BonPhan.comBổn Phận
Bổn phận của trẻ em

Hiếu thảo với ông bà, cha mẹ: dạy con từ những việc nhỏ mỗi ngày

Hiếu thảo là bổn phận của trẻ với gia đình nhưng không phải chịu đựng hay vâng lời mù quáng. Gợi ý việc nhỏ theo tuổi và cách người lớn làm gương.

Boy around ten years old helping his grandfather water vegetable beds in a garden in Thai Binh area of Hung Yen, morning light, both seen from behind

Hiếu thảo với ông bà, cha mẹ là một bổn phận của trẻ em với gia đình, được Luật Trẻ em 2016 nhắc tới cùng với kính trọng và lễ phép. Trong nếp sống người Việt, chữ hiếu vốn đã quen thuộc từ câu ca dao, bài học đầu đời. Điều đáng bàn là dạy hiếu thảo thế nào để trẻ làm vì thương, chứ không phải vì sợ hay vì bị kể công.

Bài này dành cho cha mẹ, ông bà và thầy cô muốn dạy trẻ lòng hiếu thảo bằng những việc cụ thể, hợp với tuổi; đồng thời chỉ ra ranh giới để hiếu thảo không bị hiểu thành vâng lời mù quáng hay chịu đựng mọi điều. Cuối bài có đoạn ngắn viết cho các em.

Hiếu thảo là gì khi nói với một đứa trẻ

Người lớn thường định nghĩa hiếu thảo bằng những từ trừu tượng: biết ơn công sinh thành, báo đáp công dưỡng dục. Với một em bé lớp hai, những từ đó gần như không có nghĩa. Cách dễ hiểu hơn là nói hiếu thảo là thương ông bà, bố mẹ, và thể hiện tình thương đó bằng việc làm: hỏi han khi ông mệt, mang nước cho bà, kể chuyện vui cho mẹ nghe khi mẹ đi làm về muộn.

Hiếu thảo gồm ba lớp. Lớp thứ nhất là cảm xúc: thấy thương, thấy biết ơn. Lớp thứ hai là thái độ: kính trọng, lễ phép, không nói lời làm người thân buồn. Lớp thứ ba là hành động: chăm sóc, giúp đỡ, quan tâm theo sức mình. Trẻ nhỏ thường bắt đầu từ lớp hành động, rồi cảm xúc lớn dần lên. Vì vậy, đừng nản khi con làm việc tốt mà chưa nói được lời yêu thương; hành động đều đặn sẽ nuôi cảm xúc.

Hiếu thảo cũng không phải chuyện riêng với cha mẹ ruột. Trẻ sống với ông bà, với bố dượng, mẹ kế, với cô chú hay người giám hộ, cũng có thể thương và chăm sóc những người đang nuôi nấng mình. Người lớn nên tránh những câu so đo kiểu "người ta không phải bố đẻ con đâu", vì nó làm trẻ khó gắn bó với chính gia đình đang che chở mình.

Những việc nhỏ thể hiện hiếu thảo theo lứa tuổi

Gợi ý dưới đây là để tham khảo, không phải danh sách bắt buộc, càng không dùng để chấm điểm con. Mỗi nhà điều chỉnh theo hoàn cảnh và sức khoẻ của trẻ.

Lứa tuổiViệc nhỏ thường làm đượcNgười lớn hỗ trợ thế nào
Mầm nonChào ông bà khi đi học về, mời ăn cơm, đưa dép cho ông, ôm mẹ khi mẹ mệtLàm mẫu, nói tên cảm xúc: "Bà vui lắm khi con mời bà"
Tiểu họcRót nước, lấy thuốc theo lời người lớn dặn, hỏi han khi ông bà ốm, gọi điện hỏi thăm ông bà ở xaNhắc nhẹ, không kể công, cho con tự nghĩ thêm việc
Trung học cơ sởPhụ nấu một bữa, đi chợ cùng mẹ, giúp ông bà dùng điện thoại, ghi nhớ ngày sinh nhật người thânHỏi ý con, tôn trọng thời gian học và bạn bè của con
Trung học phổ thôngChủ động chăm sóc khi người thân ốm, chia sẻ việc nhà nhiều hơn, trò chuyện với cha mẹ như người gần trưởng thànhLắng nghe ý kiến, bàn bạc chuyện gia đình, không áp đặt

Các em tuổi mới lớn đôi khi ít nói, hay ở trong phòng. Đó không phải dấu hiệu bất hiếu mà là một giai đoạn bình thường của tuổi lớn. Một lời hỏi han đúng lúc, một việc nhờ vừa sức, thường hiệu quả hơn lời trách "nuôi con lớn rồi chẳng được gì".

