Bổn phận của trẻ em với cộng đồng và quê hương, đất nước, theo tinh thần Luật Trẻ em 2016, là sống tôn trọng người khác, giúp đỡ người gặp khó khăn, giữ an toàn giao thông và trật tự chung, giữ gìn môi trường, yêu quê hương và tôn trọng pháp luật. Những chữ lớn như "cộng đồng", "đất nước" dễ làm trẻ thấy xa vời. Thực ra, với trẻ, cộng đồng bắt đầu từ con ngõ trước nhà, sân chơi chung, bến xe buýt.
Bài này chuyển những bổn phận lớn thành những việc cụ thể trẻ làm được theo tuổi, kèm lưu ý an toàn để trẻ giúp người khác mà không đặt mình vào nguy hiểm. Bài không bàn chuyện chính trị, chỉ nói về cách sống tử tế với những người và những nơi quanh mình.
Từ bổn phận lớn đến việc nhỏ hằng ngày
Bảng dưới diễn đạt lại các ý chính của luật, không trích nguyên văn, kèm ví dụ trẻ làm được.
| Bổn phận, diễn đạt lại | Việc trẻ nhỏ làm được | Việc trẻ lớn làm được |
|---|---|---|
| Lễ phép, tôn trọng người lớn tuổi | Chào bác hàng xóm, nhường lối đi | Nhường ghế trên xe buýt, nói năng nhẹ nhàng nơi công cộng |
| Giúp đỡ người già, người khuyết tật, trẻ có hoàn cảnh khó khăn | Góp sách cũ, quần áo cũ còn tốt khi trường vận động | Đọc truyện cho em nhỏ ở khu phố, tham gia hoạt động thiện nguyện có người lớn tổ chức |
| Tôn trọng quyền, danh dự của người khác | Không chế giễu người khác vì ngoại hình, giọng nói | Không đăng ảnh người khác khi chưa được phép, không bình luận xúc phạm |
| Giữ an toàn giao thông, trật tự chung | Đội mũ bảo hiểm, nắm tay người lớn khi qua đường | Đi xe đạp đúng phần đường, không đua xe, không tụ tập gây ồn |
| Giữ gìn môi trường | Bỏ rác đúng chỗ, tắt vòi nước | Phân loại rác ở nhà, tham gia dọn vệ sinh khu phố |
| Yêu quê hương, đất nước, tôn trọng pháp luật | Kể được tên quê mình, một món ăn, một trò chơi dân gian | Tìm hiểu lịch sử địa phương, nghề truyền thống; hiểu vì sao có luật |
Mục đích của bảng không phải để kiểm tra trẻ làm được bao nhiêu việc. Mỗi em chọn vài việc hợp với mình và làm đều đặn là đủ. Thi đua đếm việc tốt, chấm điểm hay xếp hạng trẻ theo số việc làm được dễ biến lòng tốt thành thành tích.
Tôn trọng người khác: bổn phận cốt lõi ngoài cửa nhà
Trong các bổn phận với cộng đồng, tôn trọng quyền, danh dự, nhân phẩm của người khác là ý quan trọng nhất, vì nó áp dụng ở mọi nơi: trên xe buýt, ở chợ, ở sân chơi, trên mạng. Một đứa trẻ biết tôn trọng sẽ không trêu chọc người có ngoại hình khác mình, không nhại giọng người vùng khác, không cười cợt người khuyết tật, không lấy đồ của người khác dù chỉ để đùa.
Trẻ học sự tôn trọng chủ yếu qua cách người lớn cư xử. Khi đi đường, nếu bố mẹ nói lời khó nghe với người bán hàng rong, quát người đi xe chậm phía trước, trẻ sẽ cho đó là chuyện bình thường. Khi bố mẹ cảm ơn bác giao hàng, nhường đường cho xe cứu thương, xin lỗi khi va vào người khác, trẻ cũng học theo.
Với trẻ lớn, có thể bàn thêm về tôn trọng sự khác biệt: mỗi gia đình có phong tục riêng, mỗi vùng có giọng nói, món ăn riêng, mỗi người có hoàn cảnh riêng. Hiểu điều đó giúp trẻ bớt phán xét và dễ kết bạn hơn. Đây cũng là nền cho bổn phận đoàn kết, hữu nghị với bạn bè và trẻ em các nước mà luật nhắc tới.
