Với nhà trường, bổn phận của trẻ em theo tinh thần Luật Trẻ em 2016 gồm tôn trọng thầy cô và cán bộ nhà trường, thương yêu và giúp đỡ bạn bè, chăm lo việc học và giữ gìn tài sản chung. Nghe qua thì quen, nhưng mỗi ý đều có chỗ dễ hiểu lệch: tôn trọng thầy cô có phải là không được hỏi lại, giúp bạn có phải là cho bạn chép bài, đoàn kết có phải là che giấu cho nhau?
Bài này đi vào mối quan hệ giữa trẻ với thầy cô và bạn bè, phần "người với người" trong trường học. Các chuyện về nội quy, kỷ luật, khoản đóng góp, đồng phục hay điện thoại trong lớp thuộc danh mục quyền và nghĩa vụ của học sinh ở trường của trang, không nhắc lại ở đây.
Tôn trọng thầy cô nghĩa là gì trong lớp học hôm nay
Ngày trước, tôn trọng thầy cô thường gắn với hình ảnh học trò ngồi im, khoanh tay, thầy nói gì nghe nấy. Ngày nay, lớp học khuyến khích học sinh hỏi, thảo luận, trình bày ý kiến. Điều đó không làm sự tôn trọng mất đi; nó chỉ đổi cách thể hiện.
Tôn trọng thầy cô là lắng nghe khi thầy cô giảng, không làm việc riêng, không nói chen ngang. Là chào hỏi lễ phép trong và ngoài giờ học. Là làm bài được giao một cách trung thực, không nhờ người làm hộ. Là không nói xấu, không chế ảnh, không đăng lời giễu cợt thầy cô lên mạng. Là cảm ơn khi được giúp, xin lỗi khi mình sai.
Tôn trọng cũng bao gồm cả những người làm việc khác trong trường: bác bảo vệ, cô cấp dưỡng, cô thủ thư, cô y tế, cô lao công. Trẻ chào hỏi bác bảo vệ, không xả rác cho cô lao công dọn, là đang học cách tôn trọng mọi nghề, mọi người. Đây là bài học mà nhiều người lớn nhớ mãi về những thầy cô đã dạy mình.
Với trẻ học ở các cơ sở trợ giúp xã hội hay trung tâm nuôi dưỡng, tinh thần cũng tương tự: tôn trọng người chăm sóc, giúp đỡ các bạn cùng sống, giữ gìn đồ dùng chung. Bổn phận ở đâu cũng xuất phát từ việc ghi nhận công sức của người đang lo cho mình.
Hỏi lại và góp ý với thầy cô: lễ phép vẫn nói được
Hỏi khi chưa hiểu là quyền và cũng là việc học. Một em giơ tay hỏi lại phần chưa hiểu không hề thiếu tôn trọng. Ngược lại, im lặng cho qua rồi làm bài sai mới là bỏ phí công thầy cô. Cha mẹ nên khuyến khích con hỏi, và dạy con mở lời bằng câu như "Thưa cô, em chưa hiểu phần này, cô giảng lại giúp em được không ạ".
Thấy chấm bài hay ghi điểm nhầm, nói riêng và nhẹ nhàng. Thầy cô cũng có lúc nhầm. Em có thể đợi cuối giờ, mang bài lên và nói "Thưa thầy, em thấy câu này hình như em làm đúng, thầy xem lại giúp em ạ". Nói riêng, nói nhỏ nhẹ, có bài làm kèm theo, thì hầu hết thầy cô đều vui lòng xem lại.
Không đồng ý với cách đối xử, kể cho bố mẹ. Nếu em thấy mình bị đối xử không công bằng, bị nói những lời làm tổn thương trước lớp, hãy kể với bố mẹ. Bố mẹ sẽ là người trao đổi với thầy cô hoặc nhà trường. Em không phải tự giải quyết một mình, cũng không cần cãi lại trong lớp.
Tôn trọng không có nghĩa là chịu đựng việc sai. Nếu bất kỳ người lớn nào trong trường làm em đau, làm em sợ, chạm vào em theo cách em thấy không ổn, hoặc bắt em giữ bí mật, em phải kể ngay với bố mẹ hoặc người lớn em tin. Đó là bổn phận giữ an toàn cho bản thân, đứng trên mọi phép lịch sự.