Ranh giới: hiếu thảo không phải chịu đựng

Hiếu thảo không có nghĩa là vâng lời trong mọi việc. Khi người lớn bảo trẻ làm điều sai, điều nguy hiểm, hay điều trái với pháp luật, trẻ có quyền từ chối. Kính trọng người lớn và từ chối một yêu cầu sai có thể đi cùng nhau, nếu trẻ được dạy cách nói nhẹ nhàng mà rõ ràng.

Hiếu thảo không có nghĩa là chịu bạo lực. Không có truyền thống nào đòi trẻ phải im lặng khi bị đánh đập, chửi mắng nặng nề. Trẻ bị đối xử tệ trong gia đình cần được bảo vệ. Kể với thầy cô, người thân tin cậy hoặc gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 là việc đúng, không phải bất hiếu.

Hiếu thảo không phải món nợ. Câu "bố mẹ nuôi con khổ thế nào, con phải trả" nói nhiều lần sẽ khiến trẻ thấy mình mang nợ, sống trong mặc cảm. Chăm sóc con là trách nhiệm của cha mẹ theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Luật Trẻ em 2016. Trẻ hiếu thảo vì thương, không phải để trả nợ.

Hiếu thảo không có nghĩa là bỏ học, bỏ tuổi thơ. Một em ở nhà chăm ông bà ốm đến mức nghỉ học dài ngày là đang gánh việc quá sức. Gia đình cần tìm người lớn khác hỗ trợ hoặc hỏi chính quyền xã, phường về các hình thức trợ giúp cho gia đình khó khăn.

Người lớn làm gương: con nhìn cách bố mẹ đối xử với ông bà

Không bài giảng nào mạnh bằng cảnh con nhìn thấy mỗi ngày. Bố mẹ gọi điện hỏi thăm ông bà ở quê, dành cuối tuần về thăm, kiên nhẫn khi ông bà nói chậm, nhắc đi nhắc lại một chuyện, thì con cũng học được cách cư xử ấy. Ngược lại, nếu con nghe bố mẹ cằn nhằn, nói nặng với ông bà, thì những lời dạy hiếu thảo sẽ trở nên trống rỗng.

Gia đình ba thế hệ sống chung có những va chạm riêng: ông bà chiều cháu, bố mẹ muốn nghiêm; ông bà theo cách cũ, bố mẹ theo cách mới. Khi bất đồng, nên bàn với nhau lúc không có mặt con, và tránh nói xấu ông bà trước mặt trẻ. Trẻ bị kẹt giữa người lớn sẽ rối và có khi học cách lợi dụng mâu thuẫn để được chiều.

Với gia đình có ông bà ở xa, một cuộc gọi video mỗi tuần để cháu kể chuyện học, cho ông bà xem bức tranh vừa vẽ, là cách giữ gắn bó rất đơn giản. Có thể giao cho con phụ trách việc nhắc cả nhà gọi cho ông bà vào một ngày cố định. Việc nhỏ đều đặn tạo nên thói quen, thói quen nuôi tình cảm.

Dạy con hiếu thảo mà không kể công, không doạ

Một vài bước cụ thể cha mẹ và ông bà có thể áp dụng:

  1. Gọi tên hành động tốt khi nó xảy ra: "Con mang áo cho bà lúc trời trở lạnh, bà ấm hơn rồi đấy." Lời ghi nhận cụ thể giúp con hiểu việc mình làm có ý nghĩa.
  2. Cho con cơ hội tự nghĩ: "Ông đang đau lưng, con nghĩ mình làm được gì cho ông?" Trẻ được hỏi sẽ chủ động hơn trẻ chỉ được sai.
  3. Kể chuyện gia đình: ông bà ngày xưa làm nghề gì, bố mẹ hồi nhỏ ra sao. Hiểu người thân thì dễ thương người thân.
  4. Tránh so sánh: "Con nhà bác ngoan hơn con nhiều." So sánh làm trẻ tủi thân, không làm trẻ hiếu thảo hơn.
  5. Tránh doạ: không dùng câu "bất hiếu thì trời phạt" hay "không nghe lời thì bố mẹ không thương nữa". Tình thương của cha mẹ không được đem ra làm điều kiện.
  6. Khi con chưa làm, hỏi han thay vì trách: có thể con đang mệt, đang lo bài vở, hoặc chưa biết phải làm gì.

Đoạn dành cho các em: thương ông bà, bố mẹ theo cách của mình

Phần này viết cho các em đọc.