Giúp người khác mà vẫn giữ an toàn cho mình
Giúp trong khả năng. Trẻ có thể chỉ đường cho người hỏi ở ngay trước cổng trường, nhặt giúp đồ rơi, gọi người lớn khi thấy cụ già bị ngã. Trẻ không nên tự đưa người lạ đến nơi khác, lên xe của người lạ để chỉ đường, hay vào nhà người lạ để giúp, dù người đó trông đáng thương.
Gặp chuyện vượt sức, gọi người lớn. Thấy tai nạn, đánh nhau, người bị thương, việc của trẻ là tránh xa chỗ nguy hiểm và báo người lớn gần nhất. Khi cần, người lớn gọi 113 để báo công an hoặc 115 để gọi cấp cứu. Trẻ lớn hơn nên được dạy cách gọi hai số này và nói rõ địa chỉ.
Thiện nguyện có người lớn tổ chức. Các hoạt động như quyên góp, thăm hỏi, dọn vệ sinh nên do nhà trường, đoàn đội hoặc tổ chức đáng tin đứng ra, có người lớn đi cùng. Trẻ không nên tự đi quyên tiền ngoài đường hay nhận lời "giúp việc thiện" từ người lạ trên mạng.
Giúp người khác không có nghĩa là bỏ qua cảm giác của mình. Nếu một yêu cầu "giúp đỡ" làm em thấy sợ hay lạ, em được từ chối và kể với bố mẹ. Người tốt thật sự sẽ không giận khi một đứa trẻ nói "con phải hỏi bố mẹ trước".
Yêu quê hương bắt đầu từ hiểu quê hương
Yêu quê hương, đất nước là bổn phận được luật nhắc tới, nhưng tình yêu không thể ra lệnh mà có. Trẻ yêu một nơi khi hiểu nơi đó, có kỷ niệm ở đó, thấy mình thuộc về đó. Vì vậy, cách tốt nhất là cho trẻ khám phá quê mình bằng những trải nghiệm cụ thể.
Một chuyến về quê thăm ông bà, nghe kể về nghề của làng, ăn món đặc sản của vùng, tham gia lễ hội truyền thống ở địa phương, là những bài học sống động hơn mọi bài giảng. Trẻ ở thành phố có thể tìm hiểu tên con đường mình ở được đặt theo ai, khu phố mình ngày xưa thế nào, chợ gần nhà có từ bao giờ. Những câu hỏi đó biến nơi ở thành quê hương.
Từ sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính năm 2025, nhiều nơi có tên tỉnh, tên xã mới. Đây cũng là dịp để cha mẹ và thầy cô cùng trẻ tìm hiểu quê mình trước và sau khi sáp nhập, tên cũ có ý nghĩa gì, để trẻ giữ được ký ức về nơi chốn. Đặt câu hỏi, tìm hiểu cùng con quan trọng hơn bắt con học thuộc.
Tôn trọng pháp luật: giải thích cho trẻ vì sao có luật
Tôn trọng và chấp hành pháp luật là bổn phận với đất nước. Với trẻ, pháp luật nên được giải thích như những quy tắc chung để mọi người sống cùng nhau an toàn và công bằng, giống như luật chơi trong một trò chơi. Không có luật chơi thì trò chơi thành cãi nhau; không có luật thì đường phố thành hỗn loạn.
Ví dụ gần gũi nhất là luật giao thông. Đèn đỏ thì dừng, đội mũ bảo hiểm khi ngồi xe máy, đi đúng phần đường. Trẻ thấy rõ vì sao những quy tắc đó bảo vệ mình. Từ đó, mở rộng dần ra: có luật bảo vệ trẻ em, có luật về học tập, có luật về môi trường, và chính trẻ cũng được luật bảo vệ.
Điều quan trọng là người lớn làm gương. Bố mẹ vượt đèn đỏ khi chở con, rồi lại dạy con phải tôn trọng luật, thì lời dạy mất hết giá trị. Trẻ nhớ việc người lớn làm lâu hơn lời người lớn nói.
Cũng nên cho trẻ biết luật không chỉ là thứ để tuân theo, mà còn là thứ để nhờ cậy. Khi bị đối xử tệ, trẻ có quyền được bảo vệ, và có những nơi như Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để gọi. Biết mình được luật bảo vệ giúp trẻ tự tin hơn khi lên tiếng.
Đoạn dành cho các em: mình làm gì cho nơi mình sống
Phần này viết cho các em đọc.
- Chào hỏi bác hàng xóm, nhường đường cho người già. Những việc nhỏ này làm khu phố dễ chịu hơn.
- Bỏ rác đúng chỗ, kể cả khi không ai nhìn thấy.