Đoàn kết, giúp đỡ bạn: chỗ đúng và chỗ dễ lệch
Thương yêu, đoàn kết, giúp đỡ bạn bè là bổn phận được luật nhắc tới. Nhưng trẻ dễ hiểu "đoàn kết" thành bao che, "giúp đỡ" thành làm hộ. Bảng dưới giúp người lớn giải thích cho trẻ.
| Tình huống | Giúp bạn đúng cách | Dễ bị nhầm là giúp |
|---|---|---|
| Bạn không hiểu bài | Giảng lại, cùng làm bài tương tự | Cho bạn chép nguyên bài của mình |
| Bạn nghỉ ốm | Chép giúp bài ghi, kể bạn nghe bài mới | Không có gì sai, chỉ cần nhớ hỏi thầy cô trước khi gửi đề kiểm tra |
| Bạn bị trêu chọc | Đứng cạnh bạn, rủ bạn chơi cùng, báo thầy cô | Cười theo cho khỏi bị trêu lây |
| Bạn làm sai, sợ bị biết | Khuyên bạn nhận lỗi, đi cùng bạn đến gặp thầy cô | Nói dối giúp bạn, giữ bí mật cả khi có người bị hại |
| Bạn mới chuyển đến | Chỉ đường trong trường, giới thiệu bạn với nhóm | Để bạn tự xoay xở vì "chưa thân" |
Đoàn kết không có nghĩa là cả lớp phải giống nhau hay bênh nhau trong mọi chuyện. Đoàn kết là không để ai bị bỏ lại, không để ai bị làm hại. Khi một bạn bị bắt nạt, đứng về phía bạn ấy mới là đoàn kết thật. Chuyện bắt nạt, bạo lực học đường có danh mục riêng của trang với hướng dẫn chi tiết hơn.
Giữ gìn tài sản chung của trường
Bàn ghế, sách thư viện, dụng cụ thí nghiệm, sân chơi, cây xanh, nhà vệ sinh đều là tài sản chung. Giữ gìn chúng là một bổn phận cụ thể mà trẻ thấy rõ kết quả: lớp sạch hơn, sách còn mới cho khoá sau, nhà vệ sinh dễ chịu hơn.
Với trẻ nhỏ, có thể giải thích bằng câu đơn giản: "Đồ của trường là đồ của tất cả các bạn, kể cả những bạn năm sau mới vào học." Với trẻ lớn hơn, nên nói về sự công bằng: một người vẽ bậy lên bàn thì người ngồi sau phải chịu chiếc bàn bẩn, một người làm hỏng máy chiếu thì cả lớp không xem được bài giảng.
Khi trẻ lỡ làm hỏng đồ của trường, điều quan trọng là trung thực nhận lỗi và cùng tìm cách khắc phục. Cha mẹ nên khen con vì đã nói thật trước khi bàn đến chuyện đền bù. Việc bồi thường cụ thể thế nào thì theo quy định của nhà trường và trao đổi giữa phụ huynh với giáo viên, nên giữ ở mức hợp lý và mang tính giáo dục, không làm trẻ hoảng sợ.
Phong trào giữ lớp xanh sạch, trồng cây trong sân trường, nhặt rác sau giờ ra chơi là những dịp tốt để trẻ thực hiện bổn phận này cùng nhau. Nhà trường nên tổ chức theo hướng khuyến khích, không biến thành thi đua xếp hạng lớp hay chấm điểm từng em.
Bổn phận học tập: chăm chỉ theo sức của mình
Thực hiện nhiệm vụ học tập, rèn luyện là bổn phận của trẻ với nhà trường. Chăm chỉ ở đây là đi học đều, làm bài được giao, cố gắng hiểu bài, không gian lận. Nó không đồng nghĩa với phải đứng đầu lớp hay đạt một con số điểm nhất định.
Mỗi trẻ có tốc độ học khác nhau. Một em đọc chậm nhưng ngày nào cũng tập đọc là đang làm tròn bổn phận học tập. Một em giỏi toán nhưng chép bài của bạn môn văn thì chưa. Khi nói chuyện với con về học tập, cha mẹ nên khen sự cố gắng và thói quen tốt hơn là khen con số; hỏi "hôm nay con học được gì mới" thay vì chỉ hỏi "được mấy điểm".
Nếu con gặp khó khăn kéo dài với việc học, có thể là con cần được hỗ trợ: mắt kém nên nhìn bảng không rõ, khó tập trung, áp lực từ bạn bè, hay chuyện gì đó ở nhà làm con không yên. Trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để cùng tìm nguyên nhân sẽ có ích hơn mắng con lười.
Đoạn dành cho các em: ở trường, mình làm được gì
Phần này viết cho các em đọc.
- Chào thầy cô, cảm ơn khi được giúp, xin lỗi khi mình sai. Ba câu nhỏ mà ai cũng vui.
- Chưa hiểu bài thì hỏi. Hỏi lại là đang học, không phải là kém.
- Giúp bạn hiểu bài, đừng cho bạn chép. Bạn hiểu thì lần sau bạn tự làm được.