  • Hiếu thảo là thương ông bà, bố mẹ và cho mọi người thấy em thương bằng việc làm nhỏ.
  • Em có thể bắt đầu bằng một việc thật nhỏ mỗi ngày: chào, mời, hỏi han, rót cốc nước.
  • Nếu em chưa biết nói lời yêu thương, không sao cả. Một cái ôm, một tờ giấy vẽ tặng cũng là lời yêu thương.
  • Thương bố mẹ không có nghĩa là phải chịu bị đánh hay bị làm đau. Nếu chuyện đó xảy ra, em hãy kể với thầy cô hoặc người lớn em tin.
  • Khi bố mẹ, ông bà bảo em làm điều em thấy sai, em được nói "con thấy việc này không đúng" bằng giọng nhẹ nhàng.
  • Em đang lớn, việc em làm được sẽ nhiều dần lên. Không cần làm giống bạn nào cả.
  • Nếu ông bà ở xa, em có thể nhờ bố mẹ gọi điện để kể cho ông bà nghe một chuyện vui ở trường.
  • Khi em lỡ làm người thân buồn, một lời xin lỗi thật lòng là đủ để bắt đầu lại.

Hiếu thảo khi gia đình có hoàn cảnh riêng

Nhiều trẻ lớn lên trong những hoàn cảnh không giống tranh minh hoạ trong sách: cha mẹ đi làm ăn xa, cha mẹ ly hôn, ông bà đau ốm lâu ngày, hoặc gia đình khó khăn về kinh tế. Hiếu thảo trong những hoàn cảnh này cần được hiểu linh hoạt hơn, để trẻ không mang cảm giác có lỗi vì không làm được như "bạn nhà bên".

Với trẻ có cha mẹ ly hôn, thương cả bố lẫn mẹ là chuyện tự nhiên và chính đáng. Người lớn không nên bắt con chọn phe, không nói xấu người kia trước mặt con, không dùng con để chuyển lời trách móc. Một đứa trẻ bị kéo vào mâu thuẫn của người lớn sẽ thấy việc thương bên này là phản bội bên kia, và đó là gánh nặng quá lớn với trẻ. Những vấn đề như con ở với ai, cấp dưỡng, thăm nom thuộc trách nhiệm của cha mẹ theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014; khi có tranh chấp cụ thể, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Với trẻ trong gia đình có người ốm lâu ngày, trẻ có thể góp sức bằng việc nhỏ như đọc báo cho ông nghe, ngồi cạnh trò chuyện, nhắc giờ uống thuốc theo lời bác sĩ dặn người lớn. Việc chăm sóc chính, nhất là những việc cần kỹ năng y tế, thuộc về người lớn. Nếu gia đình quá khó khăn, có thể hỏi UBND xã, phường về các chính sách hỗ trợ dành cho trẻ có hoàn cảnh đặc biệt và gia đình khó khăn.

Câu hỏi thường gặp

Hiếu thảo có phải là bổn phận của trẻ em theo luật không?

Có. Luật Trẻ em 2016 nhắc tới việc trẻ kính trọng, lễ phép, hiếu thảo với ông bà, cha mẹ trong nhóm bổn phận với gia đình. Đây là bổn phận mang tính giáo dục, không phải để trừng phạt khi trẻ chưa làm tốt.

Con không chịu chào ông bà thì cha mẹ nên làm gì?

Trước hết tìm hiểu lý do: con ngại, con đang giận hay con chưa quen. Người lớn làm mẫu, nhắc nhẹ trước khi gặp, ghi nhận khi con làm được. Ép chào trước đông người dễ làm con xấu hổ và càng né tránh.

Trẻ sống với ông bà vì cha mẹ đi làm xa có cần dạy khác không?

Nguyên tắc vẫn vậy, chỉ cần chú ý giữ gắn bó với cha mẹ qua các cuộc gọi đều đặn và để ông bà được nghỉ ngơi, không để cháu gánh việc chăm sóc quá sức. Ông bà cũng cần được hỗ trợ khi tuổi cao sức yếu.

Có nên nói với con rằng bố mẹ đã hy sinh nhiều cho con?

Thỉnh thoảng kể chuyện gia đình là tốt, nhưng nhắc đi nhắc lại sự hy sinh như món nợ sẽ khiến trẻ mặc cảm. Chăm sóc con là trách nhiệm của cha mẹ. Trẻ nên hiếu thảo vì thương chứ không vì thấy mình mắc nợ.

Con tuổi dậy thì ít nói chuyện với cha mẹ có phải là bất hiếu?

Thường không phải. Tuổi mới lớn cần không gian riêng và hay ngại bày tỏ. Cha mẹ nên giữ kênh trò chuyện nhẹ nhàng, tôn trọng sự riêng tư, nhờ con những việc vừa sức và ghi nhận khi con giúp.

Trẻ bị người thân đánh đập thì có phải vẫn phải hiếu thảo im lặng không?

Không. Hiếu thảo không bao giờ có nghĩa là chịu bạo lực. Trẻ nên kể với thầy cô, người lớn tin cậy hoặc gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí. Khi nguy hiểm ngay lúc đó, gọi 113.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138