Khi cha mẹ đi làm ăn xa, con ở lại vẫn có đầy đủ các quyền theo Luật Trẻ em 2016: được chăm sóc, được học, được bảo vệ, được liên hệ và tiếp xúc với cha mẹ. Cha mẹ ở xa vẫn là người chịu trách nhiệm chính với con theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Đi làm xa để lo cho gia đình là lựa chọn chính đáng của rất nhiều gia đình Việt; điều cần là sắp xếp sao cho quyền của con không bị bỏ trống.
Bài này không bàn chuyện có nên đi hay không. Nó đi qua những việc cha mẹ nên làm trước khi đi, cách giữ kết nối với con trong thời gian xa, những dấu hiệu con đang gặp khó, và những tình huống mà luật đặc biệt để ý như trẻ phải tự ở một mình hoặc anh chị nhỏ tuổi phải trông em.
Quyền của con khi cha mẹ ở xa
Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền của trẻ được sống chung với cha mẹ, và khi phải sống xa thì có quyền được duy trì liên hệ, tiếp xúc với cả cha và mẹ. Quyền này không đòi hỏi cha mẹ bỏ việc để về; nó đòi hỏi cha mẹ giữ được sợi dây với con, và người lớn ở nhà không cản trở sợi dây đó.
Các quyền khác vẫn nguyên vẹn: quyền được học tập, quyền được chăm sóc sức khoẻ, quyền được vui chơi, quyền được bảo vệ khỏi bạo lực, bóc lột và bỏ mặc. Cha mẹ ở xa không trực tiếp làm những việc này mỗi ngày, nhưng có trách nhiệm đảm bảo có người làm, có tiền để làm, và có cách để biết những việc đó đang được làm.
Trẻ có cha mẹ đi làm ăn xa trong thời gian dài không tự động thuộc nhóm trẻ có hoàn cảnh đặc biệt. Tuy vậy, chính quyền cơ sở và nhà trường thường để ý đến nhóm trẻ này vì nguy cơ bỏ học, bị bỏ mặc hoặc bị xâm hại cao hơn khi thiếu người lớn giám sát. Cha mẹ nên chủ động báo cho thầy cô chủ nhiệm biết hoàn cảnh để có thêm người để ý.
Tiền gửi về cũng là một phần của việc giữ quyền cho con, nhưng không phải là tất cả. Có những gia đình gửi tiền đều mà con vẫn thiếu sách vở, vì khoản tiền được dùng cho việc khác của cả nhà mà không ai để ý. Cha mẹ nên thống nhất rõ với người chăm con phần nào dành cho con, và thỉnh thoảng hỏi chính con xem con có thiếu gì cho việc học, việc ăn mặc không. Hỏi như vậy không phải để kiểm tra ông bà, mà để con biết cha mẹ vẫn lo cho từng việc nhỏ của mình.
Việc làm trước khi đi
Một tháng trước khi đi là khoảng thời gian hợp lý để chuẩn bị cho con. Những việc nên làm:
- Chọn người chăm con hằng ngày: ông bà, cô dì, chú bác. Hỏi người đó có thật sự đủ sức khoẻ và thời gian không, đừng chỉ dựa vào việc họ không nỡ từ chối.
- Nói với con sớm, rõ ràng: bố mẹ đi đâu, làm gì, bao lâu, khi nào về thăm. Với trẻ nhỏ, có thể đánh dấu ngày về trên một tờ lịch tự vẽ.
- Hỏi con lo lắng điều gì, muốn ở với ai trong số những người có thể nhận. Ý kiến của con giúp chọn đúng người.
- Chuẩn bị giấy uỷ quyền cho người chăm con để đưa con đi khám, làm việc với nhà trường, cùng bộ hồ sơ giấy tờ của con.
- Gặp thầy cô chủ nhiệm, báo hoàn cảnh và cách liên lạc với cha mẹ.
- Thống nhất với người chăm con về những điều không thương lượng: con đi học đều, không bị đánh, ốm thì đi khám.
- Thống nhất khoản tiền gửi về hằng tháng cho con, ai giữ, dùng vào đâu.
