Trẻ bị bắt nạt thường không nói ra, nhưng hiếm khi không để lại dấu hiệu nào. Một đứa trẻ hay than đau bụng mỗi sáng thứ Hai, về nhà là đói cồn cào dù đã có tiền ăn sáng, đồ dùng hay mất hơn bình thường, hoặc bỗng dưng không muốn nhắc đến một bạn từng thân — mỗi chuyện riêng lẻ có thể vô hại, nhưng nhiều chuyện cùng lúc là lúc người lớn nên dừng lại và hỏi.
Bài này liệt kê các nhóm dấu hiệu cha mẹ thấy ở nhà và thầy cô thấy ở lớp, cách hỏi chuyện để trẻ không khép lại, và những dấu hiệu cần hành động ngay trong ngày. Không có dấu hiệu nào tự nó chứng minh trẻ bị bắt nạt; mục đích là để không bỏ sót, chứ không phải để kết luận vội.
Dấu hiệu trên cơ thể và đồ dùng
Vết bầm, trầy xước không giải thích được. Trẻ hiếu động thì hay va quệt. Điều đáng để ý là vết ở chỗ ít khi va phải như cánh tay trên, lưng, hoặc khi hỏi thì trẻ trả lời ấp úng, mỗi lần một kiểu, hay vội kéo áo che đi.
Đồ dùng mất, hỏng thường xuyên. Bút, thước, sách vở rách, áo đồng phục bẩn hoặc rách, cặp có vết vẽ bậy. Một lần là chuyện thường; tháng nào cũng mất đồ là chuyện cần hỏi.
Tiền tiêu vặt "biến mất". Trẻ xin thêm tiền mà không nói rõ để làm gì, về nhà đói dù đã được cho tiền ăn sáng, hoặc lấy tiền trong nhà. Có khi trẻ đang bị ép nộp tiền hoặc mua đồ cho người khác.
Than mệt, đau đầu, đau bụng vào các buổi sáng đi học. Cơ thể phản ứng thật với nỗi sợ, nên trẻ không giả vờ. Nếu các cơn đau hay xuất hiện vào ngày đi học và biến mất vào cuối tuần, đó là dấu hiệu đáng hỏi. Dù vậy, vẫn nên cho trẻ đi khám để loại trừ nguyên nhân sức khoẻ.
Quần áo, giày dép bị làm bẩn có chủ ý. Áo dính mực, giày bị giấu, mũ bảo hiểm bị vứt đi chỗ khác, xe đạp bị xì hơi nhiều lần. Trẻ thường bịa ra một lý do như "con tự làm đổ" để khỏi phải kể. Nếu lý do lặp lại và nghe không hợp lý, hãy ghi nhớ và hỏi lại vào lúc khác, nhẹ nhàng.
Dấu hiệu trong cảm xúc và thói quen ở nhà
Nhiều dấu hiệu nằm ở thay đổi so với chính trẻ trước đây, chứ không phải so với trẻ khác. Một đứa vốn trầm thì việc ít nói không có gì lạ; một đứa vốn hay kể chuyện lớp bỗng im bặt thì đáng để ý.
- Khó ngủ, ngủ chập chờn, gặp ác mộng, hoặc ngủ quá nhiều.
- Ăn ít hẳn hoặc ăn nhiều bất thường, nhất là ngay khi đi học về.
- Dễ cáu, khóc vì chuyện nhỏ, hoặc trút giận lên em nhỏ, lên vật nuôi.
- Tránh nói về trường, về lớp, trả lời "bình thường" cho mọi câu hỏi.
- Giật mình, giấu điện thoại, buồn bã sau khi đọc tin nhắn.
- Nói những câu như "con chẳng làm được gì ra hồn", "không ai thích con".
- Bỏ dở sở thích từng yêu thích, không muốn ra ngoài vào cuối tuần.
Những dấu hiệu này cũng có thể do áp lực học, chuyện gia đình hay giai đoạn dậy thì. Vì thế đừng vội gán cho bắt nạt; hãy dùng chúng làm lý do để trò chuyện nhiều hơn. Nếu trẻ nói những câu cho thấy muốn làm hại bản thân, việc đầu tiên là ở cạnh con và tìm người có chuyên môn hỗ trợ ngay, không để trẻ một mình.