- Thấy bạn bị trêu, em có thể đứng cạnh bạn, rủ bạn đi chơi cùng, và kể với thầy cô.
- Bàn ghế, sách vở của trường là của tất cả mọi người. Giữ sạch, dùng cẩn thận.
- Nếu người lớn nào ở trường làm em đau hay làm em sợ, em kể ngay với bố mẹ hoặc người em tin. Em không có lỗi.
- Thầy cô cũng có lúc nhầm. Em được nói nhẹ nhàng: "Thưa cô, cô xem lại giúp em ạ."
- Bạn nào ngồi một mình giờ ra chơi, em có thể rủ bạn ấy chơi cùng. Một lời rủ có khi làm bạn vui cả ngày.
Cha mẹ phối hợp với thầy cô để con làm tròn bổn phận
Bổn phận của trẻ ở trường dễ thực hiện hơn khi gia đình và nhà trường nói cùng một tiếng nói. Một vài việc cha mẹ làm được:
- Nói tốt về thầy cô trước mặt con, kể cả khi có điều chưa hài lòng. Góp ý với thầy cô thì gặp riêng, không phàn nàn trước mặt trẻ hay trên nhóm phụ huynh.
- Hỏi con về bạn bè, không chỉ về điểm số: hôm nay con chơi với ai, có bạn nào cần giúp không, con đã giúp ai chưa.
- Khi con kể chuyện mâu thuẫn với bạn, nghe hết hai phía trước khi kết luận. Đừng vội bảo con "cứ đánh lại" hay "mặc kệ nó".
- Liên lạc với giáo viên chủ nhiệm định kỳ, không chỉ khi có chuyện. Một lời cảm ơn thầy cô cuối học kỳ cũng là cách dạy con biết ơn.
- Khi trường có hoạt động chung như dọn vệ sinh, trồng cây, sinh hoạt lớp, động viên con tham gia và hỏi con cảm thấy thế nào sau đó.
- Khi thấy dấu hiệu con bị đối xử tệ ở trường, như sợ đi học, có vết thương lạ, thu mình, hãy trò chuyện nhẹ nhàng và báo nhà trường. Nếu nghiêm trọng, báo công an xã, phường hoặc gọi 111.
Phối hợp không có nghĩa là cha mẹ và thầy cô "liên minh" để quản con. Mục tiêu là để con thấy những người lớn quan trọng trong đời mình cùng tôn trọng nhau, và cùng tôn trọng con.
Câu hỏi thường gặp
Bổn phận của học sinh với thầy cô gồm những gì?
Theo tinh thần Luật Trẻ em 2016, trẻ cần tôn trọng thầy cô và cán bộ nhà trường, lắng nghe, lễ phép, trung thực trong học tập. Tôn trọng không có nghĩa là không được hỏi lại hay góp ý một cách nhẹ nhàng.
Con thấy cô chấm điểm sai thì có nên nói không?
Nên. Con có thể đợi cuối giờ, mang bài lên gặp riêng và nhẹ nhàng nhờ cô xem lại. Cha mẹ có thể giúp con tập câu nói trước. Hỏi lại đúng cách là thể hiện sự tôn trọng chứ không phải hỗn.
Cho bạn chép bài có phải là giúp đỡ bạn bè không?
Không. Giúp bạn là giảng lại để bạn hiểu và tự làm được. Cho chép bài làm bạn không học được gì và là thiếu trung thực với thầy cô. Có thể giải thích với con rằng giúp thật là giúp bạn giỏi lên.
Con làm hỏng đồ của trường thì cha mẹ xử lý thế nào?
Trước hết khen con vì đã nói thật, rồi cùng con gặp giáo viên để nhận lỗi và hỏi cách khắc phục theo quy định của trường. Giữ việc này ở mức giáo dục, không làm con sợ hãi hay xấu hổ trước lớp.
Con bị thầy cô đối xử không công bằng thì phải làm sao?
Lắng nghe con kể đầy đủ, ghi lại sự việc, rồi trao đổi bình tĩnh với giáo viên chủ nhiệm hoặc ban giám hiệu. Không nên để con tự đối đầu trong lớp. Nếu sự việc nghiêm trọng hoặc có dấu hiệu bạo lực, báo thêm cơ quan chức năng và có thể gọi 111.
Đoàn kết với bạn có nghĩa là phải giữ bí mật cho bạn trong mọi chuyện?
Không. Có những bí mật cần được kể cho người lớn, nhất là khi có người bị làm hại hoặc bạn đang gặp nguy hiểm. Kể với thầy cô trong trường hợp đó là đang bảo vệ bạn, không phải phản bạn.