Khi bổn phận và mong muốn của con xung đột, cách làm tốt nhất thường không phải là chọn một bên, mà là nghe con nói hết, giải thích lý do của bổn phận, rồi cùng con tìm phương án giữ được phần quan trọng nhất của cả hai. Con muốn đi chơi với bạn đúng tối đến lượt rửa bát, con muốn chơi bóng trong khi bố mẹ muốn con học thêm, con muốn ở nhà trong khi cả nhà về quê ăn giỗ: những va chạm này diễn ra trong mọi gia đình.
Luật Trẻ em 2016 ghi nhận cả bổn phận lẫn quyền được bày tỏ ý kiến của trẻ. Hai điều đó không loại trừ nhau. Bài này đưa ra cách nhìn và các bước cụ thể để những lần xung đột trở thành dịp con học cách cân nhắc, thương lượng, thay vì những trận cãi nhau để lại khoảng cách.
Xung đột không có nghĩa là con hư
Một đứa trẻ có mong muốn riêng là chuyện bình thường, thậm chí là dấu hiệu tốt: con đang hình thành sở thích, quan điểm, cá tính của mình. Ở tuổi mới lớn, nhu cầu tự quyết lại càng mạnh. Khi mong muốn đó va vào bổn phận, phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ là coi con là cứng đầu, ích kỷ, không biết điều. Cách nhìn đó đẩy cả hai bên vào thế đối đầu.
Thay vào đó, có thể nhìn xung đột như một bài toán chung cần giải. Bổn phận của con có lý do của nó, mong muốn của con cũng có lý do của nó. Nhiệm vụ của người lớn là giúp con thấy cả hai lý do, rồi cùng tìm cách. Trong nhiều trường hợp, lối ra tồn tại: đổi lượt rửa bát, đi chơi về sớm hơn, học thêm ít buổi hơn mà vẫn chơi bóng.
Cũng cần thừa nhận có những lúc không có phương án vẹn cả hai, và bổn phận phải được ưu tiên, nhất là khi liên quan tới an toàn, sức khoẻ hoặc một dịp gia đình thật sự quan trọng. Ngay cả khi đó, việc con được nghe và được giải thích cũng làm con dễ chấp nhận hơn nhiều so với một câu "bố mẹ bảo là phải nghe".
Phân loại xung đột để biết nên mềm hay nên giữ
Không phải xung đột nào cũng giống nhau. Phân loại giúp người lớn biết khi nào có thể nhường, khi nào cần giữ.
| Loại xung đột | Ví dụ | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Lệch thời gian | Đến lượt dọn nhà đúng hôm bạn rủ đi sinh nhật | Linh hoạt: đổi lượt, làm sớm hơn, làm bù hôm sau |
| Lệch ưu tiên | Con muốn tập đàn, bố mẹ muốn con học thêm toán | Bàn bạc, thử một thời gian rồi xem lại; tôn trọng sở thích chính đáng của con |
| Liên quan an toàn | Con muốn đi chơi xa với nhóm bạn qua đêm khi chưa có người lớn đi cùng | Giữ nguyên tắc an toàn, giải thích rõ, tìm phương án khác an toàn hơn |
| Dịp gia đình quan trọng | Về quê ăn giỗ, thăm ông bà ốm | Giải thích ý nghĩa, cho con góp ý về cách tham gia, có thể bù cho con thời gian riêng sau đó |
| Yêu cầu chưa hợp lý của người lớn | Bắt con nghỉ học để phụ việc kinh doanh | Người lớn nên tự xem lại; quyền học tập của trẻ cần được ưu tiên |
Dòng cuối của bảng nhắc một điều ít được nói: đôi khi xung đột xảy ra vì người lớn đòi hỏi vượt quá bổn phận của trẻ. Khi đó, người cần điều chỉnh là người lớn chứ không phải trẻ.
Năm bước gỡ một lần xung đột
Các bước dưới đây dùng được cho cả trẻ tiểu học lẫn tuổi mới lớn, chỉ cần điều chỉnh cách nói:
- Hạ nhiệt trước: nếu cả hai đang bực, hẹn nói chuyện sau ít phút. Không bàn chuyện khi đang quát nhau.
- Nghe con nói hết mong muốn và lý do, không ngắt lời. Nhắc lại để con thấy mình được hiểu: "Con muốn đi vì hôm nay là sinh nhật bạn thân, đúng không?"
- Giải thích lý do của bổn phận bằng lời cụ thể: "Tối nay mẹ phải làm ca muộn, nếu con không rửa bát thì sáng mai không có bát ăn sáng."
- Cùng nghĩ phương án: mỗi người đưa ra ít nhất một cách. Viết ra nếu cần. Trẻ thường có những ý rất hay khi được hỏi.
- Chọn một phương án, thống nhất ai làm gì, khi nào, và hẹn xem lại nếu không ổn.
Ví dụ giả định: con muốn đi sinh nhật bạn tối thứ Bảy, đúng hôm đến lượt con dọn bếp. Sau khi nghe nhau, cả nhà thống nhất con dọn bếp sau bữa trưa thay vì tối, bố đón con về lúc chín giờ. Bổn phận vẫn được làm, mong muốn vẫn được giữ, và con học được rằng mình có thể thương lượng một cách có trách nhiệm.
Giải thích bổn phận mà con không thấy bị ép
Trẻ cảm thấy bị ép khi bổn phận được đưa ra như mệnh lệnh không có lý do, khi con không được hỏi ý kiến, và khi bổn phận chỉ áp lên con mà người lớn không làm. Ba điều đó có thể thay đổi được.
Thứ nhất, luôn kèm lý do. "Con phải rửa bát" nghe khác hẳn "Cả nhà ăn chung thì cùng dọn, hôm nay đến lượt con". Lý do không cần dài, chỉ cần thật. Với trẻ lớn, có thể chia sẻ cả cái khó của người lớn: "Tuần này bố mẹ bận quá, cần con giúp nhiều hơn một chút."
Thứ hai, cho con lựa chọn trong khuôn khổ. Không phải chọn có làm hay không, mà chọn làm việc nào, làm lúc nào, làm cách nào. "Con muốn rửa bát hay lau nhà?", "Con làm trước hay sau khi xem xong phim?". Có lựa chọn là có cảm giác tự quyết.
Thứ ba, người lớn làm phần của mình. Bố mẹ giữ lời hứa, làm việc nhà, tôn trọng thời gian riêng của con, thì con thấy bổn phận là chuyện chung của cả nhà chứ không phải luật dành riêng cho trẻ con. Khi người lớn sai, xin lỗi con; đó cũng là cách dạy con rằng ai cũng có phần trách nhiệm.
Khi mong muốn của con là chuyện lớn
Có những xung đột lớn hơn chuyện rửa bát: con muốn theo đuổi một môn nghệ thuật, thể thao trong khi gia đình muốn con tập trung học; con muốn chọn trường, chọn ban khác với kỳ vọng của bố mẹ; con muốn tham gia một hoạt động mà người lớn chưa hiểu rõ. Những chuyện này ảnh hưởng tới tương lai của con nên càng cần được bàn kỹ.
Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền của trẻ được bày tỏ ý kiến về những vấn đề liên quan tới mình, và ý kiến đó cần được người lớn xem xét phù hợp với độ tuổi và mức trưởng thành của trẻ. Nghĩa là cha mẹ vẫn là người quyết định cuối cùng với nhiều việc, nhưng cần thật sự nghe và cân nhắc ý của con, nhất là khi con đã lớn.
Một cách làm hợp lý là cùng con tìm hiểu: con muốn điều đó vì sao, con biết gì về nó, có những rủi ro nào, có thể thử ở mức nhỏ trước không. Nhiều khi, khi được tìm hiểu nghiêm túc, chính con sẽ tự điều chỉnh mong muốn; hoặc bố mẹ sẽ hiểu và ủng hộ hơn. Điều nên tránh là gạt đi ngay hoặc chế giễu ước mơ của con.
Những câu nên tránh khi con phản đối bổn phận
"Bố mẹ nói là phải nghe, không cãi." Câu này chấm dứt cuộc nói chuyện nhưng không chấm dứt xung đột. Con im lặng bên ngoài nhưng ấm ức bên trong, và lần sau sẽ tìm cách né thay vì nói thẳng. Thay bằng: "Con nói lý do của con đi, rồi bố mẹ nói lý do của bố mẹ."
"Con chỉ biết nghĩ cho mình." Gắn nhãn ích kỷ cho một mong muốn bình thường làm con thấy bị xúc phạm. Mong muốn đi chơi với bạn, theo đuổi sở thích là chính đáng. Thay bằng: "Bố mẹ hiểu con muốn đi, giờ mình xem việc nhà sắp xếp thế nào."
"Ngày xưa bố mẹ còn khổ hơn nhiều." So sánh với tuổi thơ của người lớn hiếm khi thuyết phục được trẻ, vì hoàn cảnh đã khác. Nó còn dễ khiến con thấy mình không được hiểu. Nếu muốn kể chuyện ngày xưa, nên kể vào lúc vui, như một câu chuyện, không phải lúc đang tranh cãi.
"Không làm thì đừng có mà đòi gì nữa." Đây là cách biến bổn phận thành điều kiện trao đổi, và đi kèm lời doạ. Nó dạy con rằng mọi thứ trong nhà đều là mua bán. Thay bằng hệ quả liên quan trực tiếp tới việc, được thống nhất từ trước.
"Nhà này không cần ý kiến của con." Câu nói này đi ngược quyền được bày tỏ ý kiến của trẻ và làm con thấy mình không thuộc về gia đình. Ngay cả khi người lớn quyết định khác, vẫn nên nói rõ: "Bố mẹ đã nghe ý con, lần này bố mẹ quyết thế này vì lý do này."
Đoạn dành cho các em: khi em muốn một điều khác với bố mẹ
Phần này viết cho các em đọc.
- Muốn điều khác với bố mẹ không có nghĩa là em hư. Ai cũng có mong muốn riêng.
- Chọn lúc mọi người bình tĩnh để nói, không nói lúc đang giận.
- Nói rõ em muốn gì và vì sao: "Con muốn đi sinh nhật bạn vì bạn ấy là bạn thân nhất của con."
- Nghe lý do của bố mẹ. Có khi bố mẹ lo cho an toàn của em, có khi nhà đang cần em giúp.
- Thử đưa ra một cách để vừa làm được việc của em vừa giữ được điều em muốn. Bố mẹ thường rất vui khi em tự nghĩ ra cách.
- Nếu lần này bố mẹ chưa đồng ý, em có thể hỏi "lần sau thì sao ạ?" và hẹn bàn lại.
- Không ai được ép em làm điều nguy hiểm hay điều sai. Nếu có, em kể với người lớn em tin.
Câu hỏi thường gặp
Con cãi khi được giao việc có phải là hỗn không?
Không phải mọi lời phản đối đều là hỗn. Trẻ có quyền bày tỏ ý kiến. Việc của người lớn là dạy con nói bằng giọng tôn trọng, có lý do, đồng thời thật sự lắng nghe và cùng tìm phương án khi có thể.
Khi nào cha mẹ nên giữ nguyên ý mình dù con phản đối?
Khi liên quan tới an toàn, sức khoẻ của con hoặc những việc thật sự quan trọng của gia đình. Ngay cả khi đó, nên giải thích rõ lý do và tìm cách bù đắp cho mong muốn của con ở dịp khác.
Cho con thương lượng có làm con được nước lấn tới không?
Thương lượng có nguyên tắc rõ ràng, có thống nhất và có xem lại, sẽ dạy con trách nhiệm chứ không làm con lấn tới. Điều làm trẻ lấn tới là luật thay đổi tuỳ tâm trạng người lớn.
Con muốn chọn ban học khác với mong muốn của bố mẹ thì sao?
Nên cùng con tìm hiểu kỹ: vì sao con muốn, con biết gì về lựa chọn đó, có thể thử trước không. Ý kiến của con cần được cân nhắc nghiêm túc theo độ tuổi và mức trưởng thành, không gạt đi hay chế giễu.
Giải thích thế nào để con không thấy bổn phận là bị ép?
Luôn kèm lý do thật, cho con lựa chọn trong khuôn khổ về việc nào, lúc nào, cách nào, và người lớn làm đúng phần của mình. Khi con thấy cả nhà cùng có trách nhiệm, cảm giác bị ép sẽ giảm.
Người lớn yêu cầu con nghỉ học để phụ giúp gia đình có đúng không?
Quyền học tập của trẻ cần được ưu tiên. Bổn phận phụ giúp gia đình phải vừa sức và không lấn quyền được học. Nếu hoàn cảnh quá khó khăn, gia đình nên hỏi UBND xã, phường về các hỗ trợ; vướng mắc cụ thể có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.