Dấu hiệu liên quan đến việc đi học và bạn bè
Có những thay đổi chỉ lộ ra khi để ý đường đi, giờ giấc và các mối quan hệ của trẻ. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp và cách người lớn hỏi tiếp.
| Điều bạn thấy | Có thể đang xảy ra | Hỏi tiếp thế nào |
|---|---|---|
| Đòi đổi đường đi học, đòi đưa đón tận cổng | Bị chặn đường, bị chờ ở một chỗ nào đó | "Đường cũ có gì làm con ngại không?" |
| Không muốn đi tham quan, đi trại, ra chơi | Sợ những lúc vắng người lớn | "Giờ ra chơi con hay làm gì, ngồi với ai?" |
| Không còn nhắc tên bạn thân cũ | Bị bạn ấy hoặc nhóm bạn gạt ra | "Dạo này con với bạn ấy thế nào?" |
| Kết quả học giảm nhanh, hay quên mang đồ | Mất tập trung vì lo sợ | "Có gì ở lớp làm con khó tập trung không?" |
| Không được mời sinh nhật, không có trong nhóm lớp | Bị cô lập có chủ ý | "Con thấy mình có nhóm bạn nào không?" |
| Xin nghỉ học nhiều, đến lớp muộn có chủ ý | Tránh một người hoặc một thời điểm | "Ở trường có lúc nào con thấy sợ không?" |
Mỗi câu hỏi ở cột cuối đều mở, không chứa sẵn câu trả lời và không có chữ "bắt nạt". Trẻ thường dễ trả lời câu hỏi cụ thể về một khoảnh khắc hơn là câu hỏi chung "ở lớp có ổn không".
Thầy cô thấy gì ở lớp mà cha mẹ không thấy
Giáo viên có lợi thế là nhìn thấy trẻ giữa các bạn. Một số dấu hiệu chỉ lộ ra ở trường: một học sinh luôn là người cuối cùng được chọn vào nhóm; khi chia nhóm tự do thì cả lớp tránh ngồi gần một bạn; có tiếng cười khúc khích mỗi lần bạn ấy phát biểu; bạn ấy hay ở lại trong lớp vào giờ ra chơi, hay xin lên phòng y tế, hay tìm cớ đứng gần giáo viên.
Giáo viên cũng có thể nhận ra trẻ đang đi bắt nạt người khác: hay chỉ huy một nhóm, hay nói những câu châm chọc nhỏ khi giáo viên quay lưng, có những trò "đùa" mà chỉ một bạn là nạn nhân. Ghi lại các quan sát này, kèm ngày giờ, có ích hơn nhiều so với nhận xét chung chung trong sổ.
Khi thấy dấu hiệu, giáo viên nên trao đổi với phụ huynh của trẻ có thể đang bị bắt nạt một cách kín đáo, không nêu tên các bạn khác trước khi tìm hiểu rõ. Cha mẹ và thầy cô ghép những gì mỗi bên thấy lại thường ra bức tranh rõ hơn nhiều so với mỗi bên đoán riêng.
Cách hỏi chuyện để trẻ không khép lại
Hỏi sai cách có thể khiến trẻ chối ngay và không bao giờ kể nữa. Những bước dưới đây không phải công thức, nhưng giúp cha mẹ, thầy cô tránh các lỗi hay gặp.
- Chọn lúc thả lỏng: khi đang đi bộ, đang nấu ăn cùng, trước giờ ngủ. Ngồi cạnh nhau dễ nói hơn ngồi đối diện như tra hỏi.
- Bắt đầu bằng chuyện cụ thể, nhỏ: "Hôm nay giờ ra chơi con chơi gì?" thay vì "Có ai bắt nạt con không?".
- Kể một chuyện tương tự từ thời mình đi học hoặc một chuyện trong truyện, phim, rồi hỏi con nghĩ sao. Trẻ dễ bàn về người khác trước khi nói về mình.
- Khi con bắt đầu kể, giữ giọng bình tĩnh, không ngắt lời, không hỏi dồn "sao con không đánh lại", "sao không kể sớm".
- Nói rõ: "Con kể cho bố mẹ là đúng. Đây không phải lỗi của con."
- Hỏi con muốn bố mẹ giúp thế nào, và hứa không làm gì sau lưng con trừ khi con đang gặp nguy hiểm.
- Nếu con chưa muốn kể, đừng ép. Nói rằng bố mẹ luôn sẵn sàng nghe, và mở lại câu chuyện vào một dịp khác.
Bài riêng trong danh mục bàn kỹ những gì nên nói và tránh nói khi con đã kể. Với giáo viên, nguyên tắc tương tự: nói chuyện riêng, không hỏi trước mặt cả lớp, không bắt trẻ chỉ mặt bạn kia ngay tại chỗ.
Những trẻ dễ bị bỏ sót dấu hiệu
Có những nhóm trẻ mà dấu hiệu bị bắt nạt hay bị người lớn đọc nhầm thành "tính nó vậy". Trẻ mới chuyển trường, chuyển lớp thường bị coi là "chưa quen" nên cô đơn là bình thường, trong khi đây lại là giai đoạn trẻ dễ bị một nhóm sẵn có gạt ra. Trẻ ít nói, hướng nội thì việc ngồi một mình không gây chú ý, nên người lớn ít khi hỏi xem đó là do trẻ chọn hay do bị tẩy chay.
