BonPhan.comBổn Phận
Bổn phận của trẻ em

Bổn phận của trẻ với bản thân: giữ an toàn, giữ sức khoẻ, sống trung thực

Luật Trẻ em 2016 nói trẻ có bổn phận với chính mình: giữ an toàn, sức khoẻ, trung thực, chăm học, tránh chất gây nghiện. Cách giải thích để trẻ tự thấy cần.

Teenage girl tying her running shoes on the steps of a quiet apartment block in Ha Noi at dawn, water bottle beside her, seen from behind, cool morning light

Bổn phận với bản thân là nhóm bổn phận ít được nhắc nhất nhưng gần với trẻ nhất: có trách nhiệm với chính mình, không làm hại thân thể và danh dự của mình, sống trung thực, giữ vệ sinh, rèn luyện sức khoẻ, chăm chỉ học tập, tránh xa rượu, bia, thuốc lá và các chất gây nghiện. Luật Trẻ em 2016 đặt những điều này ngang hàng với bổn phận với gia đình hay nhà trường.

Điểm đặc biệt của nhóm bổn phận này là trẻ làm cho chính mình, không phải cho ai khác. Vì vậy, cách dạy cũng khác: thay vì yêu cầu, người lớn cần giúp trẻ hiểu vì sao điều đó tốt cho mình, và tin rằng mình xứng đáng được chăm sóc. Bài này đi qua từng ý, kèm cách nói chuyện theo tuổi.

Vì sao "có trách nhiệm với bản thân" lại là bổn phận

Nhiều người lớn ngạc nhiên khi thấy luật ghi bổn phận của trẻ với chính mình. Bổn phận thường được hiểu là việc làm cho người khác. Nhưng nếu nghĩ kỹ, một đứa trẻ biết giữ an toàn, giữ sức khoẻ, sống ngay thẳng thì cũng đang làm điều tốt cho gia đình và cộng đồng: bớt cho cha mẹ những nỗi lo, trở thành người bạn đáng tin, lớn lên thành người tự lập.

Ghi bổn phận này vào luật còn mang một thông điệp quan trọng: thân thể, sức khoẻ, danh dự của trẻ là thứ đáng được giữ gìn, và trẻ có quyền lẫn trách nhiệm bảo vệ chúng. Một em hiểu điều đó sẽ dễ nói "không" với những gì làm hại mình, kể cả khi lời rủ rê đến từ bạn thân hay người lớn quen biết.

Khác với các bổn phận khác, bổn phận với bản thân không đo được bằng việc nhìn thấy. Không ai biết một em có trung thực khi không có người nhìn, có ngủ đủ giấc hay thức khuya chơi điện thoại. Vì vậy, nó chỉ thực sự hình thành khi trẻ tự thấy cần, chứ không phải vì sợ bị phát hiện. Người lớn đóng góp bằng cách giải thích, làm gương và tạo môi trường để điều tốt trở nên dễ làm.

Các ý của bổn phận với bản thân, nói bằng lời trẻ hiểu

Bảng dưới diễn đạt lại tinh thần của luật, không trích nguyên văn, kèm câu giải thích hợp với trẻ tiểu học và trẻ lớn hơn.

Ý chínhNói với trẻ nhỏNói với trẻ lớn
Có trách nhiệm với bản thânCon là người quan trọng, con cần được chăm sóc, kể cả bởi chính conQuyết định hôm nay của con ảnh hưởng tới con của vài năm nữa
Không làm hại thân thể, danh dự của mìnhKhông làm gì khiến người mình đau, không để ai làm mình đauKhông thử thách nguy hiểm để được khen, không đăng điều làm mình xấu hổ về sau
Sống trung thực, khiêm tốnLàm sai thì nói thật, không nhận điều không phải của mìnhTrung thực trong thi cử, trên mạng, với bạn bè; biết mình chưa biết gì
Giữ vệ sinh, rèn luyện thân thểRửa tay, đánh răng, chạy nhảy mỗi ngàyNgủ đủ, vận động đều, ăn uống hợp lý, chăm sóc cơ thể tuổi dậy thì
Chăm chỉ học tậpMỗi ngày học thêm một điều mớiHọc để hiểu, không chỉ để điểm; biết hỏi khi khó
Tránh xa rượu, bia, thuốc lá, chất gây nghiệnNhững thứ đó không dành cho trẻ conTừ chối lời mời dù từ bạn thân; hiểu chúng ảnh hưởng não bộ đang phát triển
Không tụ tập gây rối, làm mất trật tựChơi vui nhưng không làm phiền người khácĐi cùng nhóm bạn không có nghĩa là làm theo nhóm khi nhóm làm sai

Mỗi gia đình có thể chọn hai ba ý để bàn trước, tuỳ tuổi và mối quan tâm của con. Không cần dạy tất cả cùng lúc, càng không cần biến bảng này thành bảng chấm điểm.