Ngày đi, chào con đàng hoàng. Lẻn đi lúc con ngủ để tránh nước mắt thường làm con mất niềm tin và lo lắng hơn, vì con không biết lần sau người lớn có biến mất như vậy nữa không.
Giữ kết nối với con khi ở xa
Gọi đều đặn hơn là gọi dài. Một cuộc gọi ngắn vào giờ cố định vài lần mỗi tuần giúp con yên tâm hơn một cuộc gọi dài thất thường. Con biết lúc nào sẽ được nói chuyện với bố mẹ.
Hỏi chuyện cụ thể. "Hôm nay con chơi gì ở trường?" dễ trả lời hơn "Con có ngoan không?". Câu hỏi về việc ngoan hay hư biến cuộc gọi thành buổi kiểm tra.
Có mặt trong những ngày quan trọng. Khai giảng, sinh nhật, buổi họp phụ huynh: nếu không về được, gọi video hoặc gửi lời nhắn riêng cho con vào đúng ngày đó. Hỏi thầy cô để biết lịch các buổi quan trọng từ đầu năm học, ghi vào lịch của mình như một cuộc hẹn không được lỡ.
Giữ lời hứa về ngày về. Hứa Tết về mà không về là nỗi thất vọng con nhớ rất lâu. Nếu chưa chắc, nói "bố mẹ đang cố gắng" thay cho một lời hứa chắc chắn. Khi có thay đổi, báo sớm và giải thích.
Để con chủ động liên lạc. Con được gọi cho bố mẹ khi nhớ, khi có chuyện, không phải xin phép người lớn ở nhà. Đây là quyền của con, không phải đặc ân.
Nói chuyện riêng với con. Thỉnh thoảng gọi vào lúc con được nói chuyện riêng, không có người lớn khác bên cạnh. Có những điều con chỉ kể khi không ai nghe.
Dấu hiệu con đang không ổn
Trẻ ở xa cha mẹ thường không nói thẳng "con buồn" hay "con gặp chuyện". Những dấu hiệu cha mẹ và người chăm con nên để ý:
- Kết quả học tập đi xuống rõ, nghỉ học, trốn học, thầy cô báo con hay ngủ gật hoặc lơ đãng.
- Con thu mình, ít nói, không muốn nói chuyện điện thoại với bố mẹ, hoặc ngược lại khóc nhiều mỗi khi gọi.
- Thay đổi ăn ngủ rõ rệt, gặp ác mộng, tè dầm trở lại ở trẻ nhỏ.
- Con sợ một người cụ thể, không muốn ở nhà một mình với người đó.
- Con có tiền hoặc đồ vật không rõ nguồn gốc, quen bạn mới lớn tuổi hơn nhiều, đi chơi khuya.
- Con dành gần hết thời gian ngoài giờ học cho điện thoại, bỏ bạn bè và hoạt động trước đây con thích.
Một dấu hiệu chưa nói lên điều gì chắc chắn. Khi thấy vài dấu hiệu cùng lúc, cha mẹ nên về hoặc nói chuyện riêng với con, trao đổi với thầy cô. Nếu lo con có thể đang bị xâm hại hoặc bạo lực, gọi Tổng đài 111 để được hướng dẫn, và gọi 113 nếu con đang gặp nguy hiểm.
Khi đoàn tụ: con về ở với cha mẹ hoặc cha mẹ trở về
Đoàn tụ thường được hình dung là ngày vui, và đúng là vậy. Nhưng với một đứa trẻ đã quen sống với ông bà vài năm, việc chuyển lên thành phố ở với cha mẹ cũng là một lần xa nhà: xa ông bà, xa bạn, xa trường cũ. Ngược lại, khi cha mẹ trở về sau nhiều năm, con có thể ngượng ngùng, không quen nghe lời người mà con chỉ gặp qua màn hình.
Quyền được bày tỏ ý kiến của con áp dụng cả ở đây. Hỏi con muốn chuyển vào thời điểm nào, lo điều gì nhất, muốn mang theo gì. Nếu được, chuyển vào dịp nghỉ hè để con không phải đổi trường giữa năm học. Giữ liên lạc giữa con và ông bà sau khi chuyển, để con không thấy mình bị cắt khỏi người đã nuôi mình.