Trẻ khuyết tật, trẻ gặp khó khăn trong học tập, trẻ nói giọng vùng miền khác, trẻ có ngoại hình khác các bạn, trẻ có hoàn cảnh gia đình đặc biệt là những nhóm hay bị chế giễu hơn. Với trẻ khó diễn đạt bằng lời, dấu hiệu thường lộ qua hành vi: hoảng hốt khi đến cổng trường, bám người lớn, thay đổi giấc ngủ, có những lúc giận dữ hay khóc thét mà người lớn không hiểu vì sao.
Luật Trẻ em 2016 nhấn mạnh trẻ có hoàn cảnh đặc biệt và trẻ khuyết tật được quan tâm, bảo vệ nhiều hơn chứ không ít hơn. Với các nhóm này, cha mẹ và giáo viên nên chủ động hỏi thăm định kỳ, không đợi dấu hiệu rõ ràng mới hỏi, và nên chọn một người lớn ở trường mà trẻ tin để trẻ biết tìm đến khi cần.
Dấu hiệu cần hành động ngay trong ngày
Phần lớn tình huống cho phép người lớn có vài ngày để tìm hiểu kỹ. Nhưng một số dấu hiệu thì không nên đợi: trẻ có thương tích cần khám, trẻ bị đe doạ sẽ bị đánh vào một thời điểm cụ thể, trẻ bị ép đưa tiền hoặc đồ với lời doạ nếu không đưa, có ảnh hay đoạn phim của trẻ đang bị phát tán, hoặc trẻ nói những câu cho thấy muốn làm hại bản thân.
Khi đó, việc đầu tiên là giữ trẻ an toàn: đưa đi khám nếu bị thương, gọi 115 nếu cần cấp cứu, ở bên con. Tiếp theo là báo ngay cho giáo viên chủ nhiệm hoặc ban giám hiệu, không đợi buổi họp. Nếu có đe doạ bạo lực nghiêm trọng hoặc đang diễn ra, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường. Trẻ hoặc người lớn đều có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn.
Nhận ra dấu hiệu sớm là phần việc của người lớn. Trẻ đã phải chịu đựng đủ rồi; trẻ không cần phải chứng minh mình bị bắt nạt thì mới được bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Con đau bụng mỗi sáng đi học có phải do bị bắt nạt không?
Có thể, nhưng không chắc. Đau bụng vào ngày đi học có thể do lo lắng vì bắt nạt, áp lực học, sợ một môn học hay một giáo viên, hoặc do bệnh thật. Nên cho trẻ đi khám để loại trừ nguyên nhân sức khoẻ, đồng thời trò chuyện nhẹ nhàng để tìm hiểu trẻ đang lo điều gì ở trường.
Con chối không bị bắt nạt nhưng có nhiều dấu hiệu thì làm sao?
Đừng ép con thừa nhận. Bạn có thể trao đổi kín với giáo viên chủ nhiệm để họ để ý thêm ở lớp, tiếp tục tạo những lúc trò chuyện thả lỏng, và nói rõ với con rằng nếu có chuyện gì, kể ra không phải lỗi của con. Nhiều trẻ cần vài lần mới đủ tin để nói.
Giáo viên thấy dấu hiệu thì có nên báo phụ huynh ngay không?
Nên trao đổi sớm nhưng kín đáo, mô tả những gì đã thấy chứ không kết luận. Giáo viên tránh nêu tên các học sinh khác khi chưa tìm hiểu rõ, và nên hẹn lại sau một thời gian ngắn để cùng phụ huynh xem tình hình có thay đổi không. Ghi lại quan sát kèm ngày giờ giúp việc trao đổi chính xác hơn.
Trẻ tuổi dậy thì hay cáu, làm sao phân biệt với bị bắt nạt?
Khó phân biệt chỉ bằng cảm xúc. Hãy nhìn thêm các dấu hiệu khác: đồ mất, tránh đi học, mất bạn thân đột ngột, sợ điện thoại, xin tiền không rõ lý do. Nếu chỉ có cáu gắt mà các mặt khác vẫn ổn, có thể là giai đoạn phát triển. Nhiều dấu hiệu cùng lúc thì nên tìm hiểu kỹ hơn.
Có nên kiểm tra điện thoại của con để tìm dấu hiệu không?
Lén đọc tin nhắn dễ làm mất lòng tin, và trẻ cũng có quyền được tôn trọng đời sống riêng. Cách tốt hơn là nói với con những gì bạn lo, hỏi con có muốn cho bạn xem không. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm rõ ràng như bị đe doạ hay bị phát tán ảnh, bạn và con nên xem cùng nhau rồi lưu lại, nói rõ lý do.
Thấy dấu hiệu nguy hiểm vào ban đêm thì gọi ai?
Nếu trẻ bị thương cần cấp cứu, gọi 115. Nếu có đe doạ bạo lực đang diễn ra, gọi 113. Để được hướng dẫn về bảo vệ trẻ em, trẻ hoặc người lớn có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí. Sáng hôm sau, báo ngay cho giáo viên chủ nhiệm và ban giám hiệu.