Khi tận mắt thấy học sinh bắt nạt nhau, việc đầu tiên của giáo viên là dừng hành vi ngay, bình tĩnh và rõ ràng; việc tìm hiểu và xử lý để sau, khi đã tách các bên ra. Thứ tự này nghe đơn giản nhưng thường bị đảo ngược: giáo viên hỏi "ai làm trước" ngay giữa lớp, và bạn bị bắt nạt phải đứng giải thích trước mặt người đã bắt nạt mình.
Bài này dành cho giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn và người trực giờ ra chơi. Nội dung đi theo đúng thứ tự xử lý: can thiệp tại chỗ, nói chuyện riêng với từng bên, liên hệ gia đình, kỷ luật theo hướng giáo dục và theo dõi sau đó. Quy trình chi tiết, thẩm quyền xử lý của từng cấp được quy định trong văn bản hiện hành và nội quy nhà trường, giáo viên nên đọc để làm đúng; bài chỉ nêu nguyên tắc sư phạm và quyền của học sinh.
Can thiệp tại chỗ trong vài phút đầu
Khi bắt gặp một hành vi bắt nạt đang diễn ra, dù là lời nói hay xô đẩy, những bước dưới đây giúp dừng nó mà không làm tổn thương thêm ai.
- Dừng hành vi bằng giọng bình tĩnh, chắc: gọi tên học sinh, nói rõ "dừng lại", đứng vào giữa nếu có xô đẩy.
- Nói ngắn gọn rằng hành vi đó không được chấp nhận ở lớp, không giảng giải dài trước cả lớp.
- Kiểm tra bạn bị bắt nạt có bị thương không; nếu có, đưa đến phòng y tế, báo ban giám hiệu và gia đình. Cần cấp cứu thì gọi 115.
- Tách các bên ra: một em ở lại với giáo viên, một em được người lớn khác đưa đi chỗ khác, không bắt hai em đứng cạnh nhau.
- Không đòi các em giải thích ngay trước lớp, không bắt xin lỗi lấy lệ tại chỗ.
- Nói với cả lớp một câu bình thường để quay lại bài học, không bình luận về các em liên quan.
- Ghi ngay ngày giờ, địa điểm, những gì tận mắt thấy, những học sinh có mặt.
Bắt xin lỗi ngay tại chỗ thường là phản xạ của người lớn để khép chuyện nhanh. Nhưng một lời xin lỗi bị ép trước đám đông hiếm khi thật lòng, còn bạn bị bắt nạt lại phải đứng nhận nó trong khi vẫn đang sợ. Xin lỗi, nếu có, nên đến sau khi đã nói chuyện riêng và em gây ra thật sự hiểu chuyện mình làm.
Nói chuyện riêng với học sinh bị bắt nạt
Nói chuyện riêng, ở chỗ yên tĩnh, không có các bạn khác nghe. Bắt đầu bằng việc cho em biết em đang an toàn và không có lỗi. Hỏi em chuyện này đã xảy ra bao lâu, còn những lần nào khác, có ai khác tham gia, em thấy thế nào. Nghe nhiều hơn nói. Không hỏi những câu ngầm trách như "em có làm gì bạn ấy trước không".
Hỏi em muốn giáo viên giúp thế nào, và nói thật những gì giáo viên sẽ làm: sẽ nói chuyện với bạn kia, sẽ báo gia đình, sẽ để ý em trong giờ ra chơi. Học sinh bị bắt nạt rất sợ bị trả thù; giáo viên nên hỏi em lo nhất điều gì và có biện pháp cụ thể cho điều đó, chẳng hạn đổi chỗ ngồi, cho em một chỗ để đến khi thấy không an toàn.
Với học sinh nhỏ, có thể dùng hình vẽ hoặc để em chỉ chỗ xảy ra chuyện trên sân trường thay vì kể bằng lời. Với học sinh lớn, tôn trọng mong muốn giữ kín: không gọi tên em trước lớp, không để các bạn đoán ra em là người đã kể. Quyền được giữ bí mật đời tư của trẻ được Luật Trẻ em 2016 ghi nhận, và trong chuyện bắt nạt nó còn là điều kiện để em an toàn.
Nói chuyện riêng với học sinh gây ra
Học sinh đi bắt nạt cũng là trẻ em, cũng cần được nói chuyện riêng và được tôn trọng. Mục tiêu của buổi nói chuyện không phải để em nhận tội, mà để em hiểu hành vi của mình đã làm bạn kia tổn thương thế nào và cam kết dừng lại. Mở đầu bằng việc mô tả hành vi cụ thể giáo viên đã thấy hoặc đã được biết, tránh gắn nhãn kiểu "em là đứa hay bắt nạt".
