cùng nhau

Hình ảnh dễ hiểu nhất là hai tay của một người. Quyền là tay nhận: trẻ nhận sự chăm sóc, sự bảo vệ, cơ hội học hành, vui chơi. Bổn phận là tay cho: trẻ trao lại sự quan tâm, sự tôn trọng, công sức nhỏ của mình. Một người chỉ biết nhận mà không biết cho thì khó sống hoà hợp với người khác; một người chỉ bị bắt cho mà không được nhận thì kiệt sức và tổn thương.

Khi được giải thích theo cách này, trẻ thường thấy bổn phận tự nhiên hơn. Con được ngồi chung bàn ăn và được hỏi ý kiến về món ăn cuối tuần, thì con cũng có phần dọn bàn. Con được bạn cho mượn bút, thì con cũng nhớ trả và cảm ơn. Bổn phận gắn với một mối quan hệ cụ thể, có qua có lại, chứ không phải một danh sách lệnh treo trên tường.

Có một ngộ nhận cần tránh: coi quyền và bổn phận như một cuộc mua bán, làm đủ bổn phận mới được hưởng quyền. Quyền cơ bản của trẻ, như được sống an toàn, được ăn uống, được đi học, được bảo vệ khỏi bạo lực, là vô điều kiện. Bổn phận là thứ trẻ học dần để trở thành người tử tế, không phải cái giá trẻ phải trả.

Đoạn dành cho các em: bổn phận là gì với mình

Phần này viết cho chính các em đọc. Bố mẹ, thầy cô có thể đọc to cùng các em nhỏ.

  • Bổn phận là những việc tốt em làm cho những người em thương và những nơi em gắn bó: nhà mình, lớp mình, xóm mình.
  • Em có quyền được yêu thương, được đi học, được vui chơi, được an toàn. Không ai lấy những quyền đó đi chỉ vì em quên làm một việc.
  • Em làm bổn phận theo sức của mình. Em nhỏ thì việc nhỏ, em lớn dần thì việc lớn dần. Không ai bắt em làm việc quá sức.
  • Giữ an toàn cho bản thân cũng là bổn phận. Nếu có ai làm em sợ hay đau, nói với người lớn em tin là em đang làm đúng.
  • Em được phép nói "con thấy việc này khó quá" hay "em chưa hiểu vì sao phải làm vậy". Hỏi lại không phải là hư.
  • Khi em giúp đỡ một người, em không cần ai chấm điểm. Em biết mình đã làm một việc có ích, thế là đủ.

Những cách hiểu sai thường gặp về bổn phận của trẻ

"Bổn phận là vâng lời tuyệt đối." Kính trọng và lễ phép không có nghĩa là làm mọi điều người lớn bảo. Nếu ai đó, kể cả người quen, bảo trẻ làm việc nguy hiểm, giữ một bí mật làm trẻ sợ, hay làm điều sai, thì việc trẻ từ chối và kể cho người lớn tin cậy mới là đúng. Cần dạy điều này rõ ràng ngay từ nhỏ.

"Con học giỏi là đã làm tròn bổn phận." Chăm học là một phần của bổn phận với bản thân, nhưng không phải tất cả. Một em điểm cao mà không biết giúp bạn, không biết chào ông bà, thì vẫn còn thiếu nhiều. Ngược lại, một em học chưa nhanh nhưng chịu khó, tốt bụng thì đang làm bổn phận rất tốt.

"Không làm bổn phận thì phải phạt." Bổn phận không phải lý do để đánh, mắng hay bỏ đói trẻ. Luật Trẻ em 2016 và nhiều văn bản khác đều theo hướng giáo dục không bạo lực. Khi con chưa làm, việc cần làm là tìm hiểu lý do và giúp con làm được.

"Bổn phận chỉ dành cho trẻ lớn." Trẻ ba bốn tuổi đã có thể cất đồ chơi, nói lời cảm ơn, chờ tới lượt. Bổn phận có từ rất sớm, chỉ là rất nhỏ và vừa sức.

Bổn phận và pháp luật: chỗ nào nên hỏi thêm

Bài viết ở mức phổ biến kiến thức, giúp gia đình và nhà trường hiểu tinh thần chung của luật. Khi gặp một tình huống cụ thể, ví dụ cha mẹ ly hôn tranh chấp chuyện con phải ở với ai, trẻ bị ép làm việc nặng, hay người lớn lấy lý do "con không làm bổn phận" để đối xử tệ với trẻ, thì không nên tự suy luận từ bài viết chung.

Với những tình huống như vậy, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được hướng dẫn theo đúng hoàn cảnh, hoặc tìm tới trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước, nơi trẻ em được hỗ trợ miễn phí. Nếu trẻ đang bị đe doạ hay bị đối xử tàn tệ, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí; khi nguy hiểm tức thời, gọi 113 để báo công an hoặc 115 nếu cần cấp cứu.

Luật và văn bản hướng dẫn có thể được sửa đổi. Mỗi khi cần dựa vào câu chữ cụ thể, hãy tra văn bản hiện hành trên cổng thông tin chính thức hoặc hỏi người làm công tác bảo vệ trẻ em ở UBND xã, phường nơi mình sống.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ em theo luật Việt Nam là người bao nhiêu tuổi?

Theo Luật Trẻ em 2016, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Các em từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi là người chưa thành niên theo Bộ luật Dân sự 2015, vẫn được pháp luật quan tâm bảo vệ dù không còn thuộc nhóm trẻ em của luật này.

Trẻ không làm tròn bổn phận thì có bị xử phạt không?

Bổn phận của trẻ mang tính giáo dục và định hướng. Trẻ chưa làm tốt cần được nhắc nhở, giúp đỡ, làm gương, chứ không bị trừng phạt như người lớn vi phạm nghĩa vụ. Người lớn cũng không được lấy lý do đó để đánh mắng hay tước quyền của trẻ.

Bổn phận của trẻ có phải là vâng lời người lớn trong mọi việc?

Không. Kính trọng, lễ phép không có nghĩa là làm theo mọi yêu cầu. Nếu ai bảo trẻ làm việc nguy hiểm, sai trái hay giữ bí mật làm trẻ sợ, trẻ có quyền từ chối và nên kể với người lớn mình tin cậy.

Quyền và bổn phận của trẻ em có ràng buộc nhau không?

Chúng đi cùng nhau nhưng không phải điều kiện của nhau. Quyền cơ bản như được an toàn, được học, được chăm sóc là vô điều kiện. Bổn phận là điều trẻ học dần để sống tử tế, không phải cái giá phải trả để được hưởng quyền.

Nên bắt đầu dạy con về bổn phận từ mấy tuổi?

Có thể bắt đầu từ khi con ba bốn tuổi bằng những việc rất nhỏ như cất đồ chơi, chào hỏi, cảm ơn, chờ tới lượt. Quan trọng là việc vừa sức và người lớn làm gương, không biến thành bài giảng hay lời doạ.

Muốn biết chính xác luật ghi gì về bổn phận của trẻ thì tra ở đâu?

Bạn nên đọc nguyên văn Luật Trẻ em 2016 bản hiện hành trên cổng thông tin chính thức của nhà nước, hoặc hỏi cán bộ phụ trách bảo vệ trẻ em ở UBND xã, phường. Tình huống cụ thể thì nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138