Giữ an toàn: bổn phận đi trước mọi bổn phận khác

An toàn đứng trên phép lịch sự. Trẻ thường được dạy phải lễ phép, nghe lời người lớn. Cần dạy thêm rằng khi có điều gì làm em thấy sợ, thấy không ổn, em được từ chối, được bỏ đi, được kêu lên, kể cả với người quen. Giữ mình an toàn quan trọng hơn giữ phép lịch sự.

Cơ thể của em là của em. Trẻ cần biết không ai được chạm vào em theo cách em thấy không ổn, và em không phải giữ bí mật về chuyện đó. Danh mục phòng xâm hại của trang có hướng dẫn chi tiết cho cha mẹ cách dạy điều này theo tuổi.

An toàn hằng ngày. Đội mũ bảo hiểm, không tắm sông suối một mình, không nghịch điện, lửa, không đi theo người lạ. Những quy tắc nghe quen nhưng cần nhắc đều, nhất là vào mùa hè khi trẻ ở nhà nhiều.

Biết gọi giúp đỡ. Trẻ lớn nên thuộc ba số: 111 là Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em, miễn phí; 113 là công an; 115 là cấp cứu. Thuộc số và biết nói rõ mình đang ở đâu là kỹ năng tự bảo vệ cơ bản.

Trung thực và khiêm tốn: bổn phận với danh dự của chính mình

Sống trung thực là giữ danh dự cho chính mình. Một em nói dối để tránh bị mắng có thể thoát được một lần, nhưng dần mất lòng tin của người xung quanh, và quan trọng hơn, mất lòng tin vào chính mình. Trẻ cần hiểu rằng nói thật khi làm sai là việc can đảm, đáng được ghi nhận.

Muốn con trung thực, người lớn phải làm cho việc nói thật trở nên an toàn. Nếu mỗi lần con thú nhận làm vỡ bát là một trận đòn, con sẽ học cách giấu. Nếu con nói thật và được bình tĩnh cùng tìm cách sửa, con sẽ tiếp tục nói thật. Cách cha mẹ phản ứng với lỗi nhỏ quyết định con có kể với cha mẹ những chuyện lớn hay không.

Khiêm tốn không có nghĩa là tự ti. Một em giỏi vẽ vẫn có thể nhận lời khen một cách vui vẻ, đồng thời biết bạn khác giỏi môn khác. Khiêm tốn là biết mình còn nhiều điều chưa biết và sẵn lòng học hỏi. Người lớn nên tránh khen theo kiểu so sánh "con giỏi hơn tất cả các bạn", vì nó dễ nuôi sự kiêu ngạo hoặc áp lực phải luôn đứng đầu.

Với trẻ tuổi mới lớn, trung thực còn bao gồm cả trên mạng: không dùng ảnh người khác làm ảnh của mình, không giả danh, không lan truyền tin mình chưa chắc đúng. Danh dự trên mạng cũng là danh dự thật, và những gì đăng lên khó rút lại được.

Sức khoẻ và tránh chất gây nghiện: nói chuyện sao cho con nghe

Giữ vệ sinh, rèn luyện thân thể là phần dễ nói nhất, vì trẻ thấy ngay lợi ích: khoẻ thì chơi được lâu, ngủ ngon thì học vào. Nhưng với trẻ tuổi mới lớn, sức khoẻ còn bao gồm chăm sóc cơ thể đang thay đổi ở tuổi dậy thì, ăn uống không quá kiêng khem vì muốn gầy, ngủ đủ dù bài vở nhiều. Cha mẹ nên mở lời trước, bằng giọng bình thản, thay vì để con tự tìm hiểu từ những nguồn không đáng tin.

Về rượu, bia, thuốc lá và các chất gây nghiện, kể cả thuốc lá điện tử, lời doạ thường không hiệu quả với trẻ lớn. Cách tốt hơn là nói thật về cơ chế: não bộ của người trẻ còn đang phát triển nên dễ bị ảnh hưởng và dễ lệ thuộc hơn người lớn. Pháp luật Việt Nam cũng có những quy định hạn chế bán rượu, bia, thuốc lá cho người chưa đủ tuổi; chi tiết từng mặt hàng nên tra văn bản hiện hành.