Cha mẹ trở về cũng nên vào vai từ từ. Ông bà đã đặt quy tắc trong nhà nhiều năm; đổi hết ngay ngày đầu dễ làm con bối rối và làm ông bà buồn. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những việc gần gũi như đưa đón con đi học, ăn tối cùng con, rồi mới dần bàn đến việc học, giờ giấc. Thời gian để con quen lại với cha mẹ có thể tính bằng tháng, và đó là điều bình thường.
Trẻ tự ở nhà một mình, anh chị trông em: ranh giới nằm ở đâu
Một số gia đình khi cả cha mẹ đi làm xa, không có ai trông, để con lớn ở nhà tự lo và trông em. Luật Việt Nam không ghi một độ tuổi cụ thể mà từ đó trẻ được ở nhà một mình, nhưng Luật Trẻ em 2016 cấm bỏ mặc trẻ em và yêu cầu người chăm sóc đảm bảo an toàn cho trẻ. Để một trẻ nhỏ tự ở nhà dài ngày, tự nấu ăn, tự đi học, không có người lớn nào chịu trách nhiệm là đặt trẻ vào tình trạng bị bỏ mặc.
Anh chị trông em là chuyện bình thường trong gia đình Việt, và có thể là một phần bổn phận vừa sức của trẻ lớn. Nhưng có giới hạn: một đứa trẻ không thể thay hoàn toàn vai trò của cha mẹ, không nên phải nghỉ học để trông em, không nên chịu trách nhiệm một mình khi em ốm nặng. Nếu không có người lớn nào ở nhà, cha mẹ cần nhờ một người lớn ở gần nhận trách nhiệm chính, dù chỉ là ghé qua mỗi ngày.
Dành cho con đọc: nếu con đang ở nhà với em trong lúc bố mẹ đi xa, con đang làm một việc rất có trách nhiệm. Nhưng con không phải lo hết một mình. Con nhớ số 115 khi có người cần cấp cứu, số 113 khi có nguy hiểm, số 111 khi con cần người lớn giúp. Con kể với thầy cô hoặc hàng xóm tin cậy nếu việc trông em làm con không đi học được.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ đi làm xa có vi phạm quyền được sống chung với cha mẹ của con không?
Không, nếu cha mẹ vẫn đảm bảo con có người chăm sóc phù hợp và giữ liên hệ với con. Luật Trẻ em 2016 bảo vệ quyền của trẻ được duy trì liên hệ với cha mẹ khi phải sống xa, không cấm cha mẹ đi làm ăn.
Mấy tuổi thì con được ở nhà một mình?
Luật không quy định một độ tuổi chung. Điều luật đòi hỏi là trẻ không bị bỏ mặc và được đảm bảo an toàn. Ở nhà một mình vài giờ khác với tự lo cả tuần. Cha mẹ cần cân nhắc mức trưởng thành của con và luôn có người lớn chịu trách nhiệm.
Ở xa thì cha mẹ có được nghe thầy cô báo về con không?
Có. Cha mẹ vẫn là người đại diện của con. Cha mẹ nên báo nhà trường cách liên lạc với mình và ai là người chăm con ở nhà, để thầy cô liên lạc với cả hai khi cần.
Con không muốn nói chuyện điện thoại với bố mẹ thì làm sao?
Đừng ép hay trách con. Con có thể đang giận vì bị xa, hoặc đang ngại một chuyện chưa kể được. Thử đổi cách: nhắn tin, gửi ảnh, gọi ngắn hơn, hỏi chuyện con thích. Nếu kéo dài kèm dấu hiệu khác, nên trao đổi với thầy cô và người chăm con.
Khi về quê thăm, cha mẹ nên làm gì với con?
Dành thời gian riêng cho con, không chỉ đi thăm họ hàng. Gặp thầy cô, xem vở, hỏi con về bạn bè. Hỏi con điều gì trong thời gian qua khó nhất và cần thay đổi gì cho lần đi tới.