- Đội mũ bảo hiểm khi ngồi sau xe máy, đi xe đạp đúng phần đường.
- Không trêu chọc ai vì họ trông khác mình, nói giọng khác mình.
- Muốn giúp người lạ thì giúp ở chỗ đông người, gần bố mẹ hoặc thầy cô. Không đi theo người lạ, không lên xe người lạ.
- Thấy chuyện nguy hiểm, tránh xa và gọi người lớn.
- Hỏi ông bà, bố mẹ về quê mình: ở đó có món gì ngon, trò chơi gì vui, nghề gì hay.
- Gặp bạn ở nơi khác đến, nói giọng khác, em có thể hỏi bạn về quê của bạn. Biết thêm một nơi là có thêm một điều hay.
- Em không cần làm việc lớn mới là người tốt. Một việc nhỏ mỗi ngày, làm vì em muốn, là đã đủ.
Giữ gìn môi trường: bổn phận trẻ nhìn thấy kết quả
Trong các bổn phận với cộng đồng, giữ gìn môi trường là việc trẻ dễ hiểu và dễ thấy kết quả nhất. Một bãi cỏ được nhặt sạch rác, một góc sân có thêm chậu cây, một thùng rác phân loại ở nhà, đều là những thay đổi trẻ tự tay làm ra.
Ở nhà, trẻ có thể tập tắt điện khi ra khỏi phòng, khoá vòi nước khi đánh răng, mang hộp đựng đồ ăn thay vì túi ni lông khi đi học, giúp bố mẹ để riêng giấy vụn, chai nhựa, thức ăn thừa. Ở trường và khu phố, trẻ có thể tham gia các buổi dọn vệ sinh, trồng cây có người lớn tổ chức. Việc nào cũng nhỏ, nhưng làm đều đặn thì thành thói quen sống.
Với trẻ lớn hơn, nên bàn cùng con những câu hỏi như rác ở khu mình đi về đâu, con sông gần nhà vì sao đổi màu, vì sao mùa này nóng hơn. Không cần câu trả lời hoàn hảo; điều quan trọng là trẻ quen để ý tới nơi mình sống và thấy mình có phần trách nhiệm.
Cần tránh biến chuyện môi trường thành nỗi sợ. Những lời kiểu "trái đất sắp hỏng hết rồi" dễ làm trẻ lo âu. Nên nói theo hướng: có vấn đề thật, nhiều người đang cùng giải quyết, và việc nhỏ của con cũng góp một phần.
Câu hỏi thường gặp
Bổn phận của trẻ em với cộng đồng gồm những gì?
Theo tinh thần Luật Trẻ em 2016, đó là tôn trọng, lễ phép với người lớn tuổi, giúp đỡ người gặp khó khăn, tôn trọng quyền và danh dự của người khác, giữ an toàn giao thông, trật tự chung và bảo vệ môi trường.
Trẻ có nên tham gia hoạt động thiện nguyện không?
Có thể, nếu hoạt động do nhà trường, đoàn đội hoặc tổ chức đáng tin đứng ra và có người lớn đi cùng. Trẻ không nên tự đi quyên góp ngoài đường hay nhận lời giúp việc thiện từ người lạ trên mạng.
Dạy con giúp người lạ thế nào để vẫn an toàn?
Dạy con giúp ở nơi đông người, gần người lớn quen biết, trong việc nhỏ như chỉ đường hay nhặt đồ rơi. Không lên xe, không đi theo, không vào nhà người lạ. Gặp chuyện vượt sức thì tránh xa và gọi người lớn.
Làm sao để trẻ yêu quê hương mà không thấy bị ép?
Cho trẻ trải nghiệm quê mình qua chuyến thăm ông bà, món ăn, lễ hội, câu chuyện về con đường, khu phố. Tình yêu đến từ hiểu biết và kỷ niệm, không đến từ việc bắt học thuộc.
Có nên thi đua đếm việc tốt cho trẻ không?
Không nên chấm điểm hay xếp hạng trẻ theo số việc tốt. Điều đó dễ biến lòng tốt thành thành tích và làm trẻ so bì nhau. Ghi nhận bằng lời và để trẻ tự chọn việc mình muốn làm hiệu quả hơn.
Trẻ thấy tai nạn trên đường thì nên làm gì?
Tránh xa chỗ nguy hiểm và báo ngay người lớn gần nhất. Trẻ lớn có thể được dạy gọi 115 để gọi cấp cứu hoặc 113 để báo công an, nói rõ địa chỉ. Không tự lao vào giúp khi chưa an toàn.