Quan trọng nhất là chuẩn bị cho con cách từ chối khi bị rủ. Cùng con tập vài câu nói: "Thôi, mình không thích", "Mình phải về rồi", hay đơn giản là đổi chủ đề. Cho con biết con luôn có thể gọi bố mẹ đến đón mà không bị tra hỏi ngay lúc đó. Một đứa trẻ có lối thoát an toàn sẽ ít bị cuốn theo nhóm hơn.

Nếu phát hiện con đã thử, hãy giữ bình tĩnh. Mắng nhiếc hay đánh chỉ làm con giấu kỹ hơn. Trò chuyện để hiểu vì sao, và khi cần, tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn tâm lý học đường.

Khi trẻ thấy mình không ổn: chăm sóc tâm trạng cũng là bổn phận

Có trách nhiệm với bản thân còn là biết nhận ra khi mình buồn, lo, mệt mỏi kéo dài và tìm người giúp. Trẻ, nhất là tuổi mới lớn, có thể trải qua những giai đoạn khó khăn vì áp lực học, chuyện bạn bè, chuyện gia đình. Cần dạy trẻ rằng nói ra không phải là yếu đuối.

Người lớn nên để ý những thay đổi kéo dài ở con: ít nói hẳn, bỏ những việc từng thích, ngủ quá nhiều hoặc quá ít, hay nói những câu bi quan về bản thân. Khi thấy những dấu hiệu đó, hãy dành thời gian ngồi với con, hỏi nhẹ nhàng, nghe mà không vội khuyên. Nếu con có ý nghĩ làm hại bản thân, cần tìm hỗ trợ chuyên môn ngay: bác sĩ, chuyên gia tâm lý, hoặc gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn; khi khẩn cấp, gọi 115.

Áp lực học hành là nguồn căng thẳng phổ biến ở trẻ. Chăm chỉ học tập là bổn phận, nhưng bổn phận ấy dừng ở chỗ cố gắng theo sức mình, không phải đạt bằng được một thứ hạng nào đó. Cha mẹ nên tránh đặt chỉ tiêu điểm số, tránh so sánh con với anh chị em hay con nhà khác. Một đứa trẻ thấy mình chỉ được yêu thương khi điểm cao sẽ khó mà chăm sóc tâm trạng của chính mình.

Với chính các em: nếu em đang thấy buồn mãi không hết, hay có ý nghĩ muốn làm đau mình, em hãy kể với một người lớn em tin, bố mẹ, thầy cô, cô chú, hay gọi 111. Em xứng đáng được giúp đỡ, và có những người sẵn sàng lắng nghe em.

Câu hỏi thường gặp

Bổn phận của trẻ em với bản thân gồm những gì?

Theo tinh thần Luật Trẻ em 2016, đó là có trách nhiệm với chính mình, không làm hại thân thể và danh dự của mình, sống trung thực, khiêm tốn, giữ vệ sinh, rèn luyện sức khoẻ, chăm chỉ học tập và tránh xa rượu, bia, thuốc lá, chất gây nghiện.

Làm sao để con trung thực hơn?

Làm cho việc nói thật trở nên an toàn. Khi con thú nhận lỗi, hãy bình tĩnh ghi nhận sự can đảm trước, rồi cùng con tìm cách sửa. Nếu nói thật luôn dẫn tới đòn roi, trẻ sẽ học cách giấu.

Con bị bạn rủ hút thuốc lá điện tử thì nên dạy con thế nào?

Giải thích thật về tác hại với não bộ đang phát triển, cùng con tập vài câu từ chối, và cho con biết con luôn có thể gọi bố mẹ đến đón mà không bị tra hỏi ngay. Doạ nạt thường kém hiệu quả với trẻ lớn.

Trẻ biết số 111 để làm gì?

111 là Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em, gọi miễn phí. Trẻ hoặc người lớn có thể gọi khi trẻ bị bạo lực, bị đe doạ, bị xâm hại hay cần được giúp đỡ. Khi nguy hiểm ngay lúc đó, gọi 113 để báo công an hoặc 115 nếu cần cấp cứu.

Con buồn bã kéo dài thì cha mẹ nên làm gì?

Dành thời gian ngồi với con, hỏi nhẹ nhàng, lắng nghe mà không vội khuyên. Nếu tình trạng kéo dài hoặc con nhắc tới ý nghĩ làm hại bản thân, cần tìm hỗ trợ của bác sĩ, chuyên gia tâm lý ngay và có thể gọi 111 để được hướng dẫn.

Dạy con khiêm tốn có làm con tự ti không?

Khiêm tốn đúng nghĩa là biết mình còn nhiều điều chưa biết và sẵn lòng học hỏi, không phải chê bai bản thân. Hãy khen nỗ lực cụ thể của con thay vì so sánh con hơn hay kém bạn khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138