Hỏi em vì sao lại làm vậy và nghe thật lòng. Có em làm theo nhóm vì sợ bị gạt ra; có em đang gặp chuyện ở nhà; có em nghĩ đó chỉ là đùa. Hiểu lý do không có nghĩa là bào chữa cho hành vi, nhưng giúp giáo viên chọn cách giúp em thay đổi. Hỏi em: "Nếu là em, bị như vậy em sẽ thấy thế nào?"
Kết thúc bằng một thoả thuận rõ ràng: em sẽ dừng những hành vi nào, em có thể làm gì để sửa chữa, ai sẽ theo dõi, và hậu quả nếu tiếp tục. Nếu trong lúc tìm hiểu thấy em có dấu hiệu bị bạo lực ở nhà hoặc ở nơi khác, giáo viên cần báo ban giám hiệu để có hướng hỗ trợ, vì đó cũng là một đứa trẻ cần được bảo vệ.
Xử lý theo hướng giáo dục, không làm nhục
Hình thức kỷ luật đúng thẩm quyền. Luật Giáo dục 2019 quy định việc khen thưởng, kỷ luật người học, còn các hình thức cụ thể nằm trong văn bản dưới luật và quy chế của từng cấp học. Giáo viên làm đúng thẩm quyền của mình và báo ban giám hiệu với những trường hợp vượt quá. Văn bản có thể thay đổi, nên tra bản hiện hành trước khi áp dụng.
Không làm nhục, không bêu tên. Không bắt học sinh đứng trước lớp nhận lỗi, không đọc tên trong buổi chào cờ, không đăng lên nhóm phụ huynh. Những cách này làm tổn thương và dễ khiến em gây ra càng chống đối, còn em bị bắt nạt lại bị nhắc chuyện trước đông người.
Không dùng hình phạt thân thể hay xúc phạm. Giáo viên dùng bạo lực để xử lý bạo lực là dạy học sinh đúng điều mình muốn ngăn. Mọi hình thức đánh, phạt quỳ, bắt chịu đựng thể xác, mắng chửi đều không được phép với học sinh.
Có việc sửa chữa cụ thể. Sửa đồ đã làm hỏng, viết thư xin lỗi khi đã thật hiểu, cùng giáo viên tìm cách để bạn kia thấy an toàn. Sửa chữa giúp em gây ra học trách nhiệm, thay vì chỉ chịu phạt rồi quên.
Phân việc giữa giáo viên, nhà trường và gia đình
Một vụ bắt nạt hiếm khi chỉ một người xử lý được. Bảng dưới gợi ý cách phân việc thường gặp; mỗi trường có quy chế riêng nên điều chỉnh theo.
| Việc | Giáo viên chủ nhiệm, bộ môn | Ban giám hiệu, tư vấn học đường | Gia đình |
|---|---|---|---|
| Dừng hành vi, giữ an toàn | Làm ngay tại chỗ | Hỗ trợ khi nghiêm trọng | Được báo trong ngày nếu có thương tích |
| Tìm hiểu sự việc | Nói chuyện riêng từng em | Chủ trì khi nhiều lớp, nhiều em | Cung cấp thông tin con kể |
| Báo gia đình | Báo phụ huynh các em | Mời họp khi cần | Trao đổi bình tĩnh, giữ kín thông tin |
| Kỷ luật | Trong thẩm quyền | Quyết định hình thức cao hơn | Phối hợp giáo dục con ở nhà |
| Theo dõi sau xử lý | Quan sát hằng ngày | Kiểm tra định kỳ | Báo lại thay đổi ở nhà |
Với những vụ có thương tích nặng, đe doạ nghiêm trọng, phát tán ảnh riêng tư, hoặc có dấu hiệu vi phạm pháp luật, nhà trường cần báo cơ quan chức năng như công an xã, phường, không giữ lại để tự xử lý trong nội bộ.
Khi chuyện xảy ra ngoài lớp, ngoài giờ hoặc trên mạng
Nhiều vụ bắt nạt không diễn ra trước mắt giáo viên: ở nhà vệ sinh, ở nhà xe, trên đường về, trong nhóm nhắn tin của lớp lúc tối muộn. Giáo viên thường chỉ biết qua lời kể của học sinh hoặc phụ huynh. Câu hỏi hay gặp là chuyện ngoài giờ học có phải việc của nhà trường không.
Ở mức nguyên tắc, khi hành vi xảy ra giữa học sinh của trường và ảnh hưởng đến việc học, đến sự an toàn của học sinh ở trường, nhà trường có trách nhiệm phối hợp xử lý, dù nơi xảy ra là nhóm nhắn tin hay cổng trường sau giờ tan học. Phạm vi trách nhiệm cụ thể được quy định trong văn bản hiện hành, giáo viên nên hỏi ban giám hiệu khi chưa rõ.
Với bắt nạt trên mạng, giáo viên không cần tự đi tìm tài khoản hay đọc tin nhắn riêng của học sinh. Việc nên làm là đề nghị gia đình lưu lại ảnh chụp màn hình, nói chuyện riêng với các học sinh liên quan như với bắt nạt trực tiếp, và nhắc cả lớp một cách chung chung về việc không chia sẻ, không bình luận hạ nhục bạn. Nếu có ảnh riêng tư, đoạn phim bị phát tán hoặc lời đe doạ, báo ban giám hiệu để nhà trường cùng gia đình báo cơ quan chức năng.
Theo dõi sau xử lý và phòng ngừa trong lớp
Bắt nạt thường lặng xuống trong vài ngày đầu rồi quay lại khi người lớn thôi để ý. Giáo viên nên hẹn hỏi riêng học sinh bị bắt nạt vài lần trong các tuần sau, quan sát giờ ra chơi, giờ ăn bán trú, lúc tan học, và báo lại cho gia đình. Nếu chuyện tái diễn, ghi lại và nâng mức xử lý.
Về lâu dài, phòng ngừa trong lớp có tác dụng hơn xử lý từng vụ. Một số việc giáo viên chủ nhiệm có thể làm: cùng cả lớp xây dựng vài quy ước ngắn về cách đối xử với nhau; thỉnh thoảng đổi nhóm, đổi chỗ để các em quen biết nhiều bạn hơn; có một hộp góp ý không cần ghi tên; dạy học sinh cách giúp bạn khi chứng kiến bắt nạt; khen những hành vi tử tế cụ thể thay vì chỉ nhắc khi có chuyện.
Những hoạt động này không nên biến thành thi đua chấm điểm giữa các tổ hay xếp hạng học sinh ngoan. Mục tiêu là mỗi em thấy lớp là chỗ an toàn, chứ không phải chỗ cạnh tranh xem ai tốt hơn ai. Khi một vụ việc có yếu tố pháp lý mà gia đình hỏi, giáo viên có thể gợi ý gia đình hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm trợ giúp pháp lý miễn phí cho trẻ em, thay vì tự tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên bộ môn thấy bắt nạt thì báo ai?
Giáo viên bộ môn dừng hành vi ngay tại chỗ, giữ an toàn cho học sinh, rồi báo giáo viên chủ nhiệm trong ngày. Nếu có thương tích hoặc mức độ nghiêm trọng, báo luôn ban giám hiệu. Ghi lại những gì đã thấy để giáo viên chủ nhiệm có thông tin chính xác khi tìm hiểu tiếp.
Có nên cho hai em đối chất trước mặt giáo viên không?
Thường không nên làm ngay, nhất là khi em bị bắt nạt còn sợ. Đối chất dễ khiến em yếu thế không dám nói thật. Hãy nói chuyện riêng từng em trước. Chỉ khi cả hai đã sẵn sàng và em bị bắt nạt đồng ý, giáo viên mới có thể tổ chức một buổi nói chuyện chung có định hướng.
Học sinh nói chỉ đùa thôi thì giáo viên xử lý thế nào?
Giáo viên hỏi lại cảm nhận của bạn bị trêu và giải thích rằng một trò đùa chỉ là đùa khi cả hai cùng vui. Nếu bạn kia đã sợ, đã buồn, hoặc đã nói dừng mà vẫn bị tiếp tục, đó là bắt nạt. Mô tả hành vi cụ thể giúp học sinh khó bào chữa hơn là tranh luận đùa hay không.
Giáo viên có được công bố tên học sinh vi phạm cho phụ huynh cả lớp không?
Không nên. Thông tin về các em liên quan cần được giữ kín, chỉ trao đổi với gia đình của chính các em và những người có trách nhiệm xử lý. Công bố tên trong nhóm phụ huynh có thể vi phạm quyền được bảo vệ đời tư của trẻ và làm chuyện căng thẳng hơn.
Làm sao để học sinh dám báo cho giáo viên khi thấy bắt nạt?
Học sinh dám báo khi biết mình được giữ kín và lời báo được xử lý thật. Giáo viên nên có kênh báo không cần nói trước lớp, như hộp góp ý hoặc nói riêng sau giờ, cảm ơn học sinh đã báo, và cho các em thấy có kết quả. Không phạt cả lớp vì một vài em báo.
Học sinh bắt nạt là con của người quen, giáo viên nên làm gì?
Xử lý như mọi trường hợp khác, theo đúng nội quy và thẩm quyền. Nếu thấy khó giữ khách quan, giáo viên nên báo ban giám hiệu để có người khác cùng tham gia. Sự công bằng là quyền của mọi học sinh, và học sinh trong lớp đều để ý xem giáo viên có xử lý như